ادەبيەت • 21 قىركۇيەك، 2021

«شۇعانىڭ بەلگىسىنەن» «ايعىركىسىگە» دەيىن

436 رەت كورسەتىلدى

«انە، دەدى جولداسىم، انە «شۇعانىڭ بەلگىسى كورىندى... ءوي، ءوزى دە شۇعا دەسە، شۇعا ەدى-اۋ!..»، دەگەن سويلەمدى بالا كۇنىمىزدەن ءبارىمىز وقىدىق. كوپشىلىككە بەلگىلى «كىتاپحانا» تەلەحابارىندا «قوستاناي نەگە «شۇعانىڭ بەلگىسىنە» ەسكەرتكىش ورناتپايدى؟» دەپ ماسەلە كوتەرگەنىمىز بار. سول قوستانايعا باراتىن ۇلكەن جولدىڭ بويىندا «شۇعانىڭ بەلگىسى» تۇرسا، ادەبيەتكە ودان ارتىق قانداي ناسيحات كەرەك؟

بۇل جايدان-جاي ايتىلا سالعان ءسوز ەمەس. كەشەلى-بۇگىنگى جازۋشىلاردىڭ كوز­گە تۇسەتىندەرى ادەبيەتتە بەيىمبەتتىڭ با­لالارى سياقتى. باسقاسى باسقا، ماعان بەيىمبەت ادەبي ورتادان شەت جەردە تۇ­راتىن جازۋشىلاردىڭ جالعىز ۇس­تا­زى سەكىلدى كورىنەدى كەيدە. سول جال­عىز ۇستازدىڭ ءبىر بالاسى تارازدىق نەسىپ­بەك ءداۋتاي ۇلى ەكەنىن، ونىڭ جابىق بايگەلەردە وزا شاپقانمەن، اشىق باي­گەلەردە شەت قالىپ قويىپ جۇرگەنىن ءبىراز جۇرت بىلەدى. ونى جاقسى جازۋشى دەپ باعالايدى، بىراق ءبولىپ بەرەتىن ەنشىسى جوق. كوزى تىرىسىندە «جاس كۇنىندە قوي باقسا، قارتايعاندا دا قويىن قۇرتتاپ جۇرە بەرسىن» دەيتىن سەكىلدى ەدى.

انا ءبىر جىلدارى ءتورت ت ۇلىكتىڭ باس­قا اتالارىنان گورى قاناتتى پىراق جىل­قىنى كوپ ازايتىپ الدىق. ءبىر جولى بەكسۇلتان نۇرجەكە ۇلى ءبارىمىز جايلاۋعا بارعاندا، جايلاۋداعى بۇرىن جىلقى جۇرەتىن جەردە قاپتاپ سيىر جۇرگەنىن بايقادىق. سوعان قاراپ ءبىرتۇرلى جۇرەگىڭ قارايىپ كەتەدى ەكەن. قۇدايعا شۇكىر دەپ ايتايىق، قازىر جىلقىنىڭ دا قاراسى كوبەيدى. ۇلكەن جولداردا كەتىپ بارا جاتقاندا، ۇزاپ جايىلىپ جۇرگەن ءۇيىر-ءۇيىر جىلقىنى ءجيى كەزدەستىرەتىن بولدىق. سول جىلقىلاردى كورگەندە، ءار قازاقتىڭ بالاسى سياقتى ءبىزدىڭ دە كوكىرەگىمىز تازارادى.

مۇنى ايتىپ وتىرعانىم دا جايدان-جاي ەمەس. سوڭعى كەزدە جىلقى كورسەك بولدى، جازۋشى نەسىپبەك ءداۋتاي ۇلى ەسىمىزگە تۇسەتىندى شىعاردى. الدىمەن، ەجەلگى گرەك ميفولوگياسىنداعى كەنتاۆر دەگەن ۇعىمنىڭ جايىن ايتا­يىنشى. جارتىلاي جىلقى، جارتىلاي ادام دەگەن ماعىنانى بىلدىرەتىن كورىنەدى. بۇل ءوزى ساقتاردىڭ جاساعان جورىقتارىنا بايلانىستى تۋعان ۇعىم دەگەن دە اڭگىمە بار. اتتان تۇسپەيتىن ادامدار، اتپەن بىرگە جارالعان ادامدار تاقىلەتتەس. ولمەيتىن، وشپەيتىن وسى اڭىزدى نەسىپبەك ءداۋتاي ۇلى ءبىزدىڭ ۇلتىمىزعا تاعى ءبىر جاقىنداتىپ قويدى. كەنتاۆردى بۇرىن «ادامات» دەپ تە اۋدارىپ جۇرگەنبىز، نەسىپبەك ءداۋتاي ۇلى «ايعىركىسى» دەگەن بالاماسىن سارت ەتكىزدى.

بۇل كىسى «ايعىركىسى» دەگەن اڭگىمە جاز­دى. ەسكى ميفولوگياعا جاڭاشا ماز­مۇن بەرەتىن مۇنداي وبرازدى تۋدىرۋ ەكىنىڭ ءبىرىنىڭ قولىنان كەلمەيدى. اسىرىپ ايتقاندىق ەمەس، اتاۋىنىڭ وزىندە ميفولوگيامەن تايتالاسقان وبراز تۇر. جازۋشىنىڭ ايعىركىسى دەپ وتىرعانى، قۇداي ءوزى كەشىرسىن، تۇيسىگى ادامنان ارتىق جارالعان جىلقى. تەك دەگەن نارسەنىڭ بارىن ەسكە سالاتىن قۇدى­رەتكە يە ماق ۇلىق. ساتىلىپ كەتكەن جاعىنا سىيماي، يەسىنىڭ مولاسىنا قاشىپ كەلىپ جان تاپسىرادى. سونداعى قابىرعاسىنان بەيىت باسىنداعى ۇشكىر تەمىردىڭ سويديىپ شىعىپ تۇرعانى جا­نىڭدى اۋىرتادى.

ماعان بۇل شىعارمانىڭ باسقاسى باس­قا، تاپ وسى تارازدا تۋعانى زاڭدىلىق سياقتى كورىندى. ەكى مىڭ جىلدان استام تاريحى بار جەردە قالام ۇستاعان ۇلكەن دارىن يەسىنە رۋحتار دا كوپ وي سالاتىن بولسا كەرەك. ەجەلگى عۇنداردىڭ، ساق­تاردىڭ، ۇيسىندەردىڭ تۇلپارلارىنىڭ تۇياعى دۇبىرلەتىپ وتكەن جەردە جازۋشىعا وسىلاي ارقالانىپ جۇرگەن بەك جاراسپاي ما؟! بۇدان تۋاتىن سۇراق: سوندا جازۋشى دەگەن كىم، ونىڭ جازعان كىتابى نە، بىزگە قانداي كەرەگى بار؟ ءبىر-اق اۋىز سوزبەن جاۋاپ بەرۋگە بولادى: جازۋشى دا، كىتاپ تا، بىزگە كەرەگى دە – ەستە جۇرەتىن وبرازدار. مىسالى، ايعىركىسى – وبراز!

وسىندايدا ءبىز ءوزىمىزدىڭ وبرازى­مىز­دى جاساي الماي جۇرگەن ۇلت سەكىلدى كورى­نەمىز. قازاق دەگەن ۇلتتى قانداي بولمىس­تا ەلەستەتەمىز؟ كەيدە جەر بوپ قالعان كوڭىلدىڭ جەتەگىندە كەتەتىنىمىز وتىرىك ەمەس. نەسىپبەك ءداۋتاي ۇلى – ەر مى­نەزدى ۇلتتىڭ وبرازىن سومداعان سۋرەتكەر. ال ەندى مىنا قىزىقتى قاراڭىز­دار. وسىنداي ۇلكەن ميسسيا ارقالا­عان ­جازۋشىنى ەلاعاسى جاسىندا دا «نەسىپبەك ءداۋتاي ۇلى» دەي سالامىز، بولدى. ماعان بۇل بۋىنداعى قالامگەر­لەر الدىڭعى اعالارىنىڭ قۇرباندىعى بولىپ كەتكەن سياقتى ەلەستەيدى. اتالى ءسوز ايتاتىن تۇلعالاردى ومىردە جوق كلاسسيكتەرىمىزدىڭ الدىندا بالاداي عىپ قويعان ءوزىمىز.

بۇلاردى قارا تۇتپاساڭ، ءسوزىڭدى كىم سويلەيدى، تەگىڭدى كىم ەسكە سالادى؟ بىلاي قاراساڭىز، «بەيىمبەت جاۋ بولسا، مەن دە جاۋمىن» دەگەن عابيت مۇسىرەپوۆتىڭ ءسوزىن قالاي ۇمىتامىز. عابيدەن ءمۇستافين­نىڭ: «بۇرىن ۇلتشىلدىقپەن كۇرەس­­سەك، ەندى ۇلتسىزدىقپەن كۇرەسەتىن بول­­­دىق» دەگەن ءسوزى ءتىپتى سۇمدىق قوي. بىراق سول دا­نا­لارىمىز بۇگىن كەلىپ، مىنالا­رىڭ دۇ­رىس، مىنالارىڭ بۇرىس دەپ ايتىپ بەرە الا ما؟! بالامىز بالا، دانامىز دانا، اقساقالىمىز اقساقال بوپ جۇرەيىك دەيتىنىمىز سودان. نەسىپبەك ءداۋ­تاي ۇلىنىڭ مەرزىمدىك باسىلىمداردا باسىلعان سۇحباتتارىنان وسىنداي كىسىلىكتىڭ بەلگىسىن كوردىك. جازۋشىنىڭ ءوزى مەن شىعارماشىلىعىنىڭ اراسىن بولە-جارىپ قاراۋعا بولمايتىنىن تۇ­سىندىك. بۇل جاعىن باعاشار تۇرسىن­باي ۇلى «اڭىزى بار» دەپ جاقسى ايتىپتى. شىعارمالارىن بايىپتاپ وقىپ وتىر­ساڭىز، بۇل كىسى ءوز وبرازىن دا سومداپ جۇر­گەن اردا قازاققا ۇقسايدى. ءيا، جۇرگەن ءجۇرىسى، تۇرعان تۇرىسى اڭىز بوپ جۇرگەنى دە راس.

نەسىپبەك ءداۋتاي ۇلىنىڭ «قۇدىرەت پەن قاسىرەت» رومانىنىڭ كەيىپكەرى دوس­ما­عانبەت ەل-جۇرتىمەن باقۇلداسۋعا بەت قويعاندا قاسىندا ءۇش ايەل وتىرادى. دوسماعانبەت – ءۇش ايەلگە تىلەۋىن تىلەت­كەن كۇردەلى قازاق. ءبىر ايەلمەن شۇڭكىل­دە­سىپ وتىرىپ، الاساپىران زاماننىڭ سىرىن قالاي اشاسىڭ؟ مىنە، جازۋشى كەلگەن-كەتكەن كورىنىستەردىڭ ءبارىن وسى ءۇش ايەلدىڭ دۇنيەتانىمىنا سالادى. تاقى­رىپتىڭ توڭىن ءجىبىتىپ، شىعار­ما­نى وقى­لىمدى ەتىپ جازۋ ءۇشىن ءساتتى تابىلعان ءتاسىل.

اللانىڭ الدىندا ەسەپ بەرەتىن كۇن ادامنىڭ ەركىندەگى نارسە ەمەس. ال ءوز ءومىر سۇرگەن ورتاڭنىڭ الدىندا ەسەپ بەرۋ ارلى ادام اينالىپ وتپەيتىن ول دا ءبىر وتكەلەك. اۋەزوۆتىڭ «اباي جو­لىن­دا» قاجىلىققا بارا جاتقان قۇنان­بايدىڭ بالاعىنا «اقىمدى بەر» دەپ جارماسۋ ومىردە قايدام، ال ادەبيەتتە وتكىر قولدانىلعان «دەتال». نەسىپبەك ءداۋتاي ۇلى دا كەيىپكەرىن، مىنە، وسىنداي سىناقپەن بەتپە-بەت كەلتىرىپ وتىر. نەگىزى نەسىپبەك قانداي تاقىرىپتى جازسا دا، تاقىرىبىنىڭ تۇمارى ايەل بولىپ كەلەدى. مۇنى ءداۋتاي ۇلى شىعارماشىلىعى­نىڭ فيلوسوفياسى دەسە دە ارتىق ەمەس. شىعاتىن جەرىڭ تاقىم، كىرەتىن جەرىڭ اقىم ءپالساپاسى قاي شىعارماسىنا بولسا دا ءتىن بولىپ تارتىلعان. تاقىرىبىنىڭ تۇمارى ايەل بولعاندا، قۇمارى – جازۋ، باسقا ەشتەڭە دە ەمەس!

بۇل تۇرعىدان «كوگىلدىر كويلەكتى كە­لىنشەك» اتتى اڭگىمەسىن اتاقتى جاپون جازۋشىسى كوبە ابە جازىپتى دەسە، تاڭ­قالماس ەدىم. كوبە ابەنىڭ «قۇم قۇر­ساۋىنداعى ايەل» پوۆەسىندە قۇم قوي­ناۋىندا قالعان مەكەن مەن ونداعى ادام­داردىڭ تاعدىرى سۋرەتتەلەدى. تەرەڭ شۇڭ­قىرداعى مەكەنگە قۇم سۋسىپ تۇسە بەرەدى، ادامدار ونى شەلەكتەپ سىرتقا شىعارا بەرەدى. وقيعا سول مەكەنگە يەلىك ەتىپ وتىرعان ايەل ومىرىمەن استاستىرىلا سۋرەتتەلەدى. بالا كۇنىمىزدەگى «قۋىر-قۋىر قۋىرماشتى» ەسكە تۇسىرەتىن وسى حيكايات الەمدى شارلاپ كەتكەلى قاشان.

«كوگىلدىر كويلەكتى كەلىنشەكتە» ون­داي قۇم جوق، قۇم شۇقىردا قامالىپ قال­عان ادام دا جوق. «قۇم ءۇيدى باسىپ قال­دى، ادامدار ونى تازالادى» دەپ سۋرەتتەپ تە وتىرمايدى. بىراق «كوگىلدىر كويلەكتى كەلىنشەكتى» «ەندى نە بولار ەكەن»، «اپىر-اي، ەندى قايتەر ەكەن»، «مىنا جاعدايدان قالاي شىعار ەكەن» دەپ قۇمارتىپ وقيسىز. «قۇم قۇرساۋىنداعى ايەل» قۇم تۇتقى­نى بولسا، «كوگىلدىر كويلەكتى كەلىنشەك» – جان تۇتقىنى. ەكەۋىندە دە وقىرماندى ءبىر ءسات تە بوساڭسىتپاي، ءبىر ىسىنتىپ، ءبىر سۋىنتىپ وتىراتىن تىلسىم قاراكەت بار. ايەل بويىنداعى ادامدى ارباپ الاتىن ماگيالىق سەزىمدەردى جازۋشىنىڭ سەندىرىپ، نانىمدى سۋرەتتەگەنىنە ەرىكسىز ءتانتى بولاسىز. «كوگىلدىر كويلەكتى كەلىن­شەكتى» وقىعاندا، «مۇنداي ءار سويلەمى سەرىپپەدەي شيرىعىپ تۇرعان اڭگىمەنى جازۋ ءۇشىن جازۋشى قانشا ەنەرگيا جۇم­سادى ەكەن؟» دەپ تە ويلاناسىڭ. الگى ء«ان ايتساڭ دا، جانىڭدى جەپ ايتاسىڭ» دەگەن وسى. «كوگىلدىر كويلەكتى كەلىنشەك» ەموتسيونالدى بيىگىن اياعىنا دەيىن ەركىن ۇستاپ تۇرا العان شىعارما.

نەسىپبەك ءداۋتاي ۇلىنىڭ «جالعىز­ىلىك» اڭگىمەسىن قىتاي جازۋشىسى، نوبەل سىيلىعىنىڭ لاۋرەاتى مو يان جازىپتى دەسە دە، «ابدەن مۇمكىن» دەر ەدىم. مو يان شارۋالاردى جاقسى كورەدى، ولاردىڭ ارەكەتىن كۇلكىلى ەتىپ جازعانى سونشا، كو­زىڭنەن جاس شىعارادى. سول سياقتى نەسىپبەك ءداۋتاي ۇلىنىڭ «جالعىزىلىگى» دە تۇنشىعىپ ك ۇلىپ، تۇنشىعىپ جىلايتىن، جىلاتاتىن اڭگىمە. جازۋشىنىڭ شەبەرلىگى سوندا، كەيىپكەرىنىڭ كورگەن ازابىن كۇلكىلى ىستەرى ارقىلى جەرىنە جەت­كىزە سۋرەتتەپ بەرەدى. نەسىپبەك ءداۋتاي­ ۇلىنىڭ اڭگىمەلەرىن ءبىرىن مۇڭلى، ءبىرىن كۇلكىلى پريتچا نەمەسە ءتامسىل دەۋگە تو­لىق كەلەدى.

پريتچا دەگەنىڭىز كادىمگى مىسالعا جا­قىن جانر. نەسىپبەك ءداۋتاي ۇلىنىڭ شىعارمالارىنىڭ ءبارى ءومىردىڭ مىسالىنا قۇرىلعان. الەم ادەبيەتىندەگى مىقتى جازۋشىلاردىڭ ءبارىنىڭ شىعارمالارى ءومىردىڭ مىسالىمەن جازىلادى. بۇل جانردى نەسىپبەك ءداۋتاي ۇلى شەبەر مەڭ­گەرگەن، ءوزىنىڭ تابيعاتى دا سونداي بولۋى مۇمكىن. ادامدى كىسىلىككە شاقىرىپ تۇراتىنداي كەسەك ءبىتىمى دە كوپ نارسەنى اڭعارتسا كەرەك.

نەسىپبەك ءداۋتاي ۇلى شىعارماشى­لى­عىنداعى پريتچانىڭ ءبىر بيىگى – ونىڭ «اق كۇشىك» حيكاياتى. 

اجىراسقان ادام­دار­دىڭ ەكەۋىنە كەزەك شاپقىلايمىن دەپ، ەكى اراداعى سەل العان كوپىرمەن بىرگە سۋعا كەتكەن اق كۇشىكتى ايايسىڭ. ەكى جاعالاۋدا تۇرعان ەرلى-زايىپتىلاردى اق كۇشىك ەندى تابىستىرادى دەگەندە، ءوزى سۋعا اعىپ كەتتى. بۇدان اركىم الىنشە نەشە ءتۇرلى قورىتىندى شىعارۋىنا بولادى. بۇل شىعارمادا بىرەۋلەر شاتاسىپ ايتىپ جۇرگەندەي ەشقانداي دا ماحاببات ليريكاسى جوق، قايتا ءومىردىڭ اششى ساباعى بار. ءبىر ۇلتتىڭ وكىلىنىڭ ەكىن­شى ۇلتتىڭ وكىلىندەي بولىپ ءومىر ءسۇرۋى قيىن ەكەنى، ەگەر سولاي ءومىر سۇرەمىن دەسە ءتۇپ-تامىرىنان اجىرايتىنى، ءتۇپ-تامىرىنان اجىراسا ءوزىن جوعالتىپ الاتىنى مىسالعا الىنادى. بىراق بۇل جەردە انا ۇلت جامان، مىنا ۇلت جاقسى دەگەن ءسوز جوق. اركىمنىڭ وزىنشە ارتىقشىلىعى، وزىنشە كەمشىلىگى بار.

مەن ءوزى شىنىمدى ايتايىن، ليريكا دەگەندى پوەزيادا بولماسا، پروزادا اسا قابىلداي المايمىن. كەرىسىنشە، قانداي ادەبيەتتىڭ ءباسى بيىك دەگەندە، پروتەستىك ادەبيەتتىڭ ءباسى بيىك دەگەن قورىتىندىعا بۇيرەگىم بۇرادى. جوعارىدا اتى اتالعان جاپون جازۋشىسى كوبە ابەنى «پوپۋليارنىي» ەمەس، «ەليتارنىي» دەپ ايتا­­تىنى سوندىقتان شىعار. بۇل ارادا پرو­تەستىك دەگەندى باياعىداعىداي قو­عام­عا قارسىلىق دەپ ەمەس، كەڭ ماعىنادا بول­­مىسقا، بولمىسىڭا قارسىلىق دەپ ۇققان ءجون. مەنىڭ بولمىسىمداعى، سەنىڭ بولمىسىڭداعى، ونىڭ بولمىسىنداعى ساتقىندىقتار مەن ءتۇرلى پاسىقتىق مى­نەزدەر. «ەرتەڭ الدەكىم، اۋداندىق گازەت كپسس ورتالىق كوميتەتىنىڭ باس سەك­رەتارىنىڭ تسيتاتالارىن ورىسشاسىندا باسىپ، قازاقشاسىندا قىسقارتىپ تاستاعان دەپ جوعارىعا ارىز جونەلتىپ جۇرسە شە؟» دەگەندە كوزاينەگىنىڭ ار جا­­عىنداعى كوزى بەر جاعىنا ساتتيىپ شى­عىپ كەتە جازدادى» دەپ جازادى نەسىپبەك ءداۋتاي ۇلى.

پروتەستىك دۇنيەلەر ماعجان جۇما­باەۆ پەن جۇسىپبەك ايماۋىتوۆتا عانا ەمەس، بەيىمبەت مايليندە دە بار. كەيىن­گىلەردە تاكەن الىمقۇلوۆ، بەردىبەك سوق­پاقباەۆ، اسقار سۇلەيمەنوۆتە ايقىن كو­رىنەدى. جوعارىدا بەيىمبەتتىڭ بالا­لارى دەپ مەڭزەگەن جازۋشىلاردىڭ كو­بىندە ۇشىراسادى. بۇلاردىڭ شىعار­ما­لارىنداعى پروتەستىك سيپات قاتال رەا­ليزممەن استاسىپ جاتادى. سولاردىڭ ىشىندە نەسىپبەك ءداۋتاي ۇلىنىڭ ءۇنى وزگە­شەرەك ەستىلەدى.

بۇل كىسىنىڭ «اتى جوق اڭگىمە» دەپ اتال­عان اق كىتابى بار. «ايعىركىسى» دەگەن اتاۋ اتىرىلىپ تۇرعاندا، نەگە «اتى جوق اڭگىمە» دەپ اتادى؟ بايقاساق، ەل ىشىن­دە اتى جوق ءبىر ادەتتەر پايدا بولىپ­تى. جاقسى دەۋگە دە كەلمەيدى، جامان دەۋ­گە دە كەلمەيدى. ەلگە تۇلعا بولاتىن ادام­داردىڭ ءىسى ۇساقتاپ بارادى. اباي: ء«سوز تۇزەلدى، تىڭداۋشىم، سەن دە تۇزەل» دەي­دى. ال بۇگىن: «باي تۇزەلمەي، ەل تۇزەل­مەي­دى» دەۋگە ءماجبۇرمىز. سەبەبى باس كو­­تەرەر ازاماتتار كورگە الا كەتپەيتىن باي­­لىعىن ءوزى وسكەن ەلدى كوكتەتىپ-كو­گەر­­­­تەتىن مەتسەناتتىققا دا قيمايدى. وت­كەن عاسىردىڭ باسىنداعى بەيىمبەتتىڭ كەيىپ­­­كەرلەرى سياقتى ءالى كۇنگە ءوز تۋما­لاستارىنا وكتەمدىك جاسايتىندار دا بار. سونداي ۇساق مىنەزدەردىڭ بارىنە بەرىلەتىن جاۋاپ بىرەۋ، ول – ايعىركىسى!

جازۋشى بۇل وبرازدى وڭاي تۋدىرا سالماعان. قىرعىزدار شەكارادان مال ايداپ وتكەندە، باتپاققا باتىپ ءبىر جاباعى تاي جاتقان. جالعاس دەگەن ەستى بالا ونى تاۋىپ اكەلىپ، ءۇستىن بالشىقتان تازارتىپ جۋعان. تىريعان تۇرقى ءماز بولماسا دا، جاقسى كورىپ كۇتىپ-باققان. كەيىن ول بايگەنىڭ الدىن بەرمەيتىن جۇيرىك بولىپ شىققان. بىرەۋدىڭ كەلىنى بوسانا الماي قينالىپ جاتقاندا، ەسىكتى باسىمەن ۇرىپ اشىپ كىسىنەپ جىبەرگەن. «ەسىك تارس ەتكەندە تۋرا ماعان قاراي ەكى كوزىنەن وت شاشىپ، جىلقىنىڭ باسى ءتونىپ كەلەدى ەكەن. ومىرىمدە مۇنداي قورىققان ەمەسپىن. بالانىڭ داۋىسى شار ەتىسىمەن جىلقى ەزۋ تارتقان سىقىلداندى. ءسويتتى، راس» دەيدى امان-ەسەن قول-اياعىن باۋىرىنا العان كەلىنشەك.

«اپىر-اي، كىسى ەكەن عوي» دەيدى مۇنى ەستىگەن ءبىر قاريا. «جىلقىنى كىسى دەپ، مۇنىڭىز نە؟» دەپ وقشىرايادى بىرەۋ. «بىزدەن كەتكەن كىسىلىك كيەنى قۇداي وسى جانۋاردىڭ دەنىنە سالعان شىعار» دەي­دى الگى قاريا. «ايعىركىسى» اتالعان قارا­توبەلگە جۇرت ەندى باسقاشا قاراي باستادى» دەيدى جازۋشى. «ايەل زاتىنا ونىڭ الدىن كەسىپ وتۋگە تىيىم سالىندى» دەگەندە قازاقى اڭگىمە شىعىس مينياتيۋراسىنداي قۇبىلىپ شىعا كەلەدى. شىعىس مينياتيۋرالارىنداعى نازىك جەلىلەر ايەل قۇپياسىنىڭ كىلتىن تىڭداۋشىنىڭ قو­لىنا بايقاتپاي ۇستاتا قوياتىن ەدى عوي. سول سياقتى ەندى قالامگەر ءبىر-ەكى تىلسىم سىرلى ەپيزودتى گابريەل گار­سيا ماركەسشە سىلتەپ-سىلتەپ تە جىبەرەدى. «ونىڭ اياۋسىز ىرعاۋىنان جاس بايتال­دىڭ بوكسەسى قاتتى ءشوميىپ كەتكەندە، ءوز جونىمەن كەتىپ بارا جاتقان كەلىنشەكتىڭ وقىستان كۇيتى قۇتىرىپ، ۇرپاق كۇيىنىڭ اعىنى بويىنان قۇيىلىپ كەتكەنى» – اناۋ ايتقانداي انايىلىق ەمەس. بىراق جازۋشىنىڭ ايتايىن، جازايىن دەپ وتىر­عانى ول ەمەس.

جالعاس ءۇيدىڭ شاتىرىنان قۇلاپ، ءولىم اۋزىندا جاتقاندا ايعىركىسى بۇكىل ءۇيىردى الدىنا ءيىرىپ سالىپ سول ماڭعا اكەلەدى. اكەسى ساۋدانىڭ سوڭىندا كەتكەن جالعاستى ءتۇنى بويى كۇزەتىپ شىققان ەسقۇل قاريا سوندا مىناعان كۋا بولادى. تۇنىمەن ءۇي ارتىندا توپتانىپ تۇرعان ءۇيىرلى جىلقى تۇگەلىمەن ايعىركىسىنىڭ سوڭىنان شۇبىرىپ ورىسكە بەت الىپ بارا جاتىپتى. قاراسا تۇرعان ورىندارى ادام شوشيتىنداي ەكەن، جيىرما شاقتى بيەنىڭ ءبارى ق ۇلىن تاستاپ كەتىپتى. بۇدان سوڭ ايعىركىسىنىڭ كيەلى مال ەكەنىن مويىنداماعان جان قالمايدى، بىراق سونىڭ بارىنە قاراماستان ساۋداگەر اكە ايعىردى قىرعىزدارعا ساتىپ جىبەرەدى. ءسويتىپ، جارىق دۇنيەدە كيە بار ەكەنىنە، يە بار ەكەنىنە ەندى عانا سەنە باستاعان قايران جۇرت قاي زامانعى قايرانسىز حالىنە قايتا تۇسەدى.

ال اكەسىنە رەنجىگەن جالعاس ايعىر­كىسىنى اكەتكەن قىرعىزداردىڭ سوڭىنان كەتىپ بارا جاتىپ جول اپاتىنان مەرت بولادى. مال قاراۋعا ما، جول قاراۋعا ما شىققان ەسقۇل جاس مولانىڭ باسىندا قالقايىپ تۇرعان جىلقىنى كورەدى. ايعىركىسى قىرعىزستاننان قاشىپ كەلگەن ەكەن، ماڭىنا جان بالاسىن جولاتپايدى. جاس مولانىڭ باسىندا اس-سۋسىز ءبىر كۇن تۇرادى، ەكى كۇن تۇرادى. ونى كۇندە كەلىپ سىرتىنان قاراپ جۇرگەن ەسقۇل كەلەسى كەلگەنىندە ايعىركىسىنىڭ مولانى قورشاعان ىستىك تەمىرگە شانشىلىپ ءولىپ جاتقان ۇستىنەن تۇسەدى.

ايعىركىسى ومىردە قاراپايىم شىن­دىق بولسا، ونەردە – جارىعى سونبەيتىن سيمۆول. ادەبيەتتە دە، باسقادا دا سيم­ۆول­دىق وبرازداردى جانى تازا ادامدار تۋدىرا­دى. سيمۆولدىق وبراز­دار جويىلعان كەز­دە اسپانداعى جۇل­دىزداردىڭ سونگەنى سياق­تى ادەبيتتە دە ءمان-ماعىنا قالمايدى. ادامدار ەشتەڭەگە سەنبەسە، وزدەرىنىڭ بويىنان جوعالىپ بارا جاتقان قاسيەتتەردى ىزدەمەسە نە بولادى؟ ەڭ قۇرماسا سونداي سەزىمدەردىڭ قۇرمەتتەۋگە لايىق ەكەنىن بىلمەسەك، وندا قوراداعى مالدان ايىرمامىز نە؟ ال قانى سورعالاعان شىن­دىق بەيىت باسىنداعى قورشاۋ تەمىر­دىڭ قاداسىنا قابىرعاسىنان شانشىلىپ تۇر، ودان ارتىق نە كەرەك؟! بۇل شىعار­مانىڭ سۇمدىعى سوندا، ادامدار ق ۇلىن-

قۇرباندىعىن ءوز قولدارىمەن جەرلەپ، باسىنا ولگەن ايعىردىڭ دەنەسىنەن ەسكەرتكىش بەلگى قويىپ قويعانداي اسەردە قالدىرادى. ءبىز بالالىق شاقتىڭ ەرتەگىسىندەي كورىپ وتىرعان تۋىندى وسىلاي سيۋررەاليستىك شەشىممەن اياقتالادى.

نەسىپبەك ءداۋتاي ۇلى «ايعىركىسى» دەگەن ءبىر عانا اتاۋلى سوزبەن ەستە جۇرە­تىن وسىنداي وشپەس وبراز سومدادى. ەسكەرتكىشكە اينالۋعا لايىقتى وبراز. ءسوز باسىندا «شۇعانىڭ بەلگىسىنە» ەس­كەرت­كىش ورناتىلسا» دەگەن اڭگىمەنى بە­كەر ايتقامىز جوق. جالپى، ادەبي كەيىپ­كەرگە ورناتىلعان ەسكەرتكىش، اۆتورعا ورنا­تىلعان ەسكەرتكىش ەمەس. سوندىقتان «نەسىپبەك ءداۋتاي ۇلى وبلىستا جۇرگەن جازۋشى ەدى، مىنا كىسى تىم ارتىق كەتتى» دەپ تارپىنۋدىڭ قاجەتى شامالى. ءساتتى تابىلعان وبراز ەلدىڭ ساناسىنان ونسىز دا وشپەيدى. نەسىپبەك ءداۋتاي ۇلى دەگەن ەسىمدى ۇمىتىپ قالىپ، «ايعىركىسى» دەگەن اتاۋدى ۇمىتپاي ءجۇرۋىمىز دە ابدەن مۇم­كىن. جازۋشىعا ءوزىن ۇمىتسا دا، سومداعان كەيىپكەرىن ۇمىتپاسا، ودان ۇلكەن باقىت جوق!

سوڭعى جاڭالىقتار

6 ءوڭىر «جاسىل» ايماقتا تۇر

كوروناۆيرۋس • بۇگىن، 09:20

ۇقساس جاڭالىقتار