ەلباسى نۇرسۇلتان ءابىش ۇلى ءوز ماقالاسىندا ەلىمىز تاۋەلسىزدىك العان العاشقى جىلداردان باستاپ قولعا الىنعان ساياسي ءھام ەكونوميكالىق رەفورمالار ناتيجەسىندە, كوپتەگەن يگى ءىس اتقارىلعانى جايلى اتاپ ءوتىپ, ءسات سايىن وزگەرىپ جاتقان مىنا زاماندا, سانا-سەزىمىمىز بەن دۇنيەتانىمىمىزعا ابدەن ءسىڭىپ قالعان تاپتاۋرىن قاعيدالاردان ارىلماساق, كوش باسىنداعى ەلدەرمەن تەرەزەمىزدى تەڭەپ, يىق ءتۇيىستىرۋ مۇمكىن ەمەس دەيدى. ياعني ەلباسىنىڭ باعدارلامالىق ماقالاسىندا ايتىلعان جوبالاردى ىسكە اسىرۋ ءۇشىن ۇكىمەتتىڭ 2019 جىلعى 23 ساۋىردەگى №225 قاۋلىسىنا سايكەس «رۋحاني جاڭعىرۋ» قازاقستاندىق قوعامدىق دامۋ ينستيتۋتى» كوممەرتسيالىق ەمەس اكتسيونەرلىك قوعامى قۇرىلدى. بۇل مەكەمە ەلباسىنىڭ باعدارلامالىق ماقالاسىندا العا قويىلعان مىندەتتەردى ىسكە اسىراتىن قۇرىلىمعا اينالدى. ناقتىراق ايتقاندا, باعدارلامانى ىسكە اسىرۋعا قاتىساتىن بارلىق قۇرىلىمدى تالدامالىق جانە ادىستەمەلىك سۇيەمەلدەۋ, ونىڭ ىشىندە قوعامدىق-ساياسي احۋالدى مونيتورينگتەۋ, تالداۋ, ازاماتتىق قوعامداعى پروتسەستەردى بولجاۋ, عىلىمي-زەرتتەۋلەر جۇرگىزۋ جانە مەملەكەتتىك جاستار مەن وتباسى ساياساتىن ىسكە اسىرۋ ءۇشىن ادىستەمەلىك قامتاماسىز ەتۋدى جۇزەگە اسىرۋ اتالعان مەكەمەنىڭ نەگىزگى قىزمەتى بولىپ بەكىتىلدى.
وسى ورايدا, باعدارلامالىق ماقالادا كورسەتىلگەن جوبالار وسى ينستيتۋت تاراپىنان قالاي جۇزەگە اسىرىلۋدا ەكەندىگىنە توقتالا كەتەيىك. «رۋحاني جاڭعىرۋ» باعدارلاماسى اياسىندا, اتقارىلىپ جاتقان شارانىڭ ءبىرى – قازاق ءتىلىن بىرتىندەپ لاتىن الىپبيىنە كوشىرۋ ءىسى. بۇل باعىت بويىنشا, وتكەن ءتورت جىل ىشىندە رەسپۋبليكا كولەمىندە 5 ميلليون ادامدى قامتىعان 25 858 ءىس-شارا اتقارىلسا, وسى ارالىقتا قوعامعا لاتىن قارپىندەگى قازاق ءالىپبيىنىڭ بىرنەشە نۇسقاسى ۇسىنىلىپ, ول كوپشىلىك تاراپىنان كەڭىنەن تالقىلاندى. بيىل 28 قاڭتاردا قازاق ءتىلى ءالىپبيىن لاتىن گرافيكاسىنا كوشىرۋ جونىندەگى ۇلتتىق كوميسسيا بارلىق ۇسىنىس پەن ەسكەرتۋدى ەسەپكە الىپ, جاسالعان ءالىپبيدىڭ جاڭا ءتۇرىن بەكىتتى. جەتىلدىرىلگەن الىپبيدە قازاق تىلىندەگى 28 دىبىستى قامتيتىن 31 ءارىپ بار. اتالعان ءالىپبيدى ودان ءارى جەتىلدىرۋ بويىنشا حالىق اراسىندا كەڭ اۋقىمدى اقپاراتتىق-ءتۇسىندىرۋ جۇمىستارى ءالى دە جۇرگىزىلۋ ۇستىندە.
باعدارلاما اياسىندا اتقارىلعان تاعى ءبىر ماڭىزدى جوبا – «جاڭا گۋمانيتارلىق ءبىلىم. قازاق تىلىندەگى 100 جاڭا وقۋلىق». بۇل باعىت بويىنشا ءتورت جىل ىشىندە ەلىمىزدە 3 465 ءىس-شارا ءوتىپ, وعان 1,7 ملن ادام قاتىسقان. ارنايى قۇرىلعان ۇلتتىق اۋدارما بيۋروسى 2017 جىلى 17 وقۋلىق, 2018 جانە 2019 جىلدارى 60 وقۋلىق, 2020 جىلى 23 وقۋلىقتى تولىعىمەن اۋدارىپ شىقتى. بۇل تۋىندىلار قازىرگى تاڭدا جوعارى جانە ورتا وقۋ ورىندارىندا «تاريح», «فيلوسوفيا», «مادەنيەتتانۋ», «ماركەتينگ», «ەكونوميكا», «پەداگوگيكا جانە پسيحولوگيا», «الەۋمەتتانۋ», ء«دىنتانۋ» سالاسى بويىنشا نەگىزگى ءپان رەتىندە وقىتىلۋدا. اۋدارىلعان ادەبيەتتەر تولىعىمەن باسىپ شىعارىلىپ, ولار ەلىمىزدىڭ 132 جوعارى وقۋ ورنىنا تەگىن تاراتىلۋمەن قاتار, 100kitap.kz رەسمي سايتىنا ءاربىر كىتاپ جەكە اقپارىمەن بىرگە ورنالاستىرىلدى.
سونىمەن قاتار «قازاقستاننىڭ اشىق ۋنيۆەرسيتەتى» اتتى پورتالدا (OpenU.kz) جوبا نەگىزىندە اۋدارىلعان 77 وقۋلىقتى باسشىلىققا الا وتىرىپ دايىنداعان قازاق جانە ورىس تىلدەرىندەگى بەينەكۋرستار جۇكتەلدى. ول جەردەن ۇزاقتىعى 25-40 مينۋت بولاتىن 25 قىزىقتى لەكتسيانى تىڭداۋعا بولادى. ءار كۋرس بىتكەن سوڭ تەستىلىك جانە رەفلەكسيالىق تاپسىرمالارمەن قاتار, قوسىمشا ادەبيەت ءتىزىمى بەرىلەدى. قازىرگى تاڭدا, پورتالعا 88 مىڭنان اسا وقىرمان تىركەلىپ, ونى 132 جوعارى وقۋ ورنى مەن 158 كوللەدج ستۋدەنتتەرى پايدالانۋدا.
ءۇشىنشى جوبا – «تۋعان جەر» باعدارلاماسىن قولعا الۋ ناتيجەسىندە 2017 جىلدان بەرى 52 260 ءىس-شارا اتقارىلىپ, ونىمەن 3 ميلليون ادام قامتىلعان. «ولكەتانۋ» باعىتى بويىنشا ورتا مەكتەپتىڭ 5-7 سىنىپ وقۋشىلارىنا: «قازاقستان تاريحى», «گەوگرافيا», «قازاق ادەبيەتى» جانە «مۋزىكا» پاندەرى نەگىزىندە 20 ساعاتتىق كۋرس ەنگىزىلدى. 2019 جىلى ازىرلەنىپ, قولدانىسقا ەنگەن «ولكەتانۋ» حرەستوماتياسى وسكەلەڭ ۇرپاق تۋعان جەر تاريحىمەن تانىسۋىنا, ۇلتتىق كودىن ۇشتاۋىنا تاربيەلىك ءمانى زور دۇنيە بولدى. اتالعان جوبا نەگىزىندە ءدال قازىر ەلىمىزدىڭ مەكتەپتەرىندە 2357 مۋزەي, 40 تۋريست-ولكەتانۋ ورتالىعى اشىلسا, بۇل باعىتتا 2050 ۇيىرمە جۇمىس ىستەپ تۇر. بۇعان 7-دەن 17 جاسقا دەيىنگى 90 مىڭنان استام بالا قامتىلعان. باعدارلاماعا قولداۋ بىلدىرگەن 13 مىڭ مەتسەنات ەسەبىنەن 330 ملرد تەڭگەدەن استام قاراجات تارتىلىپ, وعان 6 مىڭعا تارتا نىسان تۇرعىزىلدى.
كەلەسى اۋقىمدى جوبا – «قازاقستانىڭ قاسيەتتى رۋحاني قۇندىلىقتارى. قازاقستاننىڭ كيەلى جەرلەرىنىڭ گەوگرافياسى» باعىتى بويىنشا سوڭعى ءتورت جىل ىشىندە 14 802 ءىس-شارا وتكىزىلىپ, وعان 4 ملن-نان اسا ادام قامتىلىپتى. سونىمەن قاتار 781 كيەلى ورىن ءتىزىمى جاسالىپ, وعان 206 جالپىۇلتتىق جانە 575 جەرگىلىكتى دەڭگەيدەگى نىساندار كىردى. وسى كيەلى جەرلەردىڭ ينتەراكتيۆتى كارتاسى جاسالىپ, ول qazmaps.kz پورتالىنا ورنالاستىرىلسا, اتالعان پلاتفورما ارقىلى ۆيزۋالدى تۇردە ساياحاتتاپ, كونە تاريحي جەرلەردى كورۋگە تولىق مۇمكىندىك تۋىپ وتىر. جوعارىدا اتالعان كيەلى ورىنداردىڭ ءتىزىمى نەگىزىندە 253 باعىتتا تۋريستىك مارشرۋت دايىندالعان جانە 128 ارحەولوگيالىق ەكسپەديتسيا جاسالعان. اتاپ ايتار بولساق, قوجا احمەت ياساۋي, شوقاي داتقا كەسەنەلەرى, بەكەت اتا جەراستى مەشىتى, سيسەم اتا قورىمى, سارايشىق, ەجەلگى تاراز, ەجەلگى تۇركىستان, وتىرار جانە ساۋران سياقتى كونە قالالار, اقىرتاس ساۋلەت-ارحەولوگيالىق كەشەنى, اباي قۇنانباي ۇلىنىڭ مەموريالدىق كەشەنى جانە تاعى باسقاداي رەسپۋبليكالىق دەڭگەيدەگى باس-اياعى 71 تاريحي جانە مادەني ەسكەرتكىشكە عىلىمي-رەستاۆراتسيالاۋ جۇمىستارى جۇرگىزىلدى.
جوعارىداعى قاسيەتتى جەرلەردى ناسيحاتتاۋ ماقساتىندا BBC World News تەلەارناسىنىڭ قاتىسۋىمەن «قازاقستان كيەلى جەرلەرىنىڭ گەوگرافياسى», «التىن جاۋىنگەر», «قوجا احمەت ياساۋي جانە ايشا ءبيبى كەسەنەلەرى» جانە «كۇلتەگىن. جاڭا كوزقاراس» فيلمدەر تسيكلى مەن تانىمال اكتەر مارك داكاسكوستىڭ قاتىسۋىمەن «كوشپەندىلەر جەرى» عىلىمي-كوپشىلىك ءفيلمى ءتۇسىرىلدى. بۇل فيلمدەر بىرىككەن ۇلتتار ۇيىمىنىڭ 6 رەسمي تىلىنە اۋدارىلىپ, سۋبتيترمەن شىقتى. وعان قوسا Discovery, Viasat history جانە National Geographic تەلەارنالارىندا كورسەتىلىپ, 700 ميلليون ادامدىق اۋديتوريانى قامتىدى. 2017 جىلى قاراشا ايىندا BBC تەلەارناسىندا «التىن جاۋىنگەر» دەرەكتى ءفيلمى الەمدىك كورەرمەن نازارىنا ۇسىنىلدى. سونىمەن قاتار قازاقستاننىڭ كيەلى جەرلەرىن دارىپتەپ, تانىمال ەتۋ ماقساتىندا 2GIS ەلەكتروندى كارتاعا 64 نىسان ەنگىزىلدى جانە ول تۋريستەر ءۇشىن ءوز كەزەگىندە كومەگىن تيگىزۋدە.
بەسىنشى اسا اۋقىمدى جوبا «جاھانداعى زاماناۋي قازاقستاندىق مادەنيەت» دەپ اتالىپ, وسى باعىت ارقىلى ەلىمىزدىڭ مادەني جەتىستىكتەرى الەمگە پاش ەتىلدى. بۇل جوباعا ءتورت جىل ىشىندە 2,8 ملن ادام تارتىلىپ, 10 147 ءىس-شارا وتكەن ەكەن. اتاپ ايتساق, 2017 جىلى قازان ايىندا پاريج قالاسىنداعى UNESCO شتاب-پاتەرىندە جوبانىڭ تۇساۋكەسەرى ۇيىمداستىرىلىپ, تانىمال وتاندىق جانە شەتەلدىك مادەنيەت قايراتكەرلەرى قاتىسقان عىلىمي-پراكتيكالىق كونفەرەنتسيا, كوركەمسۋرەت پەن فوتوجۇمىستار كورمەسى جانە قازاقستان ونەر شەبەرلەرىنىڭ كونتسەرتى ءوتتى.
كەيىن يتاليا, ماجارستان, فرانتسيا, رۋمىنيا, بەلگيا, رەسەي, وزبەكستان, نيدەرلاند, گەرمانيا, ازەربايجان جانە جاپونيا سياقتى ەلدەردە باعدارلاما اياسىندا رەسپۋبليكالىق تەاترلار مەن كونتسەرتتىك ۇيىمدار گاسترولدە بولدى. وعان قوسا اقش, فرانتسيا جانە رۋمىنيادا قازاقستاندىق كينو كۇندەرى وتكىزىلىپ, وندا «اناعا اپارار جول», «قازاق ەلى», «الماس قىلىش», «جاڭعاق تال», «ورالمان» جانە تاعى باسقا وتاندىق فيلمدەر كورەسەتىلدى.
سول سياقتى «رۋحاني جاڭعىرۋ» باعدارلاماسى اياسىندا 2017 جىلى باستالعان «التىن ادامنىڭ» الەمگە شەرۋى» جوباسى نەگىزىندە عالامدى شارلاعان «التىن ادام» ءۇش جىل ىشىندە 26 ەلدىڭ (بەلارۋس, رەسەي, ازەربايجان, قىتاي, پولشا, تۇركيا, وزبەكستان, سولتۇستىك ماكەدونيا, ماجارستان, چەحيا, مالايزيا, گرەكيا جانە ت.ب.) مۋزەيلەرىندە بولىپ, ۇلت تاريحىن ايگىلەسە, قازاق جەرىندە ءومىر سۇرگەن ەجەلگى جانە ورتاعاسىرلىق كوشپەندىلەر مادەنيەتىنىڭ سان الۋاندىعىن پاش ەتۋ ماقساتىندا: قازاقستان رەسپۋبليكاسى ورتالىق مەملەكەتتىك مۋزەي قورىنان جاساقتالعان « ۇلى دالانىڭ تاريحي-مادەني كەلبەتى» اتتى كوشپەلى كورمە قىتايدىڭ اتاقتى سيان مۋزەيىندە, تۇركيانىڭ ىستانبۇل قالاسىنداعى تۇرىك جانە يسلام ەسكەرتكىشتەرى مۋزەيىندە, ماجارستاننىڭ سازحالومباتتا قالاسىنداعى «ماتريكا» مۋزەيىندە, پراگا قالاسىنداعى چەحيانىڭ ۇلتتىق مۋزەيىندە كورسەتىلدى.
سونىمەن قاتار ەلىمىز حالىقارالىق قوعامداستىقپەن بايلانىستى كۇشەيتۋ ماقساتىندا تۇركيا, اقش, رەسەي, قىتاي, فينليانديا, كورەيا, مالايزيا, ماجارستان, شۆەتسيا ەلدەرىندە 34 قازاقستاندىق ادەبيەت جانە مادەنيەت ورتالىعى اشىلدى. وسى جىلدارى قازاقستاندىق اۆتورلاردىڭ ۇزدىك ادەبي شىعارمالارى, ونىڭ ىشىندە زاماناۋي قازاق پروزاسى مەن پوەزيا انتولوگيالارى بىرىككەن ۇلتتار ۇيىمىنىڭ 6 تىلىنە اۋدارىلىپ, 60 اۆتوردىڭ ۇزدىك شىعارماسى جالپى سانى 120 مىڭ دانامەن باسىلىپ شىقتى. بۇل تۋىندىلار الەمنىڭ 93 ەلىندەگى ءىرى-ءىرى دەگەن 23 مىڭ كىتاپحانا, ۋنيۆەرسيتەت پەن زەرتتەۋ ورتالىعىنا تاراتىلدى. ونىڭ ىشىندە, اعىلشىن تىلىندەگى كىتاپتار 18 اعىلشىنتىلدى ەلگە, فرانتسۋز تىلىندەگىسى – ەۋروپا مەن افريكانىڭ 17 ەلىنە, اراب تىلىندەگىسى – افريكا مەن تاياۋ شىعىستىڭ 22 ەلىنە, يسپان تىلىندەگىسى – يسپانيا مەن لاتىن امەريكاسىنىڭ 20 ەلىنە, قىتاي تىلىندەگىسى – قىتاي حالىق رەسپۋبليكاسىنىڭ 1,5 ملرد ادامدى قامتيتىن بارلىق ايماعىنا جانە ورىس تىلىندەگىسى 14 ەلگە جەتكىزىلدى.
التىنشى جوبا – «قازاقستانداعى 100 جاڭا ەسىم». بۇل باعدار بويىنشا ءوز ماڭداي تەرىمەن جەتىستىككە جەتكەن وتانداستارىمىزدى قوعامعا تانىتۋ جانە ولاردى جاستارعا ۇلگى ەتۋ ماقساتى كوزدەلگەن. جوبا باستالعاننان بەرگى ءتورت جىل ىشىندە بۇل جوباعا 1,8 ملن ادام قامتىلىپ, 3398 ءىس-شارا وتكىزىلگەن. وسى كەزەڭدە جوباعا قاتىسۋعا 9 مىڭعا جۋىق ادامنىڭ اتى ۇسىنىلعان.
جوباعا تىكەلەي اقپاراتتىق قولداۋ كورسەتۋ جانە ونلاين داۋىس بەرۋ جۇيەسىن قامتاماسىز ەتۋ ءۇشىن 100janaesim.ruh.kz سايتى جۇمىس ىستەدى. جوباعا قاتىسۋعا 2017 جىلى 2112 ءوتىنىم تۇسسە, 2018 جىلى – 2388, 2019 جىلى – 1673, بيىل 2790 ءوتىنىم تۇسكەن ەكەن. بىلتىر كارانتين جاعدايىنا بايلانىستى كونكۋرس وتپەدى. جوبا وتكەن ءتورت ماۋسىمدا 193 ادامدى جەڭىمپاز دەپ تانىدى.
باعدارلامالىق ماقالا اياسىندا جۇزەگە اسىپ جاتقان جەتىنشى جوبا «اۋىل – ەل بەسىگى» دەپ اتالدى. بۇل شارا 2019 جىلدان باستاپ جۇزەگە اسۋدا. بۇل جوباعا سوڭعى ەكى جىل ىشىندە 700 مىڭ ادام قاتىسىپ, 3398 ءىس-شارا وتكەن ەكەن. 2019-2020 جىلدارى اتالعان جوباعا 124 ملرد تەڭگە بولىنىپ, وعان 269 اۋىلدىق جەردە 1512 شارا ىسكە استى. اتاپ ايتقاندا, 3002 شاقىرىم جول توسەلىپ, ءبىلىم بەرۋ سالاسىنا قاتىستى 874, دەنساۋلىق ساقتاۋ سالاسىنا قاتىستى 267 نىسانى جوندەلسە, 1069 اۋىلعا جىلدام ينتەرنەت نۇكتەسى ورناتىلعان. جوبا اياسىندا, اۋىلدىق جەرلەردە 15 652 جاڭا جۇمىس ورنى اشىلىپ, جاڭادان 158 الەۋمەتتىك جانە ينجەنەرلىك ينفراقۇرىلىم سالىنسا, 1 347 نىسان جوندەۋدەن وتكەن.
ءسوزىمىزدى تۇيىندەپ ايتار بولساق, ەلباسى ۇسىنعان باعدارلاما اياسىندا قىرۋار شارۋا اتقارىلىپ جاتىر. وسى جاقسى ىستەردى ەلىمىزدىڭ ءاربىر ازاماتى تەرەڭ ءتۇسىنىپ, ءوز ۇلەسىن قوساتىن بولسا ءارى وعان مەملەكەت قولداۋ كورسەتسە بولاشاقتا ابىرويلى ەلگە اينالامىز. وسى ورايدا, ەلباسى ن.نازارباەۆتىڭ «جاڭا جاعدايدا جاڭعىرۋعا دەگەن ىشكى ۇمتىلىس – ءبىزدىڭ دامۋىمىزدىڭ ەڭ باستى قاعيداسى. ءومىر ءسۇرۋ ءۇشىن وزگەرە ءبىلۋ كەرەك. وعان كونبەگەندەر تاريحتىڭ شاڭىنا كومىلىپ قالا بەرەدى» دەگەن قورىتىندىسى زاماناۋي اكسيوما بولىپ قالا بەرەدى.
