وتكەن جىلدىڭ سوڭىندا پارلامەنت «قازاقستان رەسپۋبليكاسىنىڭ كەيبىر زاڭنامالىق اكتىلەرىنە مەملەكەتتىك ساتىپ الۋ ماسەلەلەرى بويىنشا وزگەرىستەر مەن تولىقتىرۋلار ەنگىزۋ تۋرالى» زاڭدى قابىلداعان ەدى. وسىعان وراي, ءبىز پارلامەنت ءماجىلىسى ەكونوميكالىق رەفورما جانە وڭىرلىك دامۋ كوميتەتىنىڭ مۇشەسى, وسى قۇجاتتى ازىرلەۋ جونىندەگى جۇمىس توبىنىڭ جەتەكشىسى س.ز.قاناەۆقا جولىعىپ, اتالعان زاڭنىڭ ەرەكشەلىكتەرىن ايتىپ بەرۋىن وتىنگەن ەدىك.
وتكەن جىلدىڭ سوڭىندا پارلامەنت «قازاقستان رەسپۋبليكاسىنىڭ كەيبىر زاڭنامالىق اكتىلەرىنە مەملەكەتتىك ساتىپ الۋ ماسەلەلەرى بويىنشا وزگەرىستەر مەن تولىقتىرۋلار ەنگىزۋ تۋرالى» زاڭدى قابىلداعان ەدى. وسىعان وراي, ءبىز پارلامەنت ءماجىلىسى ەكونوميكالىق رەفورما جانە وڭىرلىك دامۋ كوميتەتىنىڭ مۇشەسى, وسى قۇجاتتى ازىرلەۋ جونىندەگى جۇمىس توبىنىڭ جەتەكشىسى س.ز.قاناەۆقا جولىعىپ, اتالعان زاڭنىڭ ەرەكشەلىكتەرىن ايتىپ بەرۋىن وتىنگەن ەدىك.
– سەرىكجان زيادا ۇلى, پارلامەنت ءماجىلىسىنىڭ وتكەن جىلعى 27 قاراشاسىنداعى جالپى وتىرىسىندا ءماجىلىس توراعاسى نۇرلان نىعماتۋليننىڭ وسى زاڭعا بايلانىستى «بۇل قۇجات قازىرگى پارلامەنت قورجىنىنداعى ەڭ «اتىشۋلى» زاڭ جوبالارىنىڭ ءبىرى. ءويتكەنى, مەملەكەتتىك ساتىپ الۋ توڭىرەگىندە ماسەلەلەر كوپ. سوندىقتان دا زاڭ جوباسى «ەشكىمنىڭ قالاۋىنا» ءمۇمكىندىك بەرمەيتىندەي ءتاستۇيىن ازىرلەنۋى كەرەك», دەپ اتاپ ءوتكەنى ەسىڭىزدە بولار...
– ارينە, ەسىمدە. ءماجىلىس ءتوراعاسى سول وتىرىستا زاڭ جوباسىنا قاتىستى ۇسىنىلىپ وتىرعان نورمالار اراسىنان قازاقستاندىق وندىرۋشىلەردىڭ تاۋارلارىن ساتىپ الۋعا مىندەتتەۋ جونىندەگى قاعيداتتى العا تارتا وتىرىپ, بۇل وتاندىق تاۋار وندىرۋشىلەردى قولداۋعا قىزمەت ەتەتىنىن دە قاداپ ايتقان ەدى. ءبىزدىڭ جۇمىس توبى ازىرلەگەن قۇجاتتا وسى جاعىنا باسا نازار اۋدارىلعانىن اتاپ وتۋگە ءتيىسپىن.
– سوندا بۇل زاڭنىڭ وسىعان دەيىنگى قۇجاتتان قانداي ەرەكشەلىكتەرى بار؟
– اتالعان زاڭ مەملەكەت باسشىسىنىڭ «قازاقستان-2050» ستراتەگياسىندا كورسەتىلگەن ءماسەلەلەردى جۇزەگە اسىرۋعا قاتىستى تاپسىرماسى بويىنشا ازىرلەندى. سونداي-اق, بۇل قۇجات ءبىرتۇتاس ەكونوميكالىق كەڭىستىك شەڭبەرىندە بەكىتىلگەن مەملەكەتتىك (مۋنيتسيپالدىق) ساتىپ الۋ تۋرالى كەلىسىمگە ءسايكەس دايىندالدى. ويتكەنى, قازاقستان, رەسەي جانە بەلارۋس اراسىندا ءبىرتۇتاس ەكونوميكالىق كەڭىستىكتىڭ قۇقىقتىق بازاسىن قالىپتاستىرۋ ماقساتىندا جاسالعان مەملەكەتتىك ساتىپ الۋ تۋرالى كەلىسىم بويىنشا, مەملەكەتتىك ساتىپ الۋدى ءجۇزەگە اسىرۋعا قاتىسۋشى ەلدەردىڭ بارلىعى 2014 جىلدىڭ 1 قاڭتارىنا دەيىن ۇلتتىق رەجىمدى ەنگىزۋلەرى ءتيىس. ال ۇلتتىق رەجىم وتاندىق جەتكىزۋشىلەردىڭ تاۋارلار, جۇمىستار مەن قىزمەت كورسەتۋلەردى مەملەكەتتىك ساتىپ الۋلارعا شەتەلدىك جەتكىزۋشىلەرمەن تەڭ جاعدايدا قاتىسۋىن بولجاۋ ءۇشىن قاجەت.
– ۇلتتىق رەجىمدى ەنگىزۋدە ۇكىمەتتىڭ قۇزىرەتى قالاي ايقىندالادى؟
– زاڭدا ۇلتتىق رەجىمدى ەنگىزۋ بارىسىنداعى ۇكىمەتتىڭ قۇزىرەتى جەتكىلىكتى دارەجەدە ايقىندالعان دەپ ايتۋىمىزعا بولادى. ءبىرىنشىدەن, ۇكىمەت مەملەكەتتىك ساتىپ الۋ ۇدەرىستەرىنە تىيىم سالۋدى بەلگىلەي الادى. ناقتىراق ايتقاندا, ەلىمىزدە وندىرىلگەن بەلگىلى ءبىر تاۋار تۇرلەرى جانە ولاردى جەتكىزۋشى ەكى جىلدان اسپايتىن مەرزىم ىشىندە ايقىندالۋى قاجەت. ەكىنشىدەن, ۇكىمەتتىڭ ساتىپ الۋ ۇدەرىستەرىنە شەكتەۋ قويۋعا قۇقىعى بار. مۇنداي مەملەكەتتىك ساتىپ الۋلارعا ۇكىمەت بەكىتكەن تىزبەگە سايكەس, كەدەن وداعىنا مۇشە ەلدەردىڭ ءونىم جەتكىزۋشىلەرى عانا قاتىسۋى قاراستىرىلعان. ۇكىمەت, سونداي-اق, مەملەكەتتىك ساتىپ الۋلارعا ءتيىستى شارتتاردى دا بەلگىلەيدى. مۇندا جەڭىلدىكتەر كەدەن وداعىنا قاتىسۋشى ەلدەردىڭ الەۋەتتى جەتكىزۋشىلەرىنە عانا ۇسىنىلادى.
بۇلاردان بولەك, قۇجاتتا الەۋەتتى جەتكىزۋشىلەردىڭ جەكەلەگەن ساناتىنا باسىمدىق بەرۋ جاعى دا قاراستىرىلىپ وتىر. مىسالى, ەلىمىزدەگى مۇگەدەكتەردىڭ قوعامدىق بىرلەستىكتەرى تاراپىنان قۇرىلعان تاۋار ءوندىرۋشىلەرىنە, جۇمىستار ورىندايتىن ۇيىمدارىنا, سونداي-اق, تۇزەۋ مەكەمەلەرىنىڭ مەملەكەتتىك كاسىپورىندارىنا جانە شاعىن كاسىپكەرلىك سۋبەكتىلەرىنە مەملەكەتتىك ساتىپ الۋلاردا ارتىقشىلىقتار بەرۋ كوزدەلگەن. سونىمەن بىرگە, زاڭدا مەملەكەتتىك ساتىپ الۋلار بارىسىندا باعامەن ايقىنداۋدان گورى تاۋاردىڭ نەمەسە ءونىمنىڭ ساپالىلىعىنا قاراي كوشۋ قاجەتتىگى نەگىزگە الىنىپ وتىر. بۇل جەردە تەحنيكالىق ەرەكشەلىكتەردى باعالاۋ كەزىندە ءونىم وندىرۋشىلەردىڭ ەڭ تارتىمدى ۇسىنىستارى باستى نازاردا بولادى. ءوز كەزەگىندە وسى ماسەلەلەر ساپاسىز تاۋارلاردى جانە قىزمەت كورسەتۋلەردى ساتىپ الۋدىڭ جولىن كەسەدى.
– قۇجاتتا مەملەكەتتىك ساتىپ الۋدىڭ بىرىڭعاي ۇيىمداستىرۋشىسىن قۇرۋ ماسەلەسى دە كورسەتىلگەن ەكەن.
– زاڭدا قولدانىستاعى زاڭنامالار نورماسىن قولدانباي, مەملەكەتتىڭ قاتىسۋى بار زاڭدى تۇلعالاردان تاۋارلاردى, جۇمىستار مەن كورسەتىلەتىن قىزمەتتەردى ساتىپ الۋ بارىسىندا ولاردىڭ جاسىرىن مونوپولياسىن بولدىرماۋ, تاۋارلارعا, جۇمىستار مەن كورسەتىلەتىن قىزمەتتەرگە باعالاردىڭ بىرىڭعاي اقپاراتتىق جۇيەسىن قۇرۋ قاراستىرىلعان. بۇعان قوسا, قۇجاتتا سىبايلاس جەمقورلىقتى تومەندەتۋ, ءونىم نەمەسە تاۋار بەرۋشىنى بىلىكتىلىك تۇرعىدان ىرىكتەۋگە باقىلاۋ جاساۋدى كۇشەيتۋ جاعى دا قامتىلىپ وتىر. وسىعان بايلانىستى ۇكىمەتتىڭ, جەرگىلىكتى اتقارۋشى ورگانداردىڭ شەشىمدەرىمەن ناقتىلانعان بيۋدجەتتىك باعدارلامالار جانە تاۋارلار, جۇمىستار مەن كورسەتىلەتىن قىزمەتتەر بويىنشا كونكۋرستار, اۋكتسيوندار وتكىزىلەدى. كونكۋرستىق ادىسپەن مەملەكەتتىك ساتىپ الۋدى ۇيىمداستىرۋ جانە ولاردى وتكىزۋ ءۇشىن ۇكىمەت, وبلىستار, رەسپۋبليكالىق ماڭىزى بار قالا مەن استانا قالاسى اكىمدىكتەرىنىڭ مەملەكەتتىك ساتىپ الۋدىڭ ءبىرىڭعاي ۇيىمداستىرۋشىسى قۇرىلادى.
– سەرىكجان زيادا ۇلى, زاڭناماعا ەنگىزىلگەن وزگەرىستەر مەن تولىقتىرۋلار مەملەكەتتىك ساتىپ الۋ ۇدەرىسىن قانشالىقتى دەڭگەيدە جەڭىلدەتەدى؟
– زاڭناماعا ەنگىزىلگەن ءوزگەرىستەر مەن تولىقتىرۋلار بەلگىلەنگەن تالاپتاردىڭ بارلىعىنا سايكەس كەلەتىن تاۋار جەتكىزۋشىلەردى تاڭداۋدى قامتاماسىز ەتۋگە باعىتتالعان. سونىمەن بىرگە, وندا ساتىپ الۋدى ۇيىمداستىرۋشى ورتالىق پەن تاپسىرىس بەرۋشى اراسىنداعى ءوزارا باقىلاۋدى نىعايتۋ ماسەلەسى باسشىلىققا الىنعان. سەبەبى, جۇرگىزىلگەن تالداۋ تاۋار جەتكىزۋشىلەردىڭ باسىم بولىگىنىڭ بەرگەن تاپسىرىستارىن باعالاۋ كەزىندە بىلىكتىلىك تالاپتارىنا تولىق سايكەس كەلمەيتىندىگى انىقتالدى. وسىعان بايلانىستى قۇجاتتا الەۋەتتى جەتكىزۋشىلەرگە كونكۋرسقا نەمەسە اۋكتسيونعا قاتىسۋعا بەرگەن تاپسىرىستارىنا ولاردىڭ قولدارى جەتپەيتىن قۇجاتتاردى ءۇش جۇمىس كۇنى ىشىندە جەتكىزۋ قۇقىعى ۇسىنىلىپ وتىر. بۇعان اتالعان مەرزىم ارالىعىندا العان ليتسەنزيالارى كىرمەيدى.
زاڭعا ەنگىزىلگەن بۇل وزگەرىستەر, بىرىنشىدەن, كونكۋرستاردىڭ ءوتپەگەندىگىن تانۋ جاعدايىن قىسقارتادى. ەكىنشىدەن, قۇقىق بۇزۋشىلىقتى ازايتۋعا ىقپال ەتەدى, ۇشىنشىدەن, جەتكىزۋشىلەردىڭ ساتىپ الۋلارعا تەڭ دارەجەدە قاتىسۋ مۇمكىندىگىن ارتتىرادى. بۇگىندە تاپسىرىس بەرۋشىلەردىڭ ساپاسىز تاۋارلاردى ساتىپ الۋى وتكىر ماسەلەنىڭ ءبىرى بولىپ وتىر. وسىعان بايلانىستى قۇجاتتا جەتكىزۋشىلەر وزدەرىنىڭ تاپسىرىستارىنا ۇسىنعان تاۋارلار مەن قىزمەتتەردىڭ تەحنيكالىق ەرەكشەلىگىن, وزگەشەلىگىن ساراپتاۋ كوميسسياسى باعالايدى ءجانە سولاردىڭ ىشىنەن ەڭ جاقسىلارىن تاڭداپ الاتىندىعى قاراستىرىلعان. سونىمەن قاتار, مەملەكەتتىك ساتىپ الۋدى ءبىرىڭعاي ۇيىمداستىرۋشى تاراپىنان قۇرىلاتىن كونكۋرستىق كوميسسيا تاۋار جەتكىزۋشىلەرگە ءبىر باعا ۇسىناتىندىعى كوزدەلگەن. ءمىنە, وسىلاردى زاڭناماداعى جاڭالىقتار دەپ اتاۋىمىزعا بولادى.
– وسى قۇجاتتا مەملەكەتتىك ورگانداردىڭ وزدەرىنە باعىنىستاعى ۇيىمداردان تاۋارلار, جۇمىستار, قىزمەتتەر ساتىپ الۋعا شەكتەۋ قويۋ ماسەلەسى قاراستىرىلعان با؟
– ارينە, قاراستىرىلعان. نەگىزىنەن, ول قازاقستان پرەزيدەنتىنىڭ جارلىقتارىنا جانە ەلىمىزدىڭ زاڭدارىنا سايكەس بەلگىلەنەدى. جالپىلاي العاندا, «قازاقستان رەسپۋبليكاسىنىڭ كەيبىر زاڭنامالىق اكتىلەرىنە مەملەكەتتىك ساتىپ الۋ ماسەلەلەرى بويىنشا وزگەرىستەر مەن تولىقتىرۋلار ەنگىزۋ تۋرالى» زاڭ كونستيتۋتسيالىق قۇرىلىس نەگىزدەرىن قورعاۋعا, ەلىمىزدىڭ ۇلتتىق قاۋىپسىزدىگى مەن قورعانىس قابىلەتىن قامتاماسىز ەتۋگە, قازاقستاننىڭ ىشكى رىنوگىن قورعاپ, ۇلتتىق ەكونوميكانى دامىتۋعا, وتاندىق تاۋار ءوندىرۋشىلەرگە قولداۋ كورسەتۋگە قىزمەت ەتەتىن بولادى.
– اڭگىمەڭىزگە راحمەت.
اڭگىمەلەسكەن
ءاليسۇلتان قۇلانباي,
«ەگەمەن قازاقستان».
