ەكولوگيا • 20 قىركۇيەك، 2021

تىنىق مۇحيتتاعى ارالدار جويىلىپ بارادى

157 رەت كورسەتىلدى

جاھاندىق جىلىنۋ تىنىق مۇحيتتاعى ارالدارعا ۇلكەن قاۋىپ ءتون­د­ىرىپ تۇر. كليماتتىڭ وزگەرۋىنە بايلانىستى وڭىردە سۋ دەڭگەيى كوتە­رىلىپ، نوسەر جاۋىن كوبەيىپ، دولى داۋىل جيىلەگەن. عا­لىم­داردىڭ بولجامىنا سۇيەنسەك، كەلەسى عاسىردا الەمدەگى ەڭ ۇلكەن مۇ­حيت قورشاۋىندا جاتقان بىرنەشە ەل مۇلدەم جويىلىپ كەتۋى مۇمكىن.

راسىندا، كليمات وزگەرۋى كي­ري­باتي، فيدجي سەكىلدى اتولدا­رى كوپ ارال-مەملەكەتتەرگە وڭايعا سوعىپ وتىرعان جوق. بىرىن­­شى­­دەن، جاھاندىق جىلىنۋ سالدا­رىنان سۋ دەڭگەيى كوتەرىلدى. ال تىنىق مۇ­حيتتاعى ارالدىڭ كوبى تەڭىز دەڭ­گەيىنە جاقىن. سون­دىق­تان ولار­دىڭ سۋ استىندا قالۋ ىقتي­مال­­دىلىعى جوعارى.

ەكىنشىدەن، جاھاندىق جىلىنۋ سالدارىنان الىستاعى ارالداردا داۋىل مەن جەل كوبەيىپ، بيىك-بيىك تولقىندار جەرگىلىكتى باع­بانداردىڭ باقشاسىن شايىپ كەتىپ جاتىر. ماسەلەن، ەكى جىل بۇ­رىن كيريباتيدەگى ءۇش ارال مۇل­دەم جويىلىپ كەتتى.

ءۇش ارالدى كوپ جىلدان بەرى مىڭداعان تۇرعىن مەكەندەپ كەلگەن ەدى. بىراق وتكەن عاسىردىڭ ايا­عىندا، 70-ءشى جىلداردان باس­تاپ سۋ دەڭگەيى كوتەرىلە باستادى. ءسويتىپ، مۇحيت وندا ورنالاسقان ۇيلەرگە جاقىنداي ءتۇستى. سونىڭ سالدارىنان ءسال كۇن كۇركىرەپ، جەل تۇرا قالسا، شاپشىعان تولقىندار جا­عاعا ەمەس، ۇيلەرگە سوعىلاتىن بول­دى.

كيريباتي – وسىنداي 32 اتولدان قۇرالعان مەملەكەت. اتالعان ەل كەيىنگى ۋاقىتتا جاھاندىق جى­لى­نۋدىڭ سالدارىن ءبىر ادامداي تارتىپ وتىر. سۋ دەڭگەيىنىڭ كو­تە­رىلۋى سالدارىنان بايىرعى تۇر­­عىندار مەكەنىن تاستاپ، قونىس اۋدا­رىپ جاتسا، ەكىنشى جاعىنان تا­سىعان تولقىندار ەگىستىكتى شايىپ كەتىپ، تۇششى سۋ كوزدەرىنە تەڭىز­دىڭ اششى سۋى تولىپ، ىشۋگە جارامسىز بولىپ قالدى.

عالىمداردىڭ بولجاۋىنشا، تەڭىز دەڭگەيىنىڭ وسىلاي كوتە­رىل­­ۋى جالعاسا بەرسە، كەلەشەك­تە كي­ريباتي سەكىلدى تىنىق مۇحيت­تا­عى ارالدار شەتىنەن سۋ استىنا كەتۋى ىقتيمال. بۇل ءبىر جاعىنان قورشاعان ورتاعا، ياعني سول جەردى مە­كەندەگەن جانۋارلار مەن دا­مىل­­دايتىن اڭ-قۇستارعا زيان تي­گى­زسە، ەكىنشى جاعىنان جەرگىلىكتى تۇر­عىنداردىڭ ومىرىنە قاۋىپ تون­دى­رەدى.

كەيىنگى بىرنەشە جىلدا جوعا­لىپ كەتكەن ارالدار سانى مۇنى­مەن بىتپەيدى. 2019 جىلى ارك­تي­كا­نى سپۋتنيك ارقىلى باقى­­لاعان عالىمدار قىزىق قۇبى­لىس­تى بايقاعان. فرانتس-يوسيف جەرى ارحيپەلاگىندا ورنالاسقان اتول­دار­دىڭ ءبىرى – پەرلامۋتر مۇل­دەم جوق بولىپ شىققان. وسىعان باي­لانىستى ماسەلەنىڭ انىق-قانى­عىنا كوز جەتكىزۋ ماقساتىندا سول­­تۇستىك مۇزدى مۇحيتقا ارنايى ەكس­­پەديتسيا باردى. ءسويتىپ پەر­لام­ۋتر ارالىنىڭ سۋ استىنا كەت­كە­نى انىقتالدى.

ال 2018 جىلى ۋالاكا اتتى الاپات داۋىلدان كەيىن گاۆايداعى ءبىر ارال سۋ استىندا قالعان ەدى. سون­داي-اق جاپونيادا دا وسىعان ۇق­ساس جاعداي تىركەلدى. گاۆايداعى ارال­دىڭ جويىلۋىنىڭ تەڭىز ەكو­­جۇيە­سىنە تيگىزەتىن زيانى ەرەك­شە. اتالعان جەردە تەڭىز مى­سى­عى دامىل­داپ، جاسىل تەڭىز تاس­با­قا­لارى جۇمىرتقالايدى.

گاۆايداعى جاسىل تەڭىز تاسبا­قا­لارىنىڭ جارتىسى وسى ارالدى مەكەندەگەن. سونداي-اق وسى وڭىرگە ءتان تەڭىز مىسىعىنىڭ جەتىدەن ءبىرى تەك جوعالىپ كەتكەن ارالدا ءومىر سۇرگەن. وكىنىشتىسى، اتالعان ەكى تە­ڭىز جاندىگى دە جويىلۋ قاۋپى بار اڭ­دار ساناتىنا كىرەدى.

جاھاندىق جىلىنۋدىڭ تىنىق مۇحيت ارالدارىنا تيگىزەتىن زاردابى بۇدان دا كوپ. كومىرقىشقىل گا­زىنىڭ اۋاعا كوپتەپ تارالۋى مۇ­حيت سۋىنا اسەر ەتىپ، سونىڭ سال­دارىنان تەڭىز مارجاندارى ازايىپ، وندا مەكەندەيتىن جان­دىك­تەردىڭ جو­يىل­ۋىنا اكەلىپ سوعىپ وتىر. National Geographic دەرەكتەرىنە قا­را­عان­دا، كەيىنگى ون جىلدا تىنىق مۇحيتتاعى بىرنەشە ۇلكەن مارجان ريفتەرى جويىلىپ كەتكەن. مۇنىڭ «دومينو ەففەكتىسى» بار. ياعني ارالداردىڭ اينا­لاسىن­داعى ريفتەردىڭ جويىل­ۋىنىڭ سال­دارىنان مۇحيت تولقى­نى­نان بۇرىنعىداي قورعانۋ مۇمكىن ەمەس.

ونىڭ ۇستىنە، تىنىق مۇحيت­تا­عى ارالداردىڭ كوبى جال­پاق، تەڭىز دەڭگەيىمەن شامالاس. ماسەلەن، مارشالل ارالدارى ورتا­شا ەسەپپەن سۋ دەڭگەيىنەن 1،8 مەتر بيىكتە جاتىر. مۇنداعى ەڭ بيىك اتولل – ليكيەپتىڭ بيىكتىگى 10 مەتر عانا. تۋۆا­لۋداعى جاعداي دا وسىنداي. اتال­عان ەلدىڭ ەڭ بيىك نۇكتەسى نيۋ­لاكيتا ارالى نەبارى 4،8 مەتر جوعارى ورنالاسقان. الدا-جال­دا مۇحيت سۋى كوتەرىلە قالسا، اتال­عان مەملەكەتتەرگە وڭايعا سوقپايتىنى تۇسىنىكتى.

كەيىنگى 35 جىلدا جەر-جاھان كۇرت جىلىنعان. ناسا-نىڭ ما­لىمەتىنە سۇيەنسەك، XIX عا­سىر­­مەن سالىستىرعاندا جەر­دەگى ورتاشا تەمپەراتۋرا 1 گرادۋسقا كو­تە­رىلگەن. ماسەلەن، 2010 جىلدان بەرى الەم بەس رەت رەكورد­تىق دەڭگەيدە ىسىعان. عا­لىم­دار مۇ­نىڭ نەگىزگى سەبەبى – كومىر­قىش­قىل گازى مەن جىلىجاي گاز­دا­رىنىڭ اۋاعا كوپتەپ شىعارىل­ۋى ەكەنىن ايتادى.

«جۇت جەتى اعايىندى» دەمەكشى، جا­ھاندىق جىلىنۋدىڭ تەرىس اسەرى كوپ. انتاركتيدا مۇزى ەرىپ، جىلدان-جىلعا كەمىپ بارادى. باستاپقىدا از-ازدان مۇجىلگەن مۇز بۇگىندە كەسەك-كەسەگىمەن وپىرىلىپ جاتىر. ويتكەنى كليماتتىڭ وزگە­رۋى ماڭگى مۇز جاپقان ايماق­تاعى سۋدىڭ دا جىلىنۋىنا اكەلىپ سوعىپ وتىر. ال سۋدىڭ مۇجى­مەي­تىن نار­سەسى جوق ەكەنى بەلگىلى. ارك­تيكا مەن انتاركتيدا ما­ڭىن­داعى جى­لىنعان سۋ مۇزدار­دى بۇ­رىن­عى­دان دا جىلدام ەرىتە ءتۇستى.

1980 جىلدان بەرى اركتيكادا 2،5 ملن شارشى شاقىرىم مۇز جويىلىپ كەتتى. بۇل شامامەن قازاق­س­تاننىڭ اۋماعىنا تەڭ. National Geographic زەرتتەۋ­شى­لە­­­رى­­نىڭ مالىمەتتەرىنە قاراعاندا، 2050 جىلعا قاراي اركتيكادا 520 مىڭ شارشى شاقىرىم مۇز عانا قال­ۋى مۇمكىن.

انتاركتيدا دا جاھاندىق جى­لى­نۋ­دىڭ زاردابىن تارتىپ وتىر. قازىرگى تاڭدا ونداعى ماڭگى­لىك مۇزدار ۇگىتىلىپ، ەرىگەن سۋ مۇحيتقا قۇيى­لىپ، تەڭىز دەڭگەيى كوتە­رىلىپ بارادى. «اق قۇرلىقتا» جۇر­­­گىزىلگەن زەرتتەۋ ماڭگىلىك مۇز­­­­داردىڭ استىن تەڭىز سۋلارى ۇڭ­گىپ جاتقانىن انىقتادى. جاع­داي وسى بەتىمەن كەتە بەرسە، «اق قۇر­لىقتاعى» مۇز جابىنى ەرىپ، تۇگەلدەي مۇحيتقا قۇيىلادى. ال­دا-جالدا انتاركتيداداعى تۋەيتس مۇزدىعى تۇگەلدەي ەرىسە، الەم­دىك تەڭىز دەڭگەيى 1 مەترگە كوتەرىلەدى ەكەن.

اركتيكادا دا جاعداي ءماز ەمەس. سولتۇستىك پوليۋسكە ەكسپەدي­تسيا جاساعان عالىمدار جازدا ون­­داع­ى مۇز كولەمى مۇلدەم ازايىپ كەت­­كەنىن انىقتاعان. ماسەلەن، ارك­تي­كاداعى بەرينگ تەڭىزىندەگى قىسقى مۇزدىڭ اۋقىمى 2018 جانە 2019 جىلدارى بۇرىن-سوڭدى كەزدەسپەگەن ەڭ تومەنگى دەڭگەيگە تۇسكەن.

وعان قوسا، تەڭىز مۇزىنىڭ كو­لەمى عانا ەمەس، ونىڭ قالىڭ­دى­عى دا جۇقارىپ كەتكەن. قاتقانىنا ۇزاق ۋاقىت بولعان مۇزدار مۇز قابا­تىنىڭ 1 پايىزىن عانا قۇ­راي­دى. ەسەسىنە ءبىر جىل بۇرىن قاتقان مۇزدار سولتۇستىك پوليۋستە وتە كوپ. دەمەك تەڭىزدىڭ اق جابىنى تەز ەريدى. عالىمدار الداعى 10-20 جىلدىڭ كولەمىندە ارك­تي­كا مۇحيتىندا جازدىڭ اياعىن­دا مۇل­دەم مۇز قالمايدى دەپ بولجاپ وتىر.

بۇعان قوسا، گرەنلانديا مۇز جا­بىنىنىڭ جاعدايى دا ءماز ەمەس. مۇندا جىلىنۋ جاھاندىق جى­­لىنۋدىڭ ورتاشا ەسەبىمەن سالىس­تىرعاندا ەكى ەسە تەز ءجۇرىپ جاتىر. كەيىنگى جيىرما جىلدا گرەنلاندياداعى مۇزدىڭ ەرۋ دەڭگەيى ءۇش ەسە وسكەن. الداعى ون جىلدا بۇل ءۇردىس جالعاسا بەرمەك. وسىلايشا، تەڭىز دەڭگەيى 7 مەترگە دەيىن كوتەرىلىپ، جاعالاۋلارداعى قالالار سۋ استىندا قالۋى مۇمكىن.

مۇنىڭ سالدارى وتە اۋىر بول­ماق. ويتكەنى اركتيكا مەن انتاركتيدا جەردى كۇن رادياتسيا­سىنان قورعاۋعا ۇلكەن ۇلەس قوسادى. اق ءتۇستى ماڭگىلىك مۇزدار كۇن ساۋ­لەسىن كەرى شاعىلدىرادى. ءسويتىپ، جەر­­دە­گى تەمپەراتۋرانى بىر­قا­لىپ­­تى ۇستاۋعا كومەكتەسەدى. كە­لە­­شەكتە مۇز جابىندارى ازايسا، جەر-جاھان بۇرىنعىداي ءوزىن ءوزى «سال­قىنداتىپ» وتىرا المايدى. ءسوي­تىپ، جاھاندىق جىلىنۋ ودان سايىن كۇشەيە تۇسپەك.

سونداي-اق مۇزداردىڭ ەرۋى اتموس­­فەراعا 1 ترلن توننا كومىر­ق­ى­شقىل گازىن بولەدى. مۇنىڭ كولەمىن سالىستىرۋ ءۇشىن مىنا دەرەكتەرگە نازار اۋدارا­لىق. ونەر­­كا­سىپتىك رەۆوليۋتسيا باس­تال­­عان­نان بەرگى 270 جىلدىڭ ىشىن­دە اۋاعا 2،4 ترلن توننا كومىر­قىش­­قىل گازى بولىنگەن. 1949-2016 جىل­­دار ارالىعىنداعى مۇز­دىڭ كەمۋى كليماتتىڭ جىلىنۋىنا ارك­تي­كا­نىڭ قوسقان ۇلەسىن 30 پا­يىز­عا ۇلعايتتى.

اركتيكا مەن انتاركتيدانىڭ وسىنشالىقتى ەرۋى كەلەشەكتە تە­ڭىز دەڭگەيىن كوتەرەتىنى ايتپاسا دا تۇسىنىكتى. بۇل اسىرەسە، تى­نىق مۇحيتتاعى ارالدارعا قا­ۋىپ­تى. قازىردىڭ وزىندە اتالعان ايماقتا الەمنىڭ باسقا بولىگىنە قاراعاندا سۋ دەڭگەيى ارتىپ بارادى. ماسەلەن، سۇلەيمەن ارالدارى مەن پاپۋا جاڭا گۆينەي ماڭىندا جىل سايىن مۇحيت 6 ميلليمەترگە جاقىنداپ كەلەدى. ساماو مەن كيريباتيدە بۇل كورسەتكىش 6 ميلليمەتردەن اسىپ كەتكەن.

كليماتتىڭ وزگەرۋىنىڭ ەكولو­گيا­لىق زيانىنان بولەك، تىنىق مۇحيتتاعى ارالدارعا تيگىزەتىن ەكو­نو­ميكالىق زاردابى دا زور. جو­عارىدا ايتىپ وتكەنىمىزدەي، كۇرت كوبەيگەن تولقىندار ەگىس­تىك­تەردى شايىپ، بۇلاقتار مەن تۇ­ما­لاردى تۇزدى سۋمەن بىل­عاي­دى. مىسالى، فيدجيدەگى وسىنداي تاسقىننان جىل سايىن كەلەتىن زارداپتىڭ كولەمى 52 ملن دوللاردى قۇراعان. بۇل ەلدىڭ ىشكى جالپى ءونىمى كولەمىنىڭ 4 پايىزىنا تەڭ. 2015 جىلى ۆانۋاتۋدا بولعان پەم تسيكلونى كەسىرىنەن ەل ەكونوميكاسى ۇلكەن شىعىنعا ۇشىراپ، ونىڭ قۇنى 1،4 ملرد دوللاردى قۇرادى. بۇل ەلدەگى ىشكى جالپى ءونىم كولەمىنىڭ 64 پايىزىن قۇرايدى.

عالىمدار جاھاندىق جىلىنۋ ماسەلەسىن ايتىپ، دابىل قاعىپ كەلە جاتقانىنا بىرنەشە جىلدىڭ ءجۇزى بولدى. ازىرگە ۇلكەن قۇرلىقتاردا ورنا­لاسقان مەملەكەتتەر ونىڭ زاردابىن تىكەلەي تارتپاسا دا، تىنىق مۇحيتتاعى ارالدار قيىن جاعدايعا تاپ كەلىپ وتىر.

سوڭعى جاڭالىقتار

6 ءوڭىر «جاسىل» ايماقتا تۇر

كوروناۆيرۋس • بۇگىن، 09:20

ۇقساس جاڭالىقتار