رۋحانيات • 20 قىركۇيەك، 2021

پاسپورت

95 رەت كورسەتىلدى

الىپپەدەن بىلدىك پە، الدە اكە-شەشە نە مۇعالىم جاتتاتقان ال­عاشقى ولەڭ سول ما، ءبىزدىڭ تۇڭعىش تانىعانىمىز ابايدىڭ «اسەمپاز بولما ارنەگە-ءسى» ەدى. ايتىلۋى دا، جاتتالۋى دا تەز، بىرەۋ ولەڭ سۇرا­سا تاقىلداتىپ وقىپ بەرەتىنبىز. كە­يىننەن بۇعان ابايدىڭ قانشاما ولەڭى قوسىلدى. ەڭ مىقتى ولەڭدەرى وسى ەكەن دەپ، شىرەنىپ وقۋشى ەدىك. انىعىندا ابايدىڭ ءار ولەڭى ءوزىنىڭ تولقۇجاتىنداي قۇمبىل دۇنيە ەكەن­دىگىنە ءالى كۇنگە وي تالدىرىپ كە­لەمىز. جاقسى ارالاساتىن ءبىر اعام­نىڭ ايتقانى بار.

دومبىرادا ءبىر ءاندى و-وي، ناقىشىنا كەلتىرىپ تارتا-تارتا «دۇنيەگە جالعىز-اق وسى ءان ءۇشىن كەلىپ، كەتىپ قالۋعا بولادى» دەپ اياقتايتىن اڭگىمەسىنىڭ سوڭىن. سول سياقتى ءاربىر اۆتوردىڭ ەل ايتىپ جۇرەتىن، عۇمىرعا تاتيتىن ءبىر تۋىندىسى بولادى. اسىرەسە اقىنداردىڭ. تولقۇجاتىنا اينالىپ كەتكەن ولەڭدەرى. اقىننىڭ پاسپورتى جانە ونداي بيىككە ەكى اقىننىڭ ءبىرى كوتەرىلە الماسى تاعى ايان.

جوعارىدا حاكىمنىڭ ءار ولەڭى پاسپورت دەدىك. ماعجانعا دا قاراتا ايتۋعا بولا­تىن سياقتى وسى ءسوزدى. وقىرماندى الدي­لەپ وتىرىپ رۋحتاندىراتىن اقىن! «مەن ­جاس­تارعا سەنەمىن»، «تولقىن»، «مەن كىم؟»، «پايعامبار»، «تۇركىستان»، «ۇزىن ورال»، ء«سۇي جانساۋلەم»، تاعى باسقا بولىپ كەتە بەرەدى. وسىلاردىڭ اراسىنان ارقايسىسىن جەكە پاسپورت دەپ قاراستىرا بەرۋگە بولادى. بۇلاردىڭ ارتىندا سەبەبى ماعجان بابامىزدىڭ ءوزى عانا ەمەس، ۇلتتىڭ ويى مەن سانا-سەزىمى، تانىم-تۇسىنىگى، جانى تۇر. دەمەك ماعجاننىڭ ءوزى ۇلتتىڭ پاسپورتىنا اينالىپ كەتكەن دەۋگە قاقىلىمىز. اقىن دەگەن ۇلتتىڭ جانى دەمەي كور وسىدان كەيىن.

اقسەلەۋ سەيدىمبەكتىڭ جارياعا شىق­قان كۇندەلىكتەرىنەن كوزىم شالعان ەرتەرەكتە. ەگەمەن ەلدەن گورى، وتار ۇلتتىڭ ازات­تىققا دەگەن تالپىنىسى، رۋحى جو­عارىراق بولادى دەگەن ويدى. كەيىن ازەر­بايجان استاناسىندا «باكۋدان – تۇ­ركى دۇنيەسىنە» اتتى پوەزيا فەستيۆالىنەن ياكۋت ەلىنىڭ اقىندارىن كورىپ تاڭعالعانمىن. ياكۋتيادان كەلگەن باۋىرلاس قوس اقىن دا كەۋدەسىن جوعارى ۇستاپ ءجۇردى. ءور! قازاق اقىندارىمەن ءتىل تابىسىپ، جاقسى-اق سويلەستى. سوندا احاڭنىڭ جوعارىداعى ءسوزى ەسىمە تۇسكەن. حح عاسىر باسىندا رەپرەسسياعا ۇشىراپ، ۇلتتىڭ ماڭدايىنا سىيماي كەتكەن ماعجان، ساكەن، ءىلياس­تىڭ مىنا ولەڭى پاسپورت دەپ بولە-جارا المايسىز. ءبىرى تۇركىستان بولسا، ءبىرى كوكشە­تاۋ، ءبىرى جەتىسۋ بولىپ شىعا كەلەدى الدىڭ­نان. «قاراڭعى قازاق كوگىنە، ورمەلەپ شى­عىپ كۇن بولام. قاراڭعىلىقتىڭ كە­گىنە، كۇن بولماعاندا كىم بولام؟!» دەگەن سۇلتانماحمۇت تورايعىروۆتىڭ ءوزى ءبىر شىڭ. نەبارى 27 جىل ءومىر سۇرگەن اقىن «الاش تۋى استىندا، كۇن سونگەنشە – سونبەيمىز» دەپ الاش گيمنىن جازىپ كەتتى. سويتسە دە اقىننىڭ جوعارىداعى «شاكىرت ويى» اتتى ولەڭى پاسپورتىنا اينالىپ قالعانعا ۇقسايدى.

سۇلتانماحمۇت دەسە ەسىمە قاسىم تۇ­سەدى. ەكەۋىن كوپ نارسە بايلانىس­تى­رادى. سۇلتانماحمۇت: «مەن قازاق، قازاق­پىن دەپ ماقتانامىن، ۇرانعا الاش دە­گەن اتتى الامىن. سۇيگەنىم قازاق ءومى­رى، ءوزىم قازاق، مەن نەگە قازاقتىقتان ساق­تانامىن؟» دەپتى. وسى رۋحتى سوعىستان كەيىن جاڭعىرتقان جالعىز اقىن – قاسىم. جانە اقىننىڭ ول ولەڭى ءوزىنىڭ پاسپورتىنا اينالدى. «ەي، تاكاپپار دۇنيە، ماعان دا ءبىر قاراشى. تانيسىڭ با سەن مەنى، مەن – قازاقتىڭ بالاسى» دەدى «دۇنيەگە جار» ولەڭىندە. اقىننىڭ بۇدان دا قۋاتتى، بۇ­دان دا كۇشتى ولەڭدەرى بار، بىراق قاسىم دە­گەندە، ءدال سول تۇستا اتاۋ­سىز قالىپ بارا جاتقان قازاق اتىنان دۇنيەگە جار سال­عان وسى ولەڭى تۇسەدى ەسكە. وسىلاي ءبىر اتوي­لاپ العاندا ەكىنشى شەتتەن: «وكىنبەن مەن دە ءبىر كۇن ولەمىن دەپ، وكىنەم ۇقساتا ال­ماي كەلەمىن دەپ. كۇنىنە ءجۇز ويلانىپ مىڭ تول­عانام، وزىممەن بىرگە ولمەسىن ولە­ڭىم دەپ» شىعا كەلەدى. جوعارىداعى الىپ­تارداي قاسىم دەگەن ءسوزدىڭ ءوزى پاسپورت قازاققا.

قازاق پوەزياسىنا قاسىمنان كەيىن، ءتىپتى قاپتالداس كەلگەن پاسپورتتىڭ ءبىرى سىرباي ماۋلەنوۆ ەدى. ونى كوپ ەل اتاي بەرمەيتىنى تاڭعالدىرادى، بىراق. «سەن مەنى ويلادىڭ با؟ تۇسىمدە كوردىم. تو­بىل­دىڭ قويناۋىندا، توبىلعى ىشىندە كور­دىم» دەپ جازدى سوعىس كورىپ كەلگەن سىرباي. «ق ۇلىن» دەگەن عاجاپ جىرى بار اقىننىڭ. دەسەك تە اۆتوردىڭ ەل اۋزىندا جۇرگەن پاسپورتى – «سوعىستان قايتقان سولداتتار» بولسا كەرەك. «قانشا ءۇيدىڭ ۇرلاپ ادامىن، قانشا ۇيدە ءسونىپ قالدى وتتار؟ كوردىڭ بە ۇلىن انانىڭ، سوعىستان قايتقان سولداتتار؟!».

9 مامىر سايىن ءبىر وقىلماي، ءبىر شىر­قالماي قالمايدى بۇل تۋىندى. ەلدىڭ جادىنا كوشىپ العان كەسەك تۋىندى اقىننىڭ ەمەس، حالىقتىڭ قازىناسىنا اينالىپ كەتكەلى قاشان؟!

مۇقاعالي مەن جۇمەكەن دەسە مىڭ سان ولەڭ ءورىپ الىپ جونەلەدى. جەر مەن كوكتىڭ ءبارى جىر. شەتىنەن ۇستا دا، ەن سالىپ يەلەنە بەر. ءبارى سەنىڭ جانىڭمەن ۇندەس، جۇرەگىڭە جاقىن ويلار. مۇقاڭنىڭ ءار سوزىنە ءان جازىلىپ جاتىر. جۇمەكەننىڭ ءسوزى بۇگىن عانا ەمەس، سول جازىلعان كەز­دىڭ وزىندە انۇرانعا اينالىپ ۇلگەرگەن. حالىق جۇرەگىن ۇستاپ تۇرىپ ايتقان سوڭ، مەملەكەتتىڭ پاسپورتى دەمەۋگە قاقىمىز جوق. مۇقاعاليدىڭ «پاي-پاي ءومىر، وتەسىڭ-اۋ ءبىر كۇنى، قياسىڭ-اۋ قۋانىشتى، كۇلكىنى. ءومىر دەگەن ءبىر جارق ەتكەن نايزاعاي، ءومىر دەگەن كوك اسپاننىڭ كۇركىرى» نەمەسە جۇمەكەننىڭ «جابىرقاپ وي ەرتە، ءدوڭ ەرتە، ۇزىن بەل باۋرىنان جارادى. سايلاردان قاپتاعان كولەڭكە، تاۋلاردى قۋسىرىپ با­رادى» ولەڭى پاسپورت دەپ جەكە-دارا بى­رەۋىن اتاي المايسىز. سەبەبى بۇلاردىڭ كەز كەلگەن ولەڭى پاسپورت! «ناعىز قازاق قازاق ەمەس، ناعىز قازاق – دومبىرا» دەگەن قادىر مىرزا ءالىنى وسى قاتار­دان دەر ەدىك. ال تولەگەن ايبەرگەنوۆتىكى ء«بىر تويىم بولاتىنى ءسوزسىز مەنىڭ» جى­رى. «بايگى بەرەم جىعىلعان بالۋانعا دا، ادالدىعى كورىنىپ تۇرار بولسا» دەيدى اقىن. مۇنداي جىر سيرەك قازاق پوەزيا­سىندا. تەگىندە قازاق اسابالارى مەن جەل سوزگە قۇمارلارى قارىز بولسا، وسى تو­لەگەن اعامىزعا قارىز شىعار. بۇل ولەڭسىز توي وتپەيتىن اۋىلدا. قازىر بىلەتىن اسابا بار ما، بىلمەيمىن. بىراق ولەڭ حا­لىقتىڭ جۇرەگىندە. اقىن حالىقتىڭ وكىلى ەكەندىگى وسىندايدا بايقالادى. ونىڭ جىرىن تولقۇجاتىنا اينالدىراتىن دا، سول شىعارمانى ساقتايتىن دا حالىقتىڭ ءوزى. اقىننىڭ پاسپورتى حالىقتىڭ جۇرەگىندە جۇرەدى ۇنەمى.

ء«بىر ولەڭى ءبىر ەلدىڭ مۇراسىنداي، جىر جازا الماي ءجۇرمىن مەن راسۋلداي» دەگەن دە مۇقاعالي. سويتە جۇرە ءوزى وسى ۇدەدەن شىعىپ كەتكەنىن ءبىلدى مە ەكەن؟! سول سياقتى شايىردىڭ توڭكەرىلىپ تۇس­كەن ءبىر ولەڭىنە دالا سىيىپ كەتەدى. اكۋ­تاگاۆانىڭ ء«ومىر بودلەردىڭ ءبىر تارماعى­نا تۇرمايدى...» دەۋى سوندىقتان شىعار بال­كىم. ايتپەسە، جىر قاعانى جۇماتاي جا­قىپباەۆ ء«بىر كۇلەرمىن عارىش جاق­قا كەتەردە» دەمەس ەدى عوي. اقىننىڭ ءلايلا تۋرالى عازالدارىنىڭ قاي-قايسىسى ­بول­سىن قازاق پوەزياسىنىڭ تولقۇجاتىن­داي اسەر قالدىرادى. ولەڭگە العاش كەلگەن جاستىڭ كوبى ءلايلانى جاتقا وقي­دى. «تارىداي مەڭدە كەتتى مە، تابا الماي قويعان باقىتىم» دەپ مەڭىنە دەيىن جىرمەن كەستەلەيدى.

ۇلىقبەك ەسداۋلەت اعانىڭ پاسپورتى «تۇسىمە ەنەدى، جىلقىنىڭ كىسى­نە­گە­نى» دەپ باستالاتىن «كەنتاۆر حي­رون» ولەڭى دەپ ءبىلۋشى ەدىك. قازاقى اۋىل­دان قالاعا بارعاندار جابىلىپ سو­نى وقي­تىنبىز. «قالا تارىلدى!. اڭ­ساي­مىن قارا­تالىمدى، قامشىنىڭ تابى، جىل­قى­نىڭ تەر ءيىسى سىڭگەن (بالكوندا وتىرىپ) يىسكەيمىن الاقانىمدى» دەپ. مۇنىمەن قوسا «بۇرىشقا تۇر»، «انتي­جارناما­سىن» قايدا قوياسىز؟! اينالىپ كەلگەندە ناقتىسى «بۇرىشقا تۇر» بولىپ شىقتى. ء«ار بولمەدە – ءتورت بۇرىش، ورايى كەپ، تۇرىپ شىققان تەنتەك بۇل تالاي رەت. ول ويلايدى: «بۇرىشقا تۇرماس ەم-اۋ، تۋسام ەگەر ءۇي-كۇيسىز جابايى بوپ...».

«انا ولەڭى، جوق، مىنا ولەڭى ۇستەم» دەگەن تۋرا وسىنداي تالاس سەرىك اقسۇڭ­قار ۇلىنا كەلگەندە دە تۋادى. اقىننىڭ پاسپورتى شەرحان مۇرتازا جوعارى با­عالاپ، قالىڭ اقىن اراسىنان قالاپ الىپ شىعىپ وقىتاتىن «قاسقىردىڭ مونولوگى» ەكەنى انىق. الايدا بۇل تۋىندىسىمەن «ارعىماقتار» شىعارماسى قاپتال تۇرماي ما؟! تۇپتەپ كەلگەندە «جەك كورەم ءيتتى! الىسىپ جۇرەم، شابىسىپ جۇرەم، قاعىنىپ... سايىن دالانىڭ تاعىسىمىن – مەن، نە دەگەن عاجاپ – تاعىلىق!» دەپ «قاس­قىردىڭ مونولوگىن» وقىپ كەتەمىز. «بۇرىشقا تۇر» ولەڭى ەكەۋى تەرەڭنەن ­بايلانىساتىنىن وسى جەردە ايتپاي كەتۋگە بولمايدى.

ەلدىڭ كوبى ەسەنعالي راۋشانوۆتىڭ «قارا باۋىر قاسقالداعىن» اتايدى. ءبىز «تاسىرقاعاندا تاس جاۋعان، تاۋ بولدى ۇيىقتار ايلاعىم. قاسقىردان اناۋ – قاس جاۋدان، تارتىپ اپ اپان جايلادىم» دەپ باستالار «ەركەگىن» اتار ەدىك.

ءجۇرسىن ەرمان مەن عالىم جايلى­بايدىڭ «تۇنگى تاكسيى» مەن «كۇرشىمنىڭ قىزى» جىرلارىن قاتار اتاۋعا تۋرا كەلەدى. ەكى ولەڭنىڭ تاقىرىبى ءبىر، تابيعاتى ەكى بولەك بولعانىمەن، وقيعاسى دا جىمداسا كەتەدى. جول ۇستىندەگى جالت ەتكەن ساتتەردىڭ ۇلكەن تۋىندىعا اينالعانى قاشاندا مەنمۇندالاپ تۇرادى. بۇلاي قانشاما اقىندار جازدى كەيىندە. پاسپورت بولىپ قالعان وسى ەكى جىر عانا.

اقىننىڭ سوڭىنداعى اڭىزى وزىنەن بۇرىن جۇرەدى. اۋەلى جىرىنان بۇرىن اتى مەن اڭىزى جەتۋى مۇمكىن. ولەڭىن كەيىن وقىپ نە ەستىپ الاسىڭ. سويتە-سويتە جىرلارىنا قۇنىعاسىڭ. سويتە-سويتە مو­يىندايسىڭ. «قىراننىڭ ارى كوزىندە وتكىر، كۇنگە دە قارار قاسقايىپ. قارعانىڭ ارى وزىمەن كەتكىر، وزىمەن ءوزىن تاستايىق» دەگەن «ار» ولەڭى توي-دومالاقتاردا كوپ وقىلعانىمەن، جۇرتتىڭ ءبارى مارالتاي رايىمبەك ۇلىنىڭ ء«اديلاسىن» ايتادى. «ۋا، ءاديلا! مىناۋ قالىڭ قورىمعا، ءبىر باسىما قوس اي قاداپ كىرىپ ەم، ءسىرى دەممەن سەرت تايىسقان كۇنى مەن...».

اقىننىڭ پاسپورتى دەگەننەن شى­عا­دى. كىتابى شىقپاي تۇرىپ، ءبىر-اق ولەڭى ءۇشىن جازۋشىلار وداعىنا قابىلدانىپ كەتكەن اقىندار بار. 2001 جىلى جاس اقىن-جازۋشىلاردىڭ كەڭەسى وتەدى. سوندا بايانداما جاساعان مارفۋعا ايتحوجي­نا قاراعاندىلىق رۋسلان نۇربايدىڭ ء«ارىپ پەن ۇعىم» ولەڭىنە جەكە توقتا­لىپ، مىنبەدەن وقيدى. «مىناداي ولەڭ­نىڭ اۆتورىن قابىلداماسا وداقتىڭ ءوز اتىنا سىن» دەسە كەرەك. جاس اقىننىڭ تىر­ناقالدى تۋىندىلارىنىڭ ءبىرى – وسى ولەڭ، جەكە جيناعى دا شىقپاعان وندا. «اق پەن قارا – جولدارىمنىڭ جولاعى، جولاعى دا ۋاقىت­تىڭ قوناعى. دوس دەگەن سول ءۇش-اق ءارىپ كەي كەزدە، تۋىس دەگەن ءتورت ارىپتەن جوعارى» دەپ كەتە بەرەدى.

بىزدىكى قيسىن عانا. اركىم وزىنشە ويلاپ، وزىنشە وي قورىتادى. دەگەنمەن اقىن اتىن شىعارعان، ەلگە تانىتقان، حالىقتىڭ جۇرەگىندە جۇرگەن تۋىندىنىڭ قاي-قايسىسى بولسىن اۆتوردىڭ پاسپورتى. سولاي بول­عان، سولاي بولىپ قالا دا بەرمەك.

سوڭعى جاڭالىقتار

6 ءوڭىر «جاسىل» ايماقتا تۇر

كوروناۆيرۋس • كەشە

دەپۋتاتتى پىشاقتاپ كەتتى

الەم • 15 قازان، 2021

شەتەلدىك ۆاكتسينالار اقىلى بولادى

كوروناۆيرۋس • 15 قازان، 2021

ۇقساس جاڭالىقتار