Cولدات رۋحىن وياتقان اۋەن
ء“اربىر كوكتەم سايىن مەندە مايدان دالاسىندا سولداتتاردىڭ رۋحىن كوتەرۋگە كومەكتەسكەن, ەلىمىزگە قاندى قىرعىندا جاۋعا قاسقايىپ قارسى تۇرۋعا سەپتەسكەن اندەردى ايتۋعا دەگەن قۇشتار تىلەك پايدا بولادى”. الىبەك دىنىشەۆ.
ساۋىردەن سەبەزگىلەگەن كۇن شۋاعى مامىرعا اۋىسار تۇستا كسرو حالىق ءارتىسى الىبەك دىنىشەۆ الماتىداعى اباي اتىنداعى مەملەكەتتىك اكادەميالىق وپەرا جانە بالەت تەاترىندا ەڭ ايگىلى اسكەري اندەردەن, مايدان دالاسىندا شىرقالعان شىعارمالاردان قۇرالعان كونتسەرتىن بەردى. كونتسەرتكە كەلگەن تىڭدارماندا ەسەپ بولمادى. ولاي بولاتىن دا ءجونى بار, الىبەك دىنىشەۆتىڭ بۇل كونتسەرتى ۇلى جەڭىستىڭ 65 جىلدىعىنا ارنالدى.
– مەن بۇل اندەردى بالا كەزىمنەن ەستىپ ءوستىم. وسى رۋحتى اندەردى مەنىڭ اتا-انام دا, ولاردىڭ مايدانداس دوستارى دا شىرقاعان. بۇل شىعارمالار اتا-انالارىمىزدىڭ ءورشىل سەزىمىنەن, تاعدىرىنان, ۇمىتىنەن ءورىلىپ تۋعان. جانە بۇل تۋىندىلاردى ءبىزدىڭ مۋزىكالىق مادەنيەتىمىز بەن تاريحىمىزدىڭ ءىنجۋ-مارجاندارى دەپ ايتۋعا تولىق قاقىمىز بار, – دەيدى ءانشى.
الەمنىڭ ەڭ ۇلكەن ساحنالارىن تاماشا داۋىسىمەن ەلىتىپ, ەگىلدىرگەن ءانشىنىڭ الماتىداعى كونتسەرتى وقشاۋ مادەني وقيعالاردىڭ قاتارىنان ورىن الارى ءسوزسىز. جەكە كونتسەرتىنىڭ ءوزىن ءبۇتىن ءبىر سپەكتاكلگە اينالدىرىپ, تىڭدارمانىن قۇيقىلجىعان داۋىسپەن باۋراي جونەلەتىن ءانشىنىڭ رەپەرتۋارى قاي كەزدە دە كامەرالىق تسيكلدارعا, حالىق اندەرى مەن رومانستارعا, قازاقستاندىق وپەرالاردىڭ پارتيالارىنا قۇرىلاتىنى بەلگىلى.
قۇلاعىڭنىڭ تۇبىنەن قانات قاققان قايتالانباس قوڭىر داۋىس ءاننىڭ بۇكىل بوياۋىن اشىپ, اۋەزدى ادەمى سۋرەتكە اينالدىرىپ جىبەرەتىندىگىن اركەز بايقايسىڭ. قازاق, ورىس, باتىسەۋروپالىق وپەرالار مەن رومانستاردى ورىنداعاندا ءالىبەك دىنىشەۆپەن ورىن تالاسار تالانت سيرەك ەكەندىگىن تاعى مويىنداۋ كەرەك.
الەكساندر بەلياكوۆ جەتەكشىلىك ەتەتىن قورعانىس مينيسترلىگىنىڭ ەسترادالىق-سيمفونيالىق وركەسترى سۇيەمەلدەگەن دىنىشەۆتىڭ ءاربىر ءانىن تىڭدارمان ىستىق ىقىلاسپەن, رياسىز قوشەمەتپەن قارسى الدى.
– اسىرەسە, الىبەكتىڭ ورىنداۋىنداعى اسكەري اندەر ەرەكشە اۋەزدى شىعادى. ول وسى اندەردىڭ ەڭ ۇزدىك ورىنداۋشىسى ەكەندىگى دە ەش كۇمانسىز. جانە بۇل تاقىرىپ ول ءۇشىن قاسيەتتى دە. سەبەبى, الىبەكتىڭ اكەسى –مايدانگەر. كونتسەرت تەك ءبىر اكەنىڭ رۋحىنا ەمەس, جەڭىس جولىندا ءومىرلەرىن قيعان, تاعدىرلارىن وتان ءۇشىن تارك ەتكەن بارلىق ادامداردى ەسكە الۋعا ارنالىپ وتىر, – دەدى اسەرلى كەشتىڭ اۋانىمەن تولقي ءتىل قاتقان كونتسەرتتىڭ جۇرگىزۋشىسى ساعىناي ابدۋللين.
كونتسەرتتەن كەرەمەت اسەر الىپ, مايدان دالاسىنا ساپار شەككەندەي بولعان قالىڭ تىڭدارماننىڭ ويى ءبىر جەردەن توعىسادى. “الىبەك دىنىشەۆ وتاندىق مادەنيەتتىڭ ءبۇتىن ءبىر ءداۋىرى, قازاقستاننىڭ برەندى. ونەرگە قىزمەت ەتۋ ۇردىسىمەن ول ورىنداۋشىلاردىڭ كەيىنگى بۋىنىنا ۇلگى بولا الادى. بۇگىنگى كونتسەرت – تىڭدارماندار الدىنداعى وزىندىك ەسەپ. بۇل قارت مايدانگەرلەرگە كورسەتىلگەن قۇرمەت پەن ەستەلىك قانا ەمەس, ۇلكەن وتانشىلدىقتىڭ, شىنايى ەلجاندىلىقتىڭ مۋزىكا ءتىلىمەن سىرتقا اتويلاۋى. مەن ونىڭ اندەرىنىڭ ارداگەرلەرىمىزدىڭ كوڭىلىن كوتەرىپ, رۋحىن تاعى ءبىر وياتىپ وتكەنىنە سەنىمدىمىن”, – دەيدى تاماشا كونتسەرتتىڭ تاعى ءبىر تىڭدارمانى, پارلامەنت دەپۋتاتى عاني قاسىموۆ.
ايناش ەسالي. الماتى.
ءان قۇدىرەتى
قازاقستاننىڭ حالىق ءارتىسى, مەملەكەتتىك سىيلىقتىڭ لاۋرەاتى روزا رىمباەۆانىڭ بەيبىتشىلىك جانە كەلىسىم سارايىندا وتكەن قايىرىمدىلىق كونتسەرتى ۇلى جەڭىستىڭ 65 جىلدىق مەرەكەسىنە ارنالدى.
وسىدان 65 جىل بۇرىن مايسالى مامىردىڭ ءدال وسىنداي ماۋجىراعان كۇندەرىنىڭ بىرىندە بۇكىل قازاق دالاسىن قۋانىش پەن شاتتىق سازى شارلاعان ەدى. ساعىنىش اۋەنى ەكى كوزدەن مولدىرەتىپ جاس تامعىزىپ, ەرلىك پەن ەلدىك رۋحى جىرلانعان ەدى. جۇرەك سىرىن اسەم انمەن ورگەن سونداعى جاڭعىرىق ءالى كۇنگە دەيىن جالعاسىپ, مىنە, ەندى ونى بۇگىن ءاننىڭ ءاليالارى قايتا تۇلەتۋدە. روزا ەسىمى اتالعان جەردە, قازاقتىڭ ەرجۇرەك باتىر قىزى ءاليا اتىنىڭ قوسا ايتىلۋى بەكەر ەمەس. بۇل ەكى ەسىم ءبىر-بىرىمەن رۋحاني قابىسىپ, ءتىپتى ءانشى روزا قاھارمان ءاليانىڭ ونەردەگى بەينەسىندەي قابىلدانىپ ءجۇر. “التىن ورفەي” جۇلدەسىن يەلەندىرگەن اسقاق رۋحتى ء“اليا” ونى كەشەگى قاندى مايداننان قايتپاي قالعان مايدانگەرلەرگە وزگەشە سەزىممەن قاراۋىنا اسەر ەتكەنى راس. ەۋروپاداعى حالىقارالىق بايقاۋدا قازاقتىڭ قارشاداي قىزىنا ولجانى كىم وپ-وڭاي ۇستاتا قويعىسى كەلدى دەيسىڭ؟ كومپوزيتور سەيدوللا ءبايتەرەكوۆتىڭ ء“اليا” ءانى باتىلدىق پەن ەرلىكتىڭ اسەم سازدان اينا-قاتەسىز قۇيىلعان مۇلتىكسىز مۇسىنىندەي قابىلدانىپ, ءاليا رۋحى قازاق ەستراداسىنىڭ ۇلبىرەگەن گ ۇلىن اسقاقتاتقان. سودان بەرى روزا قۋانىشقىزىنىڭ رەپەرتۋارىنان بۇل ءان ەشقاشان تومەن تۇسكەنىن كورگەن ەمەسپىز. ء“اليا” ءانىنىڭ بيىگىنە كوتەرىلۋگە جاس انشىلەر بارىنشا تالاپتانىپ-اق باعادى, بىراق جۇرت ونى ءالى سول باستاپقى قايماعى بۇزىلماعان قالپىندا قاپىسىز تىڭداۋدى ۇناتادى.
مايدانگەر ۇرپاققا ونەرىمەن تاعزىم ەتە كەلگەن ءانشىنىڭ قايىرىمدىلىق كونتسەرتىندە كىل پاتريوتتىق جانە سوعىس تۋرالى اندەر شىرقالدى. استانا قالالىق فيلارمونياسىنا قاراستى سيمفونيالىق وركەستردىڭ (ديريجەرى قانات احمەتوۆ) سۇيەمەلدەۋىمەن ورىندالعان شىعارمالار جۇرەكتى شىمىرلاتىپ, بىرىنەن سوڭ ءبىرى تىزىلە ورىندالعاندا, سۇراپىل سوعىستان قالعان جاراقاتتى جازۋدا ءاننىڭ قۇدىرەتى شەكسىز ەكەنىنە جۇرت سەنىمى ارتا تۇسكەن. شوقتىعى بيىك “قازاقستان”, ء“اليا”, “باتىر باۋىرجان” اندەرى اۋەلەپ, ەل ءۇشىن ەرلىك كورسەتكەن ەرلەر بەينەسى قايتا ەڭسە تىكتەگەن. سوڭعىسى كەشتە العاش رەت ورىندالىپ وتىر. قاھارمان باۋكەڭنىڭ ەرلىگىن ۇلى جەڭىستىڭ 65 جىلدىق مەرەكەسى تۇسىندا جاپپاي جىرلاپ, وسكەلەڭ ۇرپاق ساناسىنا ءسىڭدىرۋدىڭ تاعىلىمى وراسان زور دەسەك, سول ۇلكەن مىندەتتى روزا قۋانىشقىزى ءوزىنىڭ باستى پارىزى سانايتىنىن بايقادىق.
قازاق ەستراداسىنداعى تۇيتكىلدى ماسەلەنىڭ ءبىرى – انا تىلدە ورىندالاتىن ناعىز پاتريوتتىق اندەرگە ءالى دە بولسا زارۋلىك سەزىلەدى. تاۋەلسىزدىكتىڭ دىڭگەگى نىعىرلانىپ جاتقان تۇستا نامىس پەن جىگەردى جانيتىن, وتانعا ەرەكشە سۇيىسپەنشىلىك سەزىمىن ەگەتىن ەلشىل اندەر كەرەك بولىپ جاتقانى تاعى شىندىق. كەڭەستىك داۋىردە اسكەري اندەردىڭ دەنىن ورىس كومپوزيتورلارى جازدى. ول ساناعا ءسىڭىپ كەتتى. حالىق اراسىنا كەڭ جايىلىپ كەتكەندەرى ءلايىم, شىرقالا بەرسىن, بىراق قازاق كومپوزيتورلارىنىڭ قۇلاعىنا التىن سىرعا دەي وتىرىپ, بۇل العىسقا ءتول ونەرمەن توسقاۋىل قوياتىن, ءان ارناسىن مۇنان بۇلاي قازاقتىڭ ءوزىنىڭ پاتريوتتىق مازمۇنداعى اندەرى تولتىراتىن كەز الدەقاشان جەتكەنىن ايتقىمىز كەلەدى. ءان مەن جىرعا وزەك بولار ءور تۇلعالار قازاقتا از با؟ وسى ورايدا تاعى ءبىر ايتا كەتەتىن نارسە, مايدانگەر قارتتار ءۇشىن قايىرىمدىلىق ماقساتىنداعى مۇنداي مادەني شارالار ارمەن قاراي جالعاسىن تاپسا قۇبا-قۇپ. ءاننىڭ قۇدىرەتىمەن جۇرەكتەگى مەيىرىم وتىن جاندىرۋعا تالپىنعان ءانشىنىڭ ەلورداداعى كەشىنەن تۇيەر قىسقاشا وي وسى.
انالىق جۇرەكتىڭ الاۋى
كەشە كۇلاش بايسەيىتوۆا اتىنداعى ۇلتتىق وپەرا جانە بالەت تەاترىندا ۇلى جەڭىستىڭ 65 جىلدىق مەرەكەسى قۇرمەتىنە كومپوزيتور سەرىك ەركىنبەكوۆتىڭ “ماڭگىلىك الاۋ” بالەت-وراتورياسى كورەرمەنمەن قايتا قاۋىشتى. ساحنالىق تۋىندىنىڭ ليبرەتتوسىن دۇيسەنبەك ناقىپوۆ جازسا, قويۋشى-حورەوگرافى – ۆياچەسلاۆ گونچاروۆ. باس حورمەيستەرى قازاقستاننىڭ ەڭبەك ءسىڭىرگەن قايراتكەرى ەرجان ءداۋىتوۆ, ال قويۋشى-سۋرەتشىسى رەسەيدىڭ ەڭبەك سىڭىرگەن سۋرەتشىسى, مەملەكەتتىك سىيلىقتىڭ لاۋرەاتى ۆياچەسلاۆ وكۋنەۆ.
جاڭعىرىقتى جاڭعىرتۋ
قايتا قاۋىشتى دەپ وتىرعان سەبەبەمىز, ول وسىدان كوپ جىلدار بۇرىن الماتىدا, اباي اتىنداعى وپەرا جانە بالەت تەاترىندا تۇساۋىن كەسىپ, كورەرمەن جۇرەگىنەن لايىقتى باعاسىن الىپ ۇلگەرگەن. سوندىقتان كومپوزيتوردىڭ كەيىن شەگىنىپ, بۇرىن قالام تارتقان تاقىرىبىن ەلوردا تەاترىنا قايتا الىپ كەلگەندەگى سەبەبىن ەكىنشى دۇنيەجۇزىلىك سوعىس تاقىرىبىنا ارنالعان شىعارمانى قازىرگى زاماننىڭ كوزقاراسىمەن وڭدەپ, تىڭ تىنىسىن اشۋعا, جاڭعىرتا ۇسىنۋعا تاۋەكەلى دەپ ۇعىندىق. ۇلى جەڭىس تۋرالى ءار كەزەڭ ءوزىنىڭ عاجايىپ ونەر تۋىندىلارىن تاريحي شەجىرەگە قاتتاسا, سول قىرۋار دۇنيەلەردىڭ ۋاقىت وتە كەلە ءبىرازى ادامزات ساناسىندا ەسكىرىپ, كومەسكى تارتۋى زاڭدىلىق دەسەك, ال كەيبىرى مايداننىڭ مازداعان ماڭگىلىك الاۋىنداي جۇرەكتەردە ساقتالىپ قالا بەرمەك. سەرىكتىڭ “ماڭگىلىك الاۋى” قازاق بالەت ونەرى تاريحىندا ءۇنى ۇزىلمەس, ءىزى وشپەس, ۇدايى مازداپ تۇراتىن شوقتىعى بولەك شىعارما بولىپ قالا بەرەرىنە ەش كۇمان كەلتىرمەيمىز.
سپەكتاكل باستالماس بۇرىن مادەنيەت ءمينيسترى مۇحتار قۇل-مۇحاممەدتىڭ, بالەت اۆتورلارى سەرىك ەركىنبەكوۆ پەن دۇيسەنبەك ناقىپوۆتىڭ قاتىسۋىمەن بريفينگ ءوتتى. سوندا بالەت جايىندا قىسقاشا بايانداعان مينيستر “ماڭگىلىك الاۋ” بالەتىنىڭ كەزىندە ۇلكەن باعاعا يە بولعانىن ايتىپ, ۋاقىت وتە كەلە اۆتورلار بۇل بالەتتى شىعارماشىلىق تۇرعىدان تولىقتىرا قاراپ, كوپ جەرلەرىن قايتا جازىپ شىققانىن ءمالىم ەتتى. الماتىلىق ۆياچەسلاۆ گونچاروۆ پەن سانكت-پەتەربۋرگ وپەرا جانە بالەت تەاترىنىڭ سۋرەتشىسى ۆياچەسلاۆ وكۋنەۆتىڭ ەڭبەكتەرىن جوعارى باعالاپ ءوتتى. سول سەبەپتى, جاڭارتىلا ۇسىنىلىپ جاتقان بالەت-وراتوريانى تەاتر ۇجىمىنىڭ جەڭىستىڭ 65 جىلدىق مەرەكەسىنە لايىقتى تارتۋى دەپ ەسەپتەيمىن, دەدى.
– ارداگەرلەرگە ارنالعان بۇل شىعارما تەك ءبىر ادامنىڭ عانا ەڭبەگىنىڭ جەمىسى ەمەس, مۇنى مەن وسىعان قاتىسقان بارشا شىعارماشىلىق يەلەرىنىڭ بىرلەسە قول جەتكىزگەن تابىسى دەپ ەسەپتەيمىن, – دەپ كومپوزيتور سپەكتاكلدىڭ ويداعىداي اياقتالۋىنا اتسالىسقان مينيسترلىك پەن تەاتر ۇجىمىنا ريزاشىلىعىن ءبىلدىردى.
ال سانكت-پەتەربۋرگ تەاترىنان كەلگەن قوناق:
–بالەت-وراتوريا تەك مۋزىكادان نە بيدەن عانا قۇرالماعان, شىنداپ ۇڭىلگەن ادامعا ونىڭ سىرى الاقانداعىداي انىق كورىنەر ەدى. مۇنىڭ الۋان جانردى بىرىكتىرگەن سينتەزدىك تۋىندى ەكەنىنە كۇدىك كەلتىرمەيسىز. حور, بي, دراماعا ءتان ەلەمەنتتەر, سۋرەت, ەڭ باستىسى مۋزىكا وسىلاردىڭ ءبارىن شاشاۋسىز ورتاق يدەياعا جۇمىلدىرىپ, ءبۇتىن ءبىر دۇنيەگە اينالدىردى, – دەپ ونەردىڭ ىشكى يىرىمدەرىنەن سىر تارقاتتى.
باتىرلار رۋحىن تىرىلتكەن
سوناۋ ءبىر زامانداردىڭ تۇنشىققان تۇڭعيىعىندا, عالام-انا جەر بەتىندەگى تىلسىم الەمنىڭ تىنىشتىعىن ورناتىپ, وعان قىر-قىزعالداعىنداي وتتى جانار سىيلادى. ول ماڭگى وسىلاي جاسىل قىراتتارى جايماشۋاق كۇي كەشىپ جاتاتىن مەكەن بولا ما؟.. جاۋىزدىق پەن اشكوزدىكتىڭ الاپات قۇيىنى جەر-انا وشاعىنىڭ وتىن سوندىرۋگە اككى الەگىن سالا باستايدى. قاتىگەزدىك ۇيىعى بۇلقىنا شيىرشىقتانىپ, كوكجيەكتى كومكەرگەن دالا جۇلدىزدارىن سوندىرۋگە بۋراداي بۇلقىنادى. جەر بەتىندەگى ءومىر وشاعىنا قاۋىپ تونەدى. مىنە, سول ءبىر ءسات ساحنا كەڭىستىگىندە كەرەمەت بوياۋلار ۇنىمەن كەلىستى تۇيىلەدى.
كۇللى عالامنىڭ اناسى وسىنى الاڭ كوڭىلمەن باياندايدى. انا ءرولىن سومداعان گۇلفايرۋز قۇرمانقوجاەۆا بەينەنى بەينەبىر ءوزى دە سول تىلسىم قۇپيانىڭ ىشىنە ەتەنە ەنىپ كەتكەندەي بەرىلە, شىنايى قالىپپەن ويناپ, حالىقتى يلاندىرادى. الگى تۇتقيىلدان تونگەن جاۋىزدىق جالىنى اقجاۋلىقتى انانىڭ جۇرەگىن قارىپ, تىرشىلىك وشاعى بىرتىندەپ ءوشىپ بارا جاتقانداي اسەر قالدىرادى. الاڭقايدان القىزىل قىزعالداق ءۇزىلىپ تۇسەدى. بۇل اجال قۇشقان سانداعان تاعدىرلاردىڭ ءومىرىن بەينەلەگەن ورنەكتى بەدەر ەدى. عالامدى تۇنشىقتىرعان قانقۇيلى سوعىستى ساحنا تىلىمەن كەسكىندەۋ سۋرەتشى مەن قويۋشى-حورەوگرافقا اجەپتەۋىر جۇك ارتقانى سەزىلەدى.
بىراق جاھاندى جالماعان جاۋىزدىق قۇيىنى جاقسىلىق ساربازدارىن جەڭۋگە استە دارمەنسىز ەدى. وسى سانداعان ساردارلار اراسىندا جەر-انانىڭ پەرزەنتى جاۋىنگەر دە بار بولاتىن. قاسىندا تالماس قاناتى, قالىڭدىعى – كوگىلدىر ءۇمىت كوز سۇيسىنتەدى.
مىنە, ساحنالىق وقيعانىڭ شارىقتاعان تۇسى جاقسىلىق پەن جاۋىزدىق اراسىنداعى شايقاس شارىقتاپ, جەڭىس شاپاعاتتى ۇندەرمەن ۇيلەسەدى. اسكەرلەر عاجايىپ ەرلىكپەن جاۋىزدىق قۇيىنىنا سوققى بەرىپ, ولار جەر بەتىنەن ءبىرجولا قۋىلادى.
سەنىم مەن ماحابباتتىڭ توعىسۋى
دابىلى دامىل تاپپاعان سوعىس دالاسى جەر-انانىڭ پەرزەنتىن جالماپ, جاۋىنگەر ماڭگىلىككە كوز جۇمدى. وسىناۋ قاسىرەتكە قابىرعاسى قايىسا ەزىلگەن انا جۇرەگى ۋايىمنەن ەزىلە جازدايدى. بىراق سول مەزەتتەگى انا مەن پەرزەنتتىڭ سۇيىسپەنشىلىك سەزىمى ەرتەڭگى كۇنگە ەرتە تۇسەدى. انانىڭ كوز الدىنان ۇلىنىڭ كەشەگى ءبىر كەزدەگى بالداي ءتاتتى قىلىعى مەن داۋرەنى ەلەستەپ, ەسىلە ورىلەدى. باقىتتى سول ءبىر ساتتەرگە ەندى قايتىپ قول جەتە مە؟ ارينە, پەرزەنتىنەن سۇيگەن ق ۇلىنى الدىنان قۇلدىراڭداپ جۇگىرە شىققاندا, بار بۇلت سەيىلىپ, اسپان شايداي اشىلىپ كەتەدى. ونىڭ بالبۇل جانعان جۇزىنەن كۇن نۇرى قۇيىلعانداي ارايلانىپ, بۇكىل قازاق دالاسى تۇرلەنەدى. تۋعان شاڭىراعىنا قانشاما باقىت پەن قۋانىش سىيلاعان جاستىق داۋرەن بالەت ترۋپپاسىنىڭ قىز-جىگىتتەرى لەگىمەن ءساتتى وينالادى. وسىلاردىڭ ىشىندە بالاسىنىڭ تاڭداعان قالىڭدىعى بار ەكەنىن قايران انا قاپيادا تانيدى. ولاردىڭ ماحاببات ماۋسىمى ۇمىتىلماي, جۇبىن جازباعان قوس اققۋ ارمان ايدىنىندا تەربەلەدى. مامىرا جاي شاقتا جەر بەتىنە وسىنشاما قاسىرەت بۇلتى تونەدى دەپ كىم ويلاعان. بالا مەن قالىڭدىقتىڭ جاراسا بيلەگەن كورىنىسىن حالىقارالىق كونكۋرستاردىڭ لاۋرەاتى ەلدار سارسەنباەۆ پەن حالىقارالىق كونكۋرستاردىڭ ديپلومانتى تاتيانا تەن يلانىمدى اسپەتتەدى. قالىڭدىقتى كوگىلدىر ءۇمىت ەتىپ استارلى ماعىنادا الۋدىڭ ءوزى بالەت مازمۇنىن شيراتا تۇسكەن. ويتكەنى, كوگىلدىر ءۇمىت ارقىلى اتا شاڭىراق شاراناسىز قالمايدى. شاقالاقتىڭ شاتتىق كۇلكىسىنە ۇلاسادى. وشاقتا قايتا وت جانىپ, ءومىردىڭ القىزىل قىزعالداعى قىرقانى جاپتى.
بوستاندىق پەن تاۋەلسىزدىك جولىنداعى شايقاستا شەيىت بولعان شۋاقتى اسكەر مەن جاۋىنگەر ەرلىگى ەل كوگىندە قۋانىش قۇسىن سايراتتى. ولار ەشقاشان ۇمىتىلماق ەمەس. ماڭگىلىك الاۋمەن بىرگە ءمان-ماعىناسىن ارتتىرا بەرمەك. سولاي ەكەن, ەندەشە ەشقاشان جەر وشاقتىڭ وتىنا ەشكىم وپاسىزدىق ەتە المايدى. ونى قورعايتىن اسكەرى, ءور تۇلعالى قاھارمان ۇل مەن قىزدارى تۇرعاندا جەر-انا قۇشاعى بەيبىت ءومىر سۇرە بەرەدى. بۇل بەينەنى ءارتىس درامالىق ەلەمەنتتەردى پايدالانا وتىرىپ, كورەرمەنگە ءساتتى جەتكىزدى. ونىڭ تۇڭعيىق ويعا باتقان ءجۇزى مەن تولعانعان تولاعاي شاعى شىنايى سۋرەتتەلەدى. ساحنا تورىندەگى اي سەكىلدى توستاعانداي ايدىن قازاقتىڭ كيىز ءۇيىنىڭ تۇندىگىنە اينالادى. وعان شۇپىرلەپ سانداعان جۇلدىزدار تولادى. شاڭىراق تولىسادى, ۇرپاقتار جالعاسادى دەگەن ويدى مەڭزەگەندەي. ال الگى جاۋىنگەر عارىش قويناۋىنداعى الىس جۇلدىزداردىڭ بىرىنە اينالىپ كەتكەنى قاشان. كوكتەن سوعىستان قايتپاي قالعان كوكەڭ كورىنەدى.
توبەمىزدە – اسپانكوك جالاۋ, جۇرەكتەردە – ماڭگىلىك الاۋ
بۇل جەردە ءۋايىم مەن قايعىنىڭ جىلعاداي جىلاستاپ, ال ءۇمىت كوزىنىڭ سان تاعدىرعا تىرەك بولار ءساتى كورىنىس تابادى. ادامزات بالاسىنىڭ الىمساقتان جۇرەگىن سىزداتقان, شەرىن تولقىتقان تىرشىلىك اۋەنىنىڭ وزەگى ۇلى دالامەن ۇشتاسىپ كەتەدى. بۇل ءومىر وشاعى سونبەيدى, ەندى ەشبىر ادامدى الاپات سوعىس الاڭداتپايدى دەگەن ايشۋاق سەنىمدى ۇيالاتادى. ساحناعا انا, قالىڭدىق پەن ءسابي شاڭىراقتىڭ ءۇش تاعانى سەكىلدى قول ۇستاسا شىعادى. ولاردى بارىنەن بيىك كوتەرىپ, تىرشىلىك تيەگى رەتىندە تىلەك ايتىلادى. توڭىرەگى اسپانكوك تۋلارعا تولىپ, ارماننىڭ اق جولى شاقىرادى. جەر بەتىن سوعىس ءورتى شارپىماي, قازاقتىڭ ءار شاڭىراعىندا شاتتىق كۇيى شالقىسىن دەگەن تۇيىنمەن وي تۇگەسىلەدى.
قاراشاش توقسانباي.
“ەرلىك-داستان” – “اقجولتاي”
بويداعى باردى, كىر شالماس اردى بەرىك ساقتاپ, ەلدىڭ ۇلى, وتاننىڭ “ق ۇلى” بولۋدىڭ ۇلگىسىن كورسەتكەن قازاقتىڭ ايتۋلى اقىندارىنىڭ ءبىر عاسىردان ارتىق كەزەڭىن قامتيتىن “ەرلىك-داستان” اتتى انتولوگيالىق جىر جيناعى جاقىندا “اقجولتاي” باسپاسىنان جارىق كوردى. ۇلى وتان سوعىسى جەڭىسىنىڭ 65 جىلدىعىنا ارنالعان بۇل ەڭبەكتى قۇراستىرعان – قازاق ايتىس ونەرىنىڭ شوقتىعى بيىك ۇلدارىنىڭ ءبىرى, فيلولوگيا عىلىمدارىنىڭ دوكتورى امانجول التاەۆ پەن كەنجەباي احمەتوۆ.
ەلدىك تاريحتى, ەرلىك ءداستۇردى جيناقتاعان انتولوگيا ەكى ءبولىمنەن تۇرادى. ءبىرىنشى بولىمدە سۇراپىل سوعىستا قالام مەن قارۋىن قاتار ۇستاپ, وت جالىننىڭ ورتاسىندا جۇرگەن, باتىرلىقتىڭ ۇلگىسىن كورسەتىپ شەيىت بولعان ابدوللا جۇماعاليەۆ, ءالي ەسمامبەتوۆ, ءتاشىباي ءالمۇحامبەتوۆ, سول سەكىلدى “تاياقتان تايسالماساڭ, سەمسەردەن سەسكەنبەسەڭ – جەڭدىم دەي بەر” دەپ باۋىرجان مومىش ۇلى ايتقانداي, مايداننان جەڭىسپەن ورالىپ, ۇلتتىڭ رۋحاني قۇندىلىعىنا نەبىر ولمەس جىر جاۋھارلارىن قوسقان اقىنداردىڭ ولەڭدەرى توپتاستىرىلسا, ەكىنشى بولىمنەن جامبىل جاباەۆ باستاعان تىلداعى جىراۋلار مەن سوعىستان كەيىنگى ۇرپاقتىڭ ولەڭ ورىمدەرى ورىن الىپتى.
انتولوگيانى وقىپ وتىرعاندا “مايدان ەتىپ دۇنيە ءتورىن, تەمىر گۇرزى قاقتاپ وتقا, جەكپە-جەك كەپ ءومىر, ءولىم, سوققىلاسىپ جاتقان جوق پا”, “سەن – ءفاشيسسىڭ, مەن – قازاقپىن. سەن ايتقانداي “ازياتپىن”. سەن اسپاننان “جۇلدىز قاقتىڭ”, مەن دالادا تۇيە باقتىم... سەن – ءفاشيسسىڭ, مەن – قازاقپىن, ءوزىڭ ايتقان “ازياتپىن”. تاڭقالارسىڭ “فيلوسوفىم”, عاجابىنا تابيعاتتىڭ”, “ۇستىمدە سۇر شينەلىم, اقساڭداي باسىپ كەلەمىن. باياعى قاسىم, ءبىر قاسىم, باياعى كۇيىم, ولەڭىم”, دەپ قاسقايىپ قاسىم امانجولوۆ تۇرسا, “جەرجۇزىلىك ءماجىلىس بولسا, بارلىق اقىن باستارىن قوسقان, تالايلار سوندا سويلەمەك بولسا, ۋاكىل بوپ ءاربىر تۇستان: – مەن پاريجدەن! – مەن بەرليننەن! – مەن لوندوننان! سوندا مەن ايقايلارمىن: – مەن قازاقستاننان!” دەپ ءدال بۇگىنگى ۇكىلەگەن ءۇنىمىزدى سول كەزدە ءورشىلدىكپەن ايتقان ءالي ەسمامبەتوۆ ءتىل قاتسا, “جيىرما بەس جاسىندا جەسىر قالىپ, جيىرما بەس جاسىندا جەتىم باعىپ”, دەپ سىرباي ءماۋلەنوۆ كۇندەي كۇركىرەپ, جۇرەك سىزداتار جىر نوسەرىن توگىپ-توگىپ جىبەرگەن.
قاھارلى جىلداردىڭ قاسىرەتى ولەڭ تىلىندە ورنەكتەلگەن جيناقتىڭ تۇساۋكەسەر ءراسىمى وتكەن اپتادا ەلورداداعى پرەزيدەنتتىك مادەنيەت ورتالىعىندا بولدى. وسى ارادا مىنا ءبىر ويىمىزدى ايتا كەتسەك دەيمىز. قازىر باسپا اشىپ, تابىس تابام دەگەندەردىڭ كەيبىرەۋلەرى كىم قارجى بەرسە, شىعاتىن دۇنيەنىڭ قۇنىنا قاراماي, كولەمىن قۋىپ كەتىپ, رۋحاني دۇنيەنىڭ ءباسىن ءتۇسىرىپ الاتىنى بار. ال امانجول التاەۆ “اقجولتاي” باسپاسىنىڭ العاشقى كىتابىن ەرلىك-داستاندارىن شىعارۋعا ارناپتى. بۇل وتە قۇپتارلىق نارسە. سەبەبى, انتولوگياعا ولەڭدەرى كىرگەن جۇزگە تاياۋ اقىننىڭ جىرى جاڭعىرىپ قانا قويماي, ومىردەن وتكەندەرىنىڭ رۋحتارى دا ورتاعا ورالىپ, ەرلىكتەرى كەيىنگىگە ۇلگى بولعالى تۇر.
تۇساۋكەسەر راسىمىندە جۇرگىزۋشىدەن باسقا (ا.التاەۆ) بىردە ءبىر ادام سويلەگەن جوق. اقىنداردىڭ ولەڭدەرى وقىلىپ, اندەرى ورىندالدى. ايتىسكەر اقىن ە.قاينازار ۇلى جىردان شاشۋ اشسا, جەتى جاسار اقجولتاي امانجول ۇلى اتالارىنا كۇي ارناپ, جيىلعان جۇرتتان باتا الدى. جىر الىبى جامبىلدىڭ “العادايى” اۋەلەپ, د.اركەنوۆ “جاس قازاقتى” شىرقادى. ج.ءجۇزباەۆ ماعاۋيا حامزيننىڭ “بەلگىسىز سولدات” كۇيىن ورىنداسا, ق.اسانوۆ, د.تاڭاتاروۆ, گ.سارينا, ج.شىبىقباەۆ, تاعى باسقالار بىرىنەن كەيىن ءبىرى ءان اۋەزىن توكتى. ەۋرازيا ۇلتتىق ۋنيۆەرسيتەتىنىڭ ستۋدەنتتەرى مەن استاناداعى “دارىن” مەكتەبىنىڭ وقۋشىلارى اقىن ولەڭدەرىنەن ءۇزىندىلەر وقىپ, كورىنىستەر كورسەتتى.
جالپى, بۇل كىتاپ حالقىمىزدىڭ ەرلىك ۇلگىسىنىڭ كەشەلى بەرگىدەن ەمەس, سوناۋ ارعى داۋىرلەردەن باستاۋ الىپ, التىن ارقاۋىن ۇزبەي جالعاسىپ كەلە جاتقانىنىڭ ادەمى كورىنىسىندەي اسەر قالدىردى. ءبىز مۇنى ساحنا تورىنەن وقىلعان اقيىق اقىن جۇبان مولداعاليەۆتىڭ “قازاق” دەگەن ولەڭىنەن ايقىن اڭعاردىق. “اتانىڭ ەرلىك ءداستۇرىن, ارىنداي بيىك ساقتاعان. اناسىنىڭ اق ءسۇتىن, كىرشىكسىز ادال اقتاعان, كىم ەدى, سونى بىلەمىسىڭ؟ ول – قازاقتىڭ بالاسى” دەي كەلىپ, ارعى-بەرگى تاريحتاعى باتىر, باعلانداردى ايتىپ, “وجەت ەرى وتاننىڭ, قاھارلى, قايسار, قاھارمان, مومىش ۇلى باۋىرجان, ول دا – قازاق بالاسى. شىندالىپ وتتا قۇرىشتاي, ەرلەردى العا باستاعان, باتىر مالىك عابدۋللين, ول دا – قازاق بالاسى” دەيدى. “ەرلىك-داستانىن” شىعارۋ ارقىلى ەرلەردىڭ اتىن جاڭعىرتىپ, كەيىنگى ۇرپاققا تانىستىرعان “اقجولتاي” باسپاسىنىڭ بۇل دۇنيەسى ۇلت رۋحىنا قوسىلعان قۇندىلىق دەپ بىلەمىز.
سۇلەيمەن مامەت.
ء“اربىر كوكتەم سايىن مەندە مايدان دالاسىندا سولداتتاردىڭ رۋحىن كوتەرۋگە كومەكتەسكەن, ەلىمىزگە قاندى قىرعىندا جاۋعا قاسقايىپ قارسى تۇرۋعا سەپتەسكەن اندەردى ايتۋعا دەگەن قۇشتار تىلەك پايدا بولادى”. الىبەك دىنىشەۆ.
ساۋىردەن سەبەزگىلەگەن كۇن شۋاعى مامىرعا اۋىسار تۇستا كسرو حالىق ءارتىسى الىبەك دىنىشەۆ الماتىداعى اباي اتىنداعى مەملەكەتتىك اكادەميالىق وپەرا جانە بالەت تەاترىندا ەڭ ايگىلى اسكەري اندەردەن, مايدان دالاسىندا شىرقالعان شىعارمالاردان قۇرالعان كونتسەرتىن بەردى. كونتسەرتكە كەلگەن تىڭدارماندا ەسەپ بولمادى. ولاي بولاتىن دا ءجونى بار, الىبەك دىنىشەۆتىڭ بۇل كونتسەرتى ۇلى جەڭىستىڭ 65 جىلدىعىنا ارنالدى.
– مەن بۇل اندەردى بالا كەزىمنەن ەستىپ ءوستىم. وسى رۋحتى اندەردى مەنىڭ اتا-انام دا, ولاردىڭ مايدانداس دوستارى دا شىرقاعان. بۇل شىعارمالار اتا-انالارىمىزدىڭ ءورشىل سەزىمىنەن, تاعدىرىنان, ۇمىتىنەن ءورىلىپ تۋعان. جانە بۇل تۋىندىلاردى ءبىزدىڭ مۋزىكالىق مادەنيەتىمىز بەن تاريحىمىزدىڭ ءىنجۋ-مارجاندارى دەپ ايتۋعا تولىق قاقىمىز بار, – دەيدى ءانشى.
الەمنىڭ ەڭ ۇلكەن ساحنالارىن تاماشا داۋىسىمەن ەلىتىپ, ەگىلدىرگەن ءانشىنىڭ الماتىداعى كونتسەرتى وقشاۋ مادەني وقيعالاردىڭ قاتارىنان ورىن الارى ءسوزسىز. جەكە كونتسەرتىنىڭ ءوزىن ءبۇتىن ءبىر سپەكتاكلگە اينالدىرىپ, تىڭدارمانىن قۇيقىلجىعان داۋىسپەن باۋراي جونەلەتىن ءانشىنىڭ رەپەرتۋارى قاي كەزدە دە كامەرالىق تسيكلدارعا, حالىق اندەرى مەن رومانستارعا, قازاقستاندىق وپەرالاردىڭ پارتيالارىنا قۇرىلاتىنى بەلگىلى.
قۇلاعىڭنىڭ تۇبىنەن قانات قاققان قايتالانباس قوڭىر داۋىس ءاننىڭ بۇكىل بوياۋىن اشىپ, اۋەزدى ادەمى سۋرەتكە اينالدىرىپ جىبەرەتىندىگىن اركەز بايقايسىڭ. قازاق, ورىس, باتىسەۋروپالىق وپەرالار مەن رومانستاردى ورىنداعاندا ءالىبەك دىنىشەۆپەن ورىن تالاسار تالانت سيرەك ەكەندىگىن تاعى مويىنداۋ كەرەك.
الەكساندر بەلياكوۆ جەتەكشىلىك ەتەتىن قورعانىس مينيسترلىگىنىڭ ەسترادالىق-سيمفونيالىق وركەسترى سۇيەمەلدەگەن دىنىشەۆتىڭ ءاربىر ءانىن تىڭدارمان ىستىق ىقىلاسپەن, رياسىز قوشەمەتپەن قارسى الدى.
– اسىرەسە, الىبەكتىڭ ورىنداۋىنداعى اسكەري اندەر ەرەكشە اۋەزدى شىعادى. ول وسى اندەردىڭ ەڭ ۇزدىك ورىنداۋشىسى ەكەندىگى دە ەش كۇمانسىز. جانە بۇل تاقىرىپ ول ءۇشىن قاسيەتتى دە. سەبەبى, الىبەكتىڭ اكەسى –مايدانگەر. كونتسەرت تەك ءبىر اكەنىڭ رۋحىنا ەمەس, جەڭىس جولىندا ءومىرلەرىن قيعان, تاعدىرلارىن وتان ءۇشىن تارك ەتكەن بارلىق ادامداردى ەسكە الۋعا ارنالىپ وتىر, – دەدى اسەرلى كەشتىڭ اۋانىمەن تولقي ءتىل قاتقان كونتسەرتتىڭ جۇرگىزۋشىسى ساعىناي ابدۋللين.
كونتسەرتتەن كەرەمەت اسەر الىپ, مايدان دالاسىنا ساپار شەككەندەي بولعان قالىڭ تىڭدارماننىڭ ويى ءبىر جەردەن توعىسادى. “الىبەك دىنىشەۆ وتاندىق مادەنيەتتىڭ ءبۇتىن ءبىر ءداۋىرى, قازاقستاننىڭ برەندى. ونەرگە قىزمەت ەتۋ ۇردىسىمەن ول ورىنداۋشىلاردىڭ كەيىنگى بۋىنىنا ۇلگى بولا الادى. بۇگىنگى كونتسەرت – تىڭدارماندار الدىنداعى وزىندىك ەسەپ. بۇل قارت مايدانگەرلەرگە كورسەتىلگەن قۇرمەت پەن ەستەلىك قانا ەمەس, ۇلكەن وتانشىلدىقتىڭ, شىنايى ەلجاندىلىقتىڭ مۋزىكا ءتىلىمەن سىرتقا اتويلاۋى. مەن ونىڭ اندەرىنىڭ ارداگەرلەرىمىزدىڭ كوڭىلىن كوتەرىپ, رۋحىن تاعى ءبىر وياتىپ وتكەنىنە سەنىمدىمىن”, – دەيدى تاماشا كونتسەرتتىڭ تاعى ءبىر تىڭدارمانى, پارلامەنت دەپۋتاتى عاني قاسىموۆ.
ايناش ەسالي. الماتى.
ءان قۇدىرەتى
قازاقستاننىڭ حالىق ءارتىسى, مەملەكەتتىك سىيلىقتىڭ لاۋرەاتى روزا رىمباەۆانىڭ بەيبىتشىلىك جانە كەلىسىم سارايىندا وتكەن قايىرىمدىلىق كونتسەرتى ۇلى جەڭىستىڭ 65 جىلدىق مەرەكەسىنە ارنالدى.
وسىدان 65 جىل بۇرىن مايسالى مامىردىڭ ءدال وسىنداي ماۋجىراعان كۇندەرىنىڭ بىرىندە بۇكىل قازاق دالاسىن قۋانىش پەن شاتتىق سازى شارلاعان ەدى. ساعىنىش اۋەنى ەكى كوزدەن مولدىرەتىپ جاس تامعىزىپ, ەرلىك پەن ەلدىك رۋحى جىرلانعان ەدى. جۇرەك سىرىن اسەم انمەن ورگەن سونداعى جاڭعىرىق ءالى كۇنگە دەيىن جالعاسىپ, مىنە, ەندى ونى بۇگىن ءاننىڭ ءاليالارى قايتا تۇلەتۋدە. روزا ەسىمى اتالعان جەردە, قازاقتىڭ ەرجۇرەك باتىر قىزى ءاليا اتىنىڭ قوسا ايتىلۋى بەكەر ەمەس. بۇل ەكى ەسىم ءبىر-بىرىمەن رۋحاني قابىسىپ, ءتىپتى ءانشى روزا قاھارمان ءاليانىڭ ونەردەگى بەينەسىندەي قابىلدانىپ ءجۇر. “التىن ورفەي” جۇلدەسىن يەلەندىرگەن اسقاق رۋحتى ء“اليا” ونى كەشەگى قاندى مايداننان قايتپاي قالعان مايدانگەرلەرگە وزگەشە سەزىممەن قاراۋىنا اسەر ەتكەنى راس. ەۋروپاداعى حالىقارالىق بايقاۋدا قازاقتىڭ قارشاداي قىزىنا ولجانى كىم وپ-وڭاي ۇستاتا قويعىسى كەلدى دەيسىڭ؟ كومپوزيتور سەيدوللا ءبايتەرەكوۆتىڭ ء“اليا” ءانى باتىلدىق پەن ەرلىكتىڭ اسەم سازدان اينا-قاتەسىز قۇيىلعان مۇلتىكسىز مۇسىنىندەي قابىلدانىپ, ءاليا رۋحى قازاق ەستراداسىنىڭ ۇلبىرەگەن گ ۇلىن اسقاقتاتقان. سودان بەرى روزا قۋانىشقىزىنىڭ رەپەرتۋارىنان بۇل ءان ەشقاشان تومەن تۇسكەنىن كورگەن ەمەسپىز. ء“اليا” ءانىنىڭ بيىگىنە كوتەرىلۋگە جاس انشىلەر بارىنشا تالاپتانىپ-اق باعادى, بىراق جۇرت ونى ءالى سول باستاپقى قايماعى بۇزىلماعان قالپىندا قاپىسىز تىڭداۋدى ۇناتادى.
مايدانگەر ۇرپاققا ونەرىمەن تاعزىم ەتە كەلگەن ءانشىنىڭ قايىرىمدىلىق كونتسەرتىندە كىل پاتريوتتىق جانە سوعىس تۋرالى اندەر شىرقالدى. استانا قالالىق فيلارمونياسىنا قاراستى سيمفونيالىق وركەستردىڭ (ديريجەرى قانات احمەتوۆ) سۇيەمەلدەۋىمەن ورىندالعان شىعارمالار جۇرەكتى شىمىرلاتىپ, بىرىنەن سوڭ ءبىرى تىزىلە ورىندالعاندا, سۇراپىل سوعىستان قالعان جاراقاتتى جازۋدا ءاننىڭ قۇدىرەتى شەكسىز ەكەنىنە جۇرت سەنىمى ارتا تۇسكەن. شوقتىعى بيىك “قازاقستان”, ء“اليا”, “باتىر باۋىرجان” اندەرى اۋەلەپ, ەل ءۇشىن ەرلىك كورسەتكەن ەرلەر بەينەسى قايتا ەڭسە تىكتەگەن. سوڭعىسى كەشتە العاش رەت ورىندالىپ وتىر. قاھارمان باۋكەڭنىڭ ەرلىگىن ۇلى جەڭىستىڭ 65 جىلدىق مەرەكەسى تۇسىندا جاپپاي جىرلاپ, وسكەلەڭ ۇرپاق ساناسىنا ءسىڭدىرۋدىڭ تاعىلىمى وراسان زور دەسەك, سول ۇلكەن مىندەتتى روزا قۋانىشقىزى ءوزىنىڭ باستى پارىزى سانايتىنىن بايقادىق.
قازاق ەستراداسىنداعى تۇيتكىلدى ماسەلەنىڭ ءبىرى – انا تىلدە ورىندالاتىن ناعىز پاتريوتتىق اندەرگە ءالى دە بولسا زارۋلىك سەزىلەدى. تاۋەلسىزدىكتىڭ دىڭگەگى نىعىرلانىپ جاتقان تۇستا نامىس پەن جىگەردى جانيتىن, وتانعا ەرەكشە سۇيىسپەنشىلىك سەزىمىن ەگەتىن ەلشىل اندەر كەرەك بولىپ جاتقانى تاعى شىندىق. كەڭەستىك داۋىردە اسكەري اندەردىڭ دەنىن ورىس كومپوزيتورلارى جازدى. ول ساناعا ءسىڭىپ كەتتى. حالىق اراسىنا كەڭ جايىلىپ كەتكەندەرى ءلايىم, شىرقالا بەرسىن, بىراق قازاق كومپوزيتورلارىنىڭ قۇلاعىنا التىن سىرعا دەي وتىرىپ, بۇل العىسقا ءتول ونەرمەن توسقاۋىل قوياتىن, ءان ارناسىن مۇنان بۇلاي قازاقتىڭ ءوزىنىڭ پاتريوتتىق مازمۇنداعى اندەرى تولتىراتىن كەز الدەقاشان جەتكەنىن ايتقىمىز كەلەدى. ءان مەن جىرعا وزەك بولار ءور تۇلعالار قازاقتا از با؟ وسى ورايدا تاعى ءبىر ايتا كەتەتىن نارسە, مايدانگەر قارتتار ءۇشىن قايىرىمدىلىق ماقساتىنداعى مۇنداي مادەني شارالار ارمەن قاراي جالعاسىن تاپسا قۇبا-قۇپ. ءاننىڭ قۇدىرەتىمەن جۇرەكتەگى مەيىرىم وتىن جاندىرۋعا تالپىنعان ءانشىنىڭ ەلورداداعى كەشىنەن تۇيەر قىسقاشا وي وسى.
انالىق جۇرەكتىڭ الاۋى
كەشە كۇلاش بايسەيىتوۆا اتىنداعى ۇلتتىق وپەرا جانە بالەت تەاترىندا ۇلى جەڭىستىڭ 65 جىلدىق مەرەكەسى قۇرمەتىنە كومپوزيتور سەرىك ەركىنبەكوۆتىڭ “ماڭگىلىك الاۋ” بالەت-وراتورياسى كورەرمەنمەن قايتا قاۋىشتى. ساحنالىق تۋىندىنىڭ ليبرەتتوسىن دۇيسەنبەك ناقىپوۆ جازسا, قويۋشى-حورەوگرافى – ۆياچەسلاۆ گونچاروۆ. باس حورمەيستەرى قازاقستاننىڭ ەڭبەك ءسىڭىرگەن قايراتكەرى ەرجان ءداۋىتوۆ, ال قويۋشى-سۋرەتشىسى رەسەيدىڭ ەڭبەك سىڭىرگەن سۋرەتشىسى, مەملەكەتتىك سىيلىقتىڭ لاۋرەاتى ۆياچەسلاۆ وكۋنەۆ.
جاڭعىرىقتى جاڭعىرتۋ
قايتا قاۋىشتى دەپ وتىرعان سەبەبەمىز, ول وسىدان كوپ جىلدار بۇرىن الماتىدا, اباي اتىنداعى وپەرا جانە بالەت تەاترىندا تۇساۋىن كەسىپ, كورەرمەن جۇرەگىنەن لايىقتى باعاسىن الىپ ۇلگەرگەن. سوندىقتان كومپوزيتوردىڭ كەيىن شەگىنىپ, بۇرىن قالام تارتقان تاقىرىبىن ەلوردا تەاترىنا قايتا الىپ كەلگەندەگى سەبەبىن ەكىنشى دۇنيەجۇزىلىك سوعىس تاقىرىبىنا ارنالعان شىعارمانى قازىرگى زاماننىڭ كوزقاراسىمەن وڭدەپ, تىڭ تىنىسىن اشۋعا, جاڭعىرتا ۇسىنۋعا تاۋەكەلى دەپ ۇعىندىق. ۇلى جەڭىس تۋرالى ءار كەزەڭ ءوزىنىڭ عاجايىپ ونەر تۋىندىلارىن تاريحي شەجىرەگە قاتتاسا, سول قىرۋار دۇنيەلەردىڭ ۋاقىت وتە كەلە ءبىرازى ادامزات ساناسىندا ەسكىرىپ, كومەسكى تارتۋى زاڭدىلىق دەسەك, ال كەيبىرى مايداننىڭ مازداعان ماڭگىلىك الاۋىنداي جۇرەكتەردە ساقتالىپ قالا بەرمەك. سەرىكتىڭ “ماڭگىلىك الاۋى” قازاق بالەت ونەرى تاريحىندا ءۇنى ۇزىلمەس, ءىزى وشپەس, ۇدايى مازداپ تۇراتىن شوقتىعى بولەك شىعارما بولىپ قالا بەرەرىنە ەش كۇمان كەلتىرمەيمىز.
سپەكتاكل باستالماس بۇرىن مادەنيەت ءمينيسترى مۇحتار قۇل-مۇحاممەدتىڭ, بالەت اۆتورلارى سەرىك ەركىنبەكوۆ پەن دۇيسەنبەك ناقىپوۆتىڭ قاتىسۋىمەن بريفينگ ءوتتى. سوندا بالەت جايىندا قىسقاشا بايانداعان مينيستر “ماڭگىلىك الاۋ” بالەتىنىڭ كەزىندە ۇلكەن باعاعا يە بولعانىن ايتىپ, ۋاقىت وتە كەلە اۆتورلار بۇل بالەتتى شىعارماشىلىق تۇرعىدان تولىقتىرا قاراپ, كوپ جەرلەرىن قايتا جازىپ شىققانىن ءمالىم ەتتى. الماتىلىق ۆياچەسلاۆ گونچاروۆ پەن سانكت-پەتەربۋرگ وپەرا جانە بالەت تەاترىنىڭ سۋرەتشىسى ۆياچەسلاۆ وكۋنەۆتىڭ ەڭبەكتەرىن جوعارى باعالاپ ءوتتى. سول سەبەپتى, جاڭارتىلا ۇسىنىلىپ جاتقان بالەت-وراتوريانى تەاتر ۇجىمىنىڭ جەڭىستىڭ 65 جىلدىق مەرەكەسىنە لايىقتى تارتۋى دەپ ەسەپتەيمىن, دەدى.
– ارداگەرلەرگە ارنالعان بۇل شىعارما تەك ءبىر ادامنىڭ عانا ەڭبەگىنىڭ جەمىسى ەمەس, مۇنى مەن وسىعان قاتىسقان بارشا شىعارماشىلىق يەلەرىنىڭ بىرلەسە قول جەتكىزگەن تابىسى دەپ ەسەپتەيمىن, – دەپ كومپوزيتور سپەكتاكلدىڭ ويداعىداي اياقتالۋىنا اتسالىسقان مينيسترلىك پەن تەاتر ۇجىمىنا ريزاشىلىعىن ءبىلدىردى.
ال سانكت-پەتەربۋرگ تەاترىنان كەلگەن قوناق:
–بالەت-وراتوريا تەك مۋزىكادان نە بيدەن عانا قۇرالماعان, شىنداپ ۇڭىلگەن ادامعا ونىڭ سىرى الاقانداعىداي انىق كورىنەر ەدى. مۇنىڭ الۋان جانردى بىرىكتىرگەن سينتەزدىك تۋىندى ەكەنىنە كۇدىك كەلتىرمەيسىز. حور, بي, دراماعا ءتان ەلەمەنتتەر, سۋرەت, ەڭ باستىسى مۋزىكا وسىلاردىڭ ءبارىن شاشاۋسىز ورتاق يدەياعا جۇمىلدىرىپ, ءبۇتىن ءبىر دۇنيەگە اينالدىردى, – دەپ ونەردىڭ ىشكى يىرىمدەرىنەن سىر تارقاتتى.
باتىرلار رۋحىن تىرىلتكەن
سوناۋ ءبىر زامانداردىڭ تۇنشىققان تۇڭعيىعىندا, عالام-انا جەر بەتىندەگى تىلسىم الەمنىڭ تىنىشتىعىن ورناتىپ, وعان قىر-قىزعالداعىنداي وتتى جانار سىيلادى. ول ماڭگى وسىلاي جاسىل قىراتتارى جايماشۋاق كۇي كەشىپ جاتاتىن مەكەن بولا ما؟.. جاۋىزدىق پەن اشكوزدىكتىڭ الاپات قۇيىنى جەر-انا وشاعىنىڭ وتىن سوندىرۋگە اككى الەگىن سالا باستايدى. قاتىگەزدىك ۇيىعى بۇلقىنا شيىرشىقتانىپ, كوكجيەكتى كومكەرگەن دالا جۇلدىزدارىن سوندىرۋگە بۋراداي بۇلقىنادى. جەر بەتىندەگى ءومىر وشاعىنا قاۋىپ تونەدى. مىنە, سول ءبىر ءسات ساحنا كەڭىستىگىندە كەرەمەت بوياۋلار ۇنىمەن كەلىستى تۇيىلەدى.
كۇللى عالامنىڭ اناسى وسىنى الاڭ كوڭىلمەن باياندايدى. انا ءرولىن سومداعان گۇلفايرۋز قۇرمانقوجاەۆا بەينەنى بەينەبىر ءوزى دە سول تىلسىم قۇپيانىڭ ىشىنە ەتەنە ەنىپ كەتكەندەي بەرىلە, شىنايى قالىپپەن ويناپ, حالىقتى يلاندىرادى. الگى تۇتقيىلدان تونگەن جاۋىزدىق جالىنى اقجاۋلىقتى انانىڭ جۇرەگىن قارىپ, تىرشىلىك وشاعى بىرتىندەپ ءوشىپ بارا جاتقانداي اسەر قالدىرادى. الاڭقايدان القىزىل قىزعالداق ءۇزىلىپ تۇسەدى. بۇل اجال قۇشقان سانداعان تاعدىرلاردىڭ ءومىرىن بەينەلەگەن ورنەكتى بەدەر ەدى. عالامدى تۇنشىقتىرعان قانقۇيلى سوعىستى ساحنا تىلىمەن كەسكىندەۋ سۋرەتشى مەن قويۋشى-حورەوگرافقا اجەپتەۋىر جۇك ارتقانى سەزىلەدى.
بىراق جاھاندى جالماعان جاۋىزدىق قۇيىنى جاقسىلىق ساربازدارىن جەڭۋگە استە دارمەنسىز ەدى. وسى سانداعان ساردارلار اراسىندا جەر-انانىڭ پەرزەنتى جاۋىنگەر دە بار بولاتىن. قاسىندا تالماس قاناتى, قالىڭدىعى – كوگىلدىر ءۇمىت كوز سۇيسىنتەدى.
مىنە, ساحنالىق وقيعانىڭ شارىقتاعان تۇسى جاقسىلىق پەن جاۋىزدىق اراسىنداعى شايقاس شارىقتاپ, جەڭىس شاپاعاتتى ۇندەرمەن ۇيلەسەدى. اسكەرلەر عاجايىپ ەرلىكپەن جاۋىزدىق قۇيىنىنا سوققى بەرىپ, ولار جەر بەتىنەن ءبىرجولا قۋىلادى.
سەنىم مەن ماحابباتتىڭ توعىسۋى
دابىلى دامىل تاپپاعان سوعىس دالاسى جەر-انانىڭ پەرزەنتىن جالماپ, جاۋىنگەر ماڭگىلىككە كوز جۇمدى. وسىناۋ قاسىرەتكە قابىرعاسى قايىسا ەزىلگەن انا جۇرەگى ۋايىمنەن ەزىلە جازدايدى. بىراق سول مەزەتتەگى انا مەن پەرزەنتتىڭ سۇيىسپەنشىلىك سەزىمى ەرتەڭگى كۇنگە ەرتە تۇسەدى. انانىڭ كوز الدىنان ۇلىنىڭ كەشەگى ءبىر كەزدەگى بالداي ءتاتتى قىلىعى مەن داۋرەنى ەلەستەپ, ەسىلە ورىلەدى. باقىتتى سول ءبىر ساتتەرگە ەندى قايتىپ قول جەتە مە؟ ارينە, پەرزەنتىنەن سۇيگەن ق ۇلىنى الدىنان قۇلدىراڭداپ جۇگىرە شىققاندا, بار بۇلت سەيىلىپ, اسپان شايداي اشىلىپ كەتەدى. ونىڭ بالبۇل جانعان جۇزىنەن كۇن نۇرى قۇيىلعانداي ارايلانىپ, بۇكىل قازاق دالاسى تۇرلەنەدى. تۋعان شاڭىراعىنا قانشاما باقىت پەن قۋانىش سىيلاعان جاستىق داۋرەن بالەت ترۋپپاسىنىڭ قىز-جىگىتتەرى لەگىمەن ءساتتى وينالادى. وسىلاردىڭ ىشىندە بالاسىنىڭ تاڭداعان قالىڭدىعى بار ەكەنىن قايران انا قاپيادا تانيدى. ولاردىڭ ماحاببات ماۋسىمى ۇمىتىلماي, جۇبىن جازباعان قوس اققۋ ارمان ايدىنىندا تەربەلەدى. مامىرا جاي شاقتا جەر بەتىنە وسىنشاما قاسىرەت بۇلتى تونەدى دەپ كىم ويلاعان. بالا مەن قالىڭدىقتىڭ جاراسا بيلەگەن كورىنىسىن حالىقارالىق كونكۋرستاردىڭ لاۋرەاتى ەلدار سارسەنباەۆ پەن حالىقارالىق كونكۋرستاردىڭ ديپلومانتى تاتيانا تەن يلانىمدى اسپەتتەدى. قالىڭدىقتى كوگىلدىر ءۇمىت ەتىپ استارلى ماعىنادا الۋدىڭ ءوزى بالەت مازمۇنىن شيراتا تۇسكەن. ويتكەنى, كوگىلدىر ءۇمىت ارقىلى اتا شاڭىراق شاراناسىز قالمايدى. شاقالاقتىڭ شاتتىق كۇلكىسىنە ۇلاسادى. وشاقتا قايتا وت جانىپ, ءومىردىڭ القىزىل قىزعالداعى قىرقانى جاپتى.
بوستاندىق پەن تاۋەلسىزدىك جولىنداعى شايقاستا شەيىت بولعان شۋاقتى اسكەر مەن جاۋىنگەر ەرلىگى ەل كوگىندە قۋانىش قۇسىن سايراتتى. ولار ەشقاشان ۇمىتىلماق ەمەس. ماڭگىلىك الاۋمەن بىرگە ءمان-ماعىناسىن ارتتىرا بەرمەك. سولاي ەكەن, ەندەشە ەشقاشان جەر وشاقتىڭ وتىنا ەشكىم وپاسىزدىق ەتە المايدى. ونى قورعايتىن اسكەرى, ءور تۇلعالى قاھارمان ۇل مەن قىزدارى تۇرعاندا جەر-انا قۇشاعى بەيبىت ءومىر سۇرە بەرەدى. بۇل بەينەنى ءارتىس درامالىق ەلەمەنتتەردى پايدالانا وتىرىپ, كورەرمەنگە ءساتتى جەتكىزدى. ونىڭ تۇڭعيىق ويعا باتقان ءجۇزى مەن تولعانعان تولاعاي شاعى شىنايى سۋرەتتەلەدى. ساحنا تورىندەگى اي سەكىلدى توستاعانداي ايدىن قازاقتىڭ كيىز ءۇيىنىڭ تۇندىگىنە اينالادى. وعان شۇپىرلەپ سانداعان جۇلدىزدار تولادى. شاڭىراق تولىسادى, ۇرپاقتار جالعاسادى دەگەن ويدى مەڭزەگەندەي. ال الگى جاۋىنگەر عارىش قويناۋىنداعى الىس جۇلدىزداردىڭ بىرىنە اينالىپ كەتكەنى قاشان. كوكتەن سوعىستان قايتپاي قالعان كوكەڭ كورىنەدى.
توبەمىزدە – اسپانكوك جالاۋ, جۇرەكتەردە – ماڭگىلىك الاۋ
بۇل جەردە ءۋايىم مەن قايعىنىڭ جىلعاداي جىلاستاپ, ال ءۇمىت كوزىنىڭ سان تاعدىرعا تىرەك بولار ءساتى كورىنىس تابادى. ادامزات بالاسىنىڭ الىمساقتان جۇرەگىن سىزداتقان, شەرىن تولقىتقان تىرشىلىك اۋەنىنىڭ وزەگى ۇلى دالامەن ۇشتاسىپ كەتەدى. بۇل ءومىر وشاعى سونبەيدى, ەندى ەشبىر ادامدى الاپات سوعىس الاڭداتپايدى دەگەن ايشۋاق سەنىمدى ۇيالاتادى. ساحناعا انا, قالىڭدىق پەن ءسابي شاڭىراقتىڭ ءۇش تاعانى سەكىلدى قول ۇستاسا شىعادى. ولاردى بارىنەن بيىك كوتەرىپ, تىرشىلىك تيەگى رەتىندە تىلەك ايتىلادى. توڭىرەگى اسپانكوك تۋلارعا تولىپ, ارماننىڭ اق جولى شاقىرادى. جەر بەتىن سوعىس ءورتى شارپىماي, قازاقتىڭ ءار شاڭىراعىندا شاتتىق كۇيى شالقىسىن دەگەن تۇيىنمەن وي تۇگەسىلەدى.
قاراشاش توقسانباي.
“ەرلىك-داستان” – “اقجولتاي”
بويداعى باردى, كىر شالماس اردى بەرىك ساقتاپ, ەلدىڭ ۇلى, وتاننىڭ “ق ۇلى” بولۋدىڭ ۇلگىسىن كورسەتكەن قازاقتىڭ ايتۋلى اقىندارىنىڭ ءبىر عاسىردان ارتىق كەزەڭىن قامتيتىن “ەرلىك-داستان” اتتى انتولوگيالىق جىر جيناعى جاقىندا “اقجولتاي” باسپاسىنان جارىق كوردى. ۇلى وتان سوعىسى جەڭىسىنىڭ 65 جىلدىعىنا ارنالعان بۇل ەڭبەكتى قۇراستىرعان – قازاق ايتىس ونەرىنىڭ شوقتىعى بيىك ۇلدارىنىڭ ءبىرى, فيلولوگيا عىلىمدارىنىڭ دوكتورى امانجول التاەۆ پەن كەنجەباي احمەتوۆ.
ەلدىك تاريحتى, ەرلىك ءداستۇردى جيناقتاعان انتولوگيا ەكى ءبولىمنەن تۇرادى. ءبىرىنشى بولىمدە سۇراپىل سوعىستا قالام مەن قارۋىن قاتار ۇستاپ, وت جالىننىڭ ورتاسىندا جۇرگەن, باتىرلىقتىڭ ۇلگىسىن كورسەتىپ شەيىت بولعان ابدوللا جۇماعاليەۆ, ءالي ەسمامبەتوۆ, ءتاشىباي ءالمۇحامبەتوۆ, سول سەكىلدى “تاياقتان تايسالماساڭ, سەمسەردەن سەسكەنبەسەڭ – جەڭدىم دەي بەر” دەپ باۋىرجان مومىش ۇلى ايتقانداي, مايداننان جەڭىسپەن ورالىپ, ۇلتتىڭ رۋحاني قۇندىلىعىنا نەبىر ولمەس جىر جاۋھارلارىن قوسقان اقىنداردىڭ ولەڭدەرى توپتاستىرىلسا, ەكىنشى بولىمنەن جامبىل جاباەۆ باستاعان تىلداعى جىراۋلار مەن سوعىستان كەيىنگى ۇرپاقتىڭ ولەڭ ورىمدەرى ورىن الىپتى.
انتولوگيانى وقىپ وتىرعاندا “مايدان ەتىپ دۇنيە ءتورىن, تەمىر گۇرزى قاقتاپ وتقا, جەكپە-جەك كەپ ءومىر, ءولىم, سوققىلاسىپ جاتقان جوق پا”, “سەن – ءفاشيسسىڭ, مەن – قازاقپىن. سەن ايتقانداي “ازياتپىن”. سەن اسپاننان “جۇلدىز قاقتىڭ”, مەن دالادا تۇيە باقتىم... سەن – ءفاشيسسىڭ, مەن – قازاقپىن, ءوزىڭ ايتقان “ازياتپىن”. تاڭقالارسىڭ “فيلوسوفىم”, عاجابىنا تابيعاتتىڭ”, “ۇستىمدە سۇر شينەلىم, اقساڭداي باسىپ كەلەمىن. باياعى قاسىم, ءبىر قاسىم, باياعى كۇيىم, ولەڭىم”, دەپ قاسقايىپ قاسىم امانجولوۆ تۇرسا, “جەرجۇزىلىك ءماجىلىس بولسا, بارلىق اقىن باستارىن قوسقان, تالايلار سوندا سويلەمەك بولسا, ۋاكىل بوپ ءاربىر تۇستان: – مەن پاريجدەن! – مەن بەرليننەن! – مەن لوندوننان! سوندا مەن ايقايلارمىن: – مەن قازاقستاننان!” دەپ ءدال بۇگىنگى ۇكىلەگەن ءۇنىمىزدى سول كەزدە ءورشىلدىكپەن ايتقان ءالي ەسمامبەتوۆ ءتىل قاتسا, “جيىرما بەس جاسىندا جەسىر قالىپ, جيىرما بەس جاسىندا جەتىم باعىپ”, دەپ سىرباي ءماۋلەنوۆ كۇندەي كۇركىرەپ, جۇرەك سىزداتار جىر نوسەرىن توگىپ-توگىپ جىبەرگەن.
قاھارلى جىلداردىڭ قاسىرەتى ولەڭ تىلىندە ورنەكتەلگەن جيناقتىڭ تۇساۋكەسەر ءراسىمى وتكەن اپتادا ەلورداداعى پرەزيدەنتتىك مادەنيەت ورتالىعىندا بولدى. وسى ارادا مىنا ءبىر ويىمىزدى ايتا كەتسەك دەيمىز. قازىر باسپا اشىپ, تابىس تابام دەگەندەردىڭ كەيبىرەۋلەرى كىم قارجى بەرسە, شىعاتىن دۇنيەنىڭ قۇنىنا قاراماي, كولەمىن قۋىپ كەتىپ, رۋحاني دۇنيەنىڭ ءباسىن ءتۇسىرىپ الاتىنى بار. ال امانجول التاەۆ “اقجولتاي” باسپاسىنىڭ العاشقى كىتابىن ەرلىك-داستاندارىن شىعارۋعا ارناپتى. بۇل وتە قۇپتارلىق نارسە. سەبەبى, انتولوگياعا ولەڭدەرى كىرگەن جۇزگە تاياۋ اقىننىڭ جىرى جاڭعىرىپ قانا قويماي, ومىردەن وتكەندەرىنىڭ رۋحتارى دا ورتاعا ورالىپ, ەرلىكتەرى كەيىنگىگە ۇلگى بولعالى تۇر.
تۇساۋكەسەر راسىمىندە جۇرگىزۋشىدەن باسقا (ا.التاەۆ) بىردە ءبىر ادام سويلەگەن جوق. اقىنداردىڭ ولەڭدەرى وقىلىپ, اندەرى ورىندالدى. ايتىسكەر اقىن ە.قاينازار ۇلى جىردان شاشۋ اشسا, جەتى جاسار اقجولتاي امانجول ۇلى اتالارىنا كۇي ارناپ, جيىلعان جۇرتتان باتا الدى. جىر الىبى جامبىلدىڭ “العادايى” اۋەلەپ, د.اركەنوۆ “جاس قازاقتى” شىرقادى. ج.ءجۇزباەۆ ماعاۋيا حامزيننىڭ “بەلگىسىز سولدات” كۇيىن ورىنداسا, ق.اسانوۆ, د.تاڭاتاروۆ, گ.سارينا, ج.شىبىقباەۆ, تاعى باسقالار بىرىنەن كەيىن ءبىرى ءان اۋەزىن توكتى. ەۋرازيا ۇلتتىق ۋنيۆەرسيتەتىنىڭ ستۋدەنتتەرى مەن استاناداعى “دارىن” مەكتەبىنىڭ وقۋشىلارى اقىن ولەڭدەرىنەن ءۇزىندىلەر وقىپ, كورىنىستەر كورسەتتى.
جالپى, بۇل كىتاپ حالقىمىزدىڭ ەرلىك ۇلگىسىنىڭ كەشەلى بەرگىدەن ەمەس, سوناۋ ارعى داۋىرلەردەن باستاۋ الىپ, التىن ارقاۋىن ۇزبەي جالعاسىپ كەلە جاتقانىنىڭ ادەمى كورىنىسىندەي اسەر قالدىردى. ءبىز مۇنى ساحنا تورىنەن وقىلعان اقيىق اقىن جۇبان مولداعاليەۆتىڭ “قازاق” دەگەن ولەڭىنەن ايقىن اڭعاردىق. “اتانىڭ ەرلىك ءداستۇرىن, ارىنداي بيىك ساقتاعان. اناسىنىڭ اق ءسۇتىن, كىرشىكسىز ادال اقتاعان, كىم ەدى, سونى بىلەمىسىڭ؟ ول – قازاقتىڭ بالاسى” دەي كەلىپ, ارعى-بەرگى تاريحتاعى باتىر, باعلانداردى ايتىپ, “وجەت ەرى وتاننىڭ, قاھارلى, قايسار, قاھارمان, مومىش ۇلى باۋىرجان, ول دا – قازاق بالاسى. شىندالىپ وتتا قۇرىشتاي, ەرلەردى العا باستاعان, باتىر مالىك عابدۋللين, ول دا – قازاق بالاسى” دەيدى. “ەرلىك-داستانىن” شىعارۋ ارقىلى ەرلەردىڭ اتىن جاڭعىرتىپ, كەيىنگى ۇرپاققا تانىستىرعان “اقجولتاي” باسپاسىنىڭ بۇل دۇنيەسى ۇلت رۋحىنا قوسىلعان قۇندىلىق دەپ بىلەمىز.
سۇلەيمەن مامەت.
