راسىندا, كليمات وزگەرۋى كيريباتي, فيدجي سەكىلدى اتولدارى كوپ ارال-مەملەكەتتەرگە وڭايعا سوعىپ وتىرعان جوق. بىرىنشىدەن, جاھاندىق جىلىنۋ سالدارىنان سۋ دەڭگەيى كوتەرىلدى. ال تىنىق مۇحيتتاعى ارالدىڭ كوبى تەڭىز دەڭگەيىنە جاقىن. سوندىقتان ولاردىڭ سۋ استىندا قالۋ ىقتيمالدىلىعى جوعارى.
ەكىنشىدەن, جاھاندىق جىلىنۋ سالدارىنان الىستاعى ارالداردا داۋىل مەن جەل كوبەيىپ, بيىك-بيىك تولقىندار جەرگىلىكتى باعبانداردىڭ باقشاسىن شايىپ كەتىپ جاتىر. ماسەلەن, ەكى جىل بۇرىن كيريباتيدەگى ءۇش ارال مۇلدەم جويىلىپ كەتتى.
ءۇش ارالدى كوپ جىلدان بەرى مىڭداعان تۇرعىن مەكەندەپ كەلگەن ەدى. بىراق وتكەن عاسىردىڭ اياعىندا, 70-ءشى جىلداردان باستاپ سۋ دەڭگەيى كوتەرىلە باستادى. ءسويتىپ, مۇحيت وندا ورنالاسقان ۇيلەرگە جاقىنداي ءتۇستى. سونىڭ سالدارىنان ءسال كۇن كۇركىرەپ, جەل تۇرا قالسا, شاپشىعان تولقىندار جاعاعا ەمەس, ۇيلەرگە سوعىلاتىن بولدى.
كيريباتي – وسىنداي 32 اتولدان قۇرالعان مەملەكەت. اتالعان ەل كەيىنگى ۋاقىتتا جاھاندىق جىلىنۋدىڭ سالدارىن ءبىر ادامداي تارتىپ وتىر. سۋ دەڭگەيىنىڭ كوتەرىلۋى سالدارىنان بايىرعى تۇرعىندار مەكەنىن تاستاپ, قونىس اۋدارىپ جاتسا, ەكىنشى جاعىنان تاسىعان تولقىندار ەگىستىكتى شايىپ كەتىپ, تۇششى سۋ كوزدەرىنە تەڭىزدىڭ اششى سۋى تولىپ, ىشۋگە جارامسىز بولىپ قالدى.
عالىمداردىڭ بولجاۋىنشا, تەڭىز دەڭگەيىنىڭ وسىلاي كوتەرىلۋى جالعاسا بەرسە, كەلەشەكتە كيريباتي سەكىلدى تىنىق مۇحيتتاعى ارالدار شەتىنەن سۋ استىنا كەتۋى ىقتيمال. بۇل ءبىر جاعىنان قورشاعان ورتاعا, ياعني سول جەردى مەكەندەگەن جانۋارلار مەن دامىلدايتىن اڭ-قۇستارعا زيان تيگىزسە, ەكىنشى جاعىنان جەرگىلىكتى تۇرعىنداردىڭ ومىرىنە قاۋىپ توندىرەدى.
كەيىنگى بىرنەشە جىلدا جوعالىپ كەتكەن ارالدار سانى مۇنىمەن بىتپەيدى. 2019 جىلى اركتيكانى سپۋتنيك ارقىلى باقىلاعان عالىمدار قىزىق قۇبىلىستى بايقاعان. فرانتس-يوسيف جەرى ارحيپەلاگىندا ورنالاسقان اتولداردىڭ ءبىرى – پەرلامۋتر مۇلدەم جوق بولىپ شىققان. وسىعان بايلانىستى ماسەلەنىڭ انىق-قانىعىنا كوز جەتكىزۋ ماقساتىندا سولتۇستىك مۇزدى مۇحيتقا ارنايى ەكسپەديتسيا باردى. ءسويتىپ پەرلامۋتر ارالىنىڭ سۋ استىنا كەتكەنى انىقتالدى.
ال 2018 جىلى ۋالاكا اتتى الاپات داۋىلدان كەيىن گاۆايداعى ءبىر ارال سۋ استىندا قالعان ەدى. سونداي-اق جاپونيادا دا وسىعان ۇقساس جاعداي تىركەلدى. گاۆايداعى ارالدىڭ جويىلۋىنىڭ تەڭىز ەكوجۇيەسىنە تيگىزەتىن زيانى ەرەكشە. اتالعان جەردە تەڭىز مىسىعى دامىلداپ, جاسىل تەڭىز تاسباقالارى جۇمىرتقالايدى.
گاۆايداعى جاسىل تەڭىز تاسباقالارىنىڭ جارتىسى وسى ارالدى مەكەندەگەن. سونداي-اق وسى وڭىرگە ءتان تەڭىز مىسىعىنىڭ جەتىدەن ءبىرى تەك جوعالىپ كەتكەن ارالدا ءومىر سۇرگەن. وكىنىشتىسى, اتالعان ەكى تەڭىز جاندىگى دە جويىلۋ قاۋپى بار اڭدار ساناتىنا كىرەدى.
جاھاندىق جىلىنۋدىڭ تىنىق مۇحيت ارالدارىنا تيگىزەتىن زاردابى بۇدان دا كوپ. كومىرقىشقىل گازىنىڭ اۋاعا كوپتەپ تارالۋى مۇحيت سۋىنا اسەر ەتىپ, سونىڭ سالدارىنان تەڭىز مارجاندارى ازايىپ, وندا مەكەندەيتىن جاندىكتەردىڭ جويىلۋىنا اكەلىپ سوعىپ وتىر. National Geographic دەرەكتەرىنە قاراعاندا, كەيىنگى ون جىلدا تىنىق مۇحيتتاعى بىرنەشە ۇلكەن مارجان ريفتەرى جويىلىپ كەتكەن. مۇنىڭ «دومينو ەففەكتىسى» بار. ياعني ارالداردىڭ اينالاسىنداعى ريفتەردىڭ جويىلۋىنىڭ سالدارىنان مۇحيت تولقىنىنان بۇرىنعىداي قورعانۋ مۇمكىن ەمەس.
ونىڭ ۇستىنە, تىنىق مۇحيتتاعى ارالداردىڭ كوبى جالپاق, تەڭىز دەڭگەيىمەن شامالاس. ماسەلەن, مارشالل ارالدارى ورتاشا ەسەپپەن سۋ دەڭگەيىنەن 1,8 مەتر بيىكتە جاتىر. مۇنداعى ەڭ بيىك اتولل – ليكيەپتىڭ بيىكتىگى 10 مەتر عانا. تۋۆالۋداعى جاعداي دا وسىنداي. اتالعان ەلدىڭ ەڭ بيىك نۇكتەسى نيۋلاكيتا ارالى نەبارى 4,8 مەتر جوعارى ورنالاسقان. الدا-جالدا مۇحيت سۋى كوتەرىلە قالسا, اتالعان مەملەكەتتەرگە وڭايعا سوقپايتىنى تۇسىنىكتى.
كەيىنگى 35 جىلدا جەر-جاھان كۇرت جىلىنعان. ناسا-نىڭ مالىمەتىنە سۇيەنسەك, XIX عاسىرمەن سالىستىرعاندا جەردەگى ورتاشا تەمپەراتۋرا 1 گرادۋسقا كوتەرىلگەن. ماسەلەن, 2010 جىلدان بەرى الەم بەس رەت رەكوردتىق دەڭگەيدە ىسىعان. عالىمدار مۇنىڭ نەگىزگى سەبەبى – كومىرقىشقىل گازى مەن جىلىجاي گازدارىنىڭ اۋاعا كوپتەپ شىعارىلۋى ەكەنىن ايتادى.
«جۇت جەتى اعايىندى» دەمەكشى, جاھاندىق جىلىنۋدىڭ تەرىس اسەرى كوپ. انتاركتيدا مۇزى ەرىپ, جىلدان-جىلعا كەمىپ بارادى. باستاپقىدا از-ازدان مۇجىلگەن مۇز بۇگىندە كەسەك-كەسەگىمەن وپىرىلىپ جاتىر. ويتكەنى كليماتتىڭ وزگەرۋى ماڭگى مۇز جاپقان ايماقتاعى سۋدىڭ دا جىلىنۋىنا اكەلىپ سوعىپ وتىر. ال سۋدىڭ مۇجىمەيتىن نارسەسى جوق ەكەنى بەلگىلى. اركتيكا مەن انتاركتيدا ماڭىنداعى جىلىنعان سۋ مۇزداردى بۇرىنعىدان دا جىلدام ەرىتە ءتۇستى.
1980 جىلدان بەرى اركتيكادا 2,5 ملن شارشى شاقىرىم مۇز جويىلىپ كەتتى. بۇل شامامەن قازاقستاننىڭ اۋماعىنا تەڭ. National Geographic زەرتتەۋشىلەرىنىڭ مالىمەتتەرىنە قاراعاندا, 2050 جىلعا قاراي اركتيكادا 520 مىڭ شارشى شاقىرىم مۇز عانا قالۋى مۇمكىن.
انتاركتيدا دا جاھاندىق جىلىنۋدىڭ زاردابىن تارتىپ وتىر. قازىرگى تاڭدا ونداعى ماڭگىلىك مۇزدار ۇگىتىلىپ, ەرىگەن سۋ مۇحيتقا قۇيىلىپ, تەڭىز دەڭگەيى كوتەرىلىپ بارادى. «اق قۇرلىقتا» جۇرگىزىلگەن زەرتتەۋ ماڭگىلىك مۇزداردىڭ استىن تەڭىز سۋلارى ۇڭگىپ جاتقانىن انىقتادى. جاعداي وسى بەتىمەن كەتە بەرسە, «اق قۇرلىقتاعى» مۇز جابىنى ەرىپ, تۇگەلدەي مۇحيتقا قۇيىلادى. الدا-جالدا انتاركتيداداعى تۋەيتس مۇزدىعى تۇگەلدەي ەرىسە, الەمدىك تەڭىز دەڭگەيى 1 مەترگە كوتەرىلەدى ەكەن.
اركتيكادا دا جاعداي ءماز ەمەس. سولتۇستىك پوليۋسكە ەكسپەديتسيا جاساعان عالىمدار جازدا ونداعى مۇز كولەمى مۇلدەم ازايىپ كەتكەنىن انىقتاعان. ماسەلەن, اركتيكاداعى بەرينگ تەڭىزىندەگى قىسقى مۇزدىڭ اۋقىمى 2018 جانە 2019 جىلدارى بۇرىن-سوڭدى كەزدەسپەگەن ەڭ تومەنگى دەڭگەيگە تۇسكەن.
وعان قوسا, تەڭىز مۇزىنىڭ كولەمى عانا ەمەس, ونىڭ قالىڭدىعى دا جۇقارىپ كەتكەن. قاتقانىنا ۇزاق ۋاقىت بولعان مۇزدار مۇز قاباتىنىڭ 1 پايىزىن عانا قۇرايدى. ەسەسىنە ءبىر جىل بۇرىن قاتقان مۇزدار سولتۇستىك پوليۋستە وتە كوپ. دەمەك تەڭىزدىڭ اق جابىنى تەز ەريدى. عالىمدار الداعى 10-20 جىلدىڭ كولەمىندە اركتيكا مۇحيتىندا جازدىڭ اياعىندا مۇلدەم مۇز قالمايدى دەپ بولجاپ وتىر.
بۇعان قوسا, گرەنلانديا مۇز جابىنىنىڭ جاعدايى دا ءماز ەمەس. مۇندا جىلىنۋ جاھاندىق جىلىنۋدىڭ ورتاشا ەسەبىمەن سالىستىرعاندا ەكى ەسە تەز ءجۇرىپ جاتىر. كەيىنگى جيىرما جىلدا گرەنلاندياداعى مۇزدىڭ ەرۋ دەڭگەيى ءۇش ەسە وسكەن. الداعى ون جىلدا بۇل ءۇردىس جالعاسا بەرمەك. وسىلايشا, تەڭىز دەڭگەيى 7 مەترگە دەيىن كوتەرىلىپ, جاعالاۋلارداعى قالالار سۋ استىندا قالۋى مۇمكىن.
مۇنىڭ سالدارى وتە اۋىر بولماق. ويتكەنى اركتيكا مەن انتاركتيدا جەردى كۇن رادياتسياسىنان قورعاۋعا ۇلكەن ۇلەس قوسادى. اق ءتۇستى ماڭگىلىك مۇزدار كۇن ساۋلەسىن كەرى شاعىلدىرادى. ءسويتىپ, جەردەگى تەمپەراتۋرانى بىرقالىپتى ۇستاۋعا كومەكتەسەدى. كەلەشەكتە مۇز جابىندارى ازايسا, جەر-جاھان بۇرىنعىداي ءوزىن ءوزى «سالقىنداتىپ» وتىرا المايدى. ءسويتىپ, جاھاندىق جىلىنۋ ودان سايىن كۇشەيە تۇسپەك.
سونداي-اق مۇزداردىڭ ەرۋى اتموسفەراعا 1 ترلن توننا كومىرقىشقىل گازىن بولەدى. مۇنىڭ كولەمىن سالىستىرۋ ءۇشىن مىنا دەرەكتەرگە نازار اۋدارالىق. ونەركاسىپتىك رەۆوليۋتسيا باستالعاننان بەرگى 270 جىلدىڭ ىشىندە اۋاعا 2,4 ترلن توننا كومىرقىشقىل گازى بولىنگەن. 1949-2016 جىلدار ارالىعىنداعى مۇزدىڭ كەمۋى كليماتتىڭ جىلىنۋىنا اركتيكانىڭ قوسقان ۇلەسىن 30 پايىزعا ۇلعايتتى.
اركتيكا مەن انتاركتيدانىڭ وسىنشالىقتى ەرۋى كەلەشەكتە تەڭىز دەڭگەيىن كوتەرەتىنى ايتپاسا دا تۇسىنىكتى. بۇل اسىرەسە, تىنىق مۇحيتتاعى ارالدارعا قاۋىپتى. قازىردىڭ وزىندە اتالعان ايماقتا الەمنىڭ باسقا بولىگىنە قاراعاندا سۋ دەڭگەيى ارتىپ بارادى. ماسەلەن, سۇلەيمەن ارالدارى مەن پاپۋا جاڭا گۆينەي ماڭىندا جىل سايىن مۇحيت 6 ميلليمەترگە جاقىنداپ كەلەدى. ساماو مەن كيريباتيدە بۇل كورسەتكىش 6 ميلليمەتردەن اسىپ كەتكەن.
كليماتتىڭ وزگەرۋىنىڭ ەكولوگيالىق زيانىنان بولەك, تىنىق مۇحيتتاعى ارالدارعا تيگىزەتىن ەكونوميكالىق زاردابى دا زور. جوعارىدا ايتىپ وتكەنىمىزدەي, كۇرت كوبەيگەن تولقىندار ەگىستىكتەردى شايىپ, بۇلاقتار مەن تۇمالاردى تۇزدى سۋمەن بىلعايدى. مىسالى, فيدجيدەگى وسىنداي تاسقىننان جىل سايىن كەلەتىن زارداپتىڭ كولەمى 52 ملن دوللاردى قۇراعان. بۇل ەلدىڭ ىشكى جالپى ءونىمى كولەمىنىڭ 4 پايىزىنا تەڭ. 2015 جىلى ۆانۋاتۋدا بولعان پەم تسيكلونى كەسىرىنەن ەل ەكونوميكاسى ۇلكەن شىعىنعا ۇشىراپ, ونىڭ قۇنى 1,4 ملرد دوللاردى قۇرادى. بۇل ەلدەگى ىشكى جالپى ءونىم كولەمىنىڭ 64 پايىزىن قۇرايدى.
عالىمدار جاھاندىق جىلىنۋ ماسەلەسىن ايتىپ, دابىل قاعىپ كەلە جاتقانىنا بىرنەشە جىلدىڭ ءجۇزى بولدى. ازىرگە ۇلكەن قۇرلىقتاردا ورنالاسقان مەملەكەتتەر ونىڭ زاردابىن تىكەلەي تارتپاسا دا, تىنىق مۇحيتتاعى ارالدار قيىن جاعدايعا تاپ كەلىپ وتىر.
