پىكىر • 15 قىركۇيەك، 2021

ادامزاتتى ەمدەيتىن سالاعا اشىقتىق كەرەك

223 رەت كورسەتىلدى

وسىدان 3 جىل بۇرىن ۆەتەريناريا سالاسىندا كوپ جىل قىزمەت ەتكەن ءبىر كىسى كەلىپ: «قولىمدا ۆەتەرينارياعا قاتىستى «بومبا» بار. مينيسترلىككە كىرەمىن، سوسىن سىزدەرگە ايتامىن»، دەپ مالىمدەدى. راسىندا دا، اتالعان سالادا تابان اۋدارماي قىزمەت ەتكەن كاسىبي مامان ەكەن. الايدا مينيسترلىكتەگىلەرگە جولىققاننان كەيىن باستاپقى ويىنان اينىپ (الدە اينىتتى ما)، اۋىلىنا قايتىپ كەتتى. «بومبانىڭ» نە  ەكەنىن دە ايتپادى. 

الگى اعامىزدىڭ «بومباسىن» بىلە الماساق تا، ۆەتەريناريا سالاسىندا قوردالانىپ قالعان ماسەلەنىڭ تىم كوپ ەكەنىنە كەيىنىرەك كوزىمىز جەتتى. بۇل تاقىرىپقا «ەگەمەندە» بىرنەشە رەت ماقالا دا جازىلدى. بىراق اسا ءبىر وزگەرىپ كەتكەن ەشتەڭە جوق. باز باياعى قالپىندا. باسقا ماسەلەلەرىن ايتپاعاندا، جۇيەدە اشىقتىق، ايقىندىق جەتىسپەيدى. اشىقتىق جوق جەردە، جەمقورلىققا جول اشىق. مىسالى، مال ۇستاعان قاراپايىم شارۋا مال دارىگەرى مەن ۆەتەرينارلىق زەرتحانالارعا كۇدىكپەن قارايدى. ويتكەنى مالدان قان تالداۋىنا سىناما الۋدان باستاپ، ونىڭ اۋرۋ، نە ساۋ ەكەندىگى تۋرالى قورىتىندى انىقتاما بەرەتىن زەرتحانالارعا دەيىنگى تىزبەك مالشى قاۋىم ءۇشىن جۇمباق. وسىنى ۆەتەرينارلار دا ءتيىمدى پايدالانىپ، مال يەسىنىڭ «قانىن تەسپەي سورۋ» امالىن سەنىمدى جولعا قويىپ العان. قالاي دەيسىز عوي؟ ايتالىق، اۋىلدا ون-ون بەس شاقتى سيىرىڭىز بار. مال دارىگەرى كەلىپ، زەرتحانالىق تالداۋعا دەپ قان الىپ كەتەدى. بىرنەشە كۇننەن كەيىن ەكى-ءۇش سيىرىڭىزدان برۋتسەللەز شىققانى تۋرالى انىقتاما اكەلىپ كورسەتەدى. زاڭ بو­يىنشا برۋتسەللەز انىقتالعان مال مەملەكەتكە وتكىزىلۋگە ءتيىس. ارينە، تەگىن ەمەس، ۇكىمەت تاراپىنان بەلگىلەنگەن وتەماقىسى بار. بىراق ونىڭ كولەمى ادەتتە مال يەسىن قاناعاتتاندىراتىنداي شامادا ەمەس. ۆەتەريناردىڭ شارۋانى جاندى جەرىنەن ۇستايتىن تۇسى دا وسى. «باققان ەڭبەگىڭ، شىعىنىڭ بار، وبالىڭا قالمايىن، ساۋ دەپ انىقتاما جازىپ بەرەيىن، بازارعا شىعارىپ ساتىپ جىبەر»، دەپ جاناشىرلىق تانىتا قويادى. ال انىقتامانىڭ قۇنى – ءبىر مالعا 10 مىڭ تەڭگە. البەتتە، كەز كەلگەن ادام 300-400 مىڭ تەڭگەسىنەن ايىرىلعانشا، 20-30 مىڭ تەڭگەنى «ساداقا» قىلعاندى ءجون كورەدى. بىراق كوكەيدە كۇمان قالادى. اۋرۋ مالدى نە ءۇشىن ساتۋى كەرەك؟ باسقانىڭ وبالىنا قالۋى ءۇشىن بە؟ مۇمكىن، مالى ساۋ شىعار. مۇمكىن زەرتحانا مەن ۆەتەرينار ءوزارا ىمىرالاسىپ العان شىعار؟ ويتپەسە، ۆەتەريناردىڭ ءوزى نەلىكتەن ساتىپ جىبەر دەپ ۇگىتتەپ وتىر؟ اۋرۋ مالدى ساتىپ جىبەر دەيتىندەي باسى ەكەۋ ەمەس بولار. دەمەك ول مالدىڭ اۋرۋ  ەمەستىگىنە سەنىمدى. تەك اق­شا تابۋ ءۇشىن وسىلاي ىستەپ وتىر. ال ەگەر  مال شى­نىمەن اۋرۋ بولسا شە؟ ءبىر اۋىلدان ءبىر اۋىلعا ساتىلىپ كەتە بارسا نە بولادى؟ ويلاۋ­دىڭ ءوزى قورقىنىشتى. «بومبا» دەگەن وسى ەمەس پە؟

وسىنداي جاۋابى جوق ساۋالدار كۇدىك پەن كۇماننىڭ بوياۋىن قويۋلاتا بەرەتىندىكتەن، اۋىلداعى مال ۇستاعان حالىق ۆەتەرينارعا سەنۋدەن قالعان. بۇل ءبىر عانا مىسال بولعانىمەن، بار­لىق وڭىرگە ءتان. ماسەلەن، «ەگەمەندە» كەزەك­تى ءبىر ماقالا قوستاناي وڭىرىندەگى جاعدايعا باي­لانىستى «برۋتسەللەز مال ورىستە ءجۇر» دەگەن تاقى­رىپ­پەن جاريالاندى. وندا دا تۋرا وسىعان ۇقساس جاعداي. ايىر­ماسى – ما­لى­نان برۋتسەللەز انىقتالعان شارۋاعا،  قاي­دان ءبىلىپ العانى بەلگىسىز، «ارزانعا بەرە عوي» دەپ ەتكە مال ساتىپ العىشتار كەلە قالادى. شا­رۋانى «قانىن تەسپەي سورۋدىڭ» جەڭ ۇشىنان جالعاسقان ءتاسىلى دەمەي، نە دەيمىز مۇنى؟

بۇعان جول بەرمەۋدىڭ بىردەن ءبىر امالى – جۇيەنىڭ اشىقتىعىن، اسىرەسە  ۆەتەرينارلىق تەكسەرۋ تىزبەگىن، ياعني مالدان سىناما الۋدان باستاپ، ونىڭ زەرتحانادا تالدانۋى مەن ناتي­جەسىن مال يەسىنە جەتكىزۋگە دەيىنگى ارالىقتىڭ اي­قىن­دىعىن قامتاماسىز ەتۋ. قىسقاسى، پروفەسسور ي.پاۆلوۆ ايتقان «ادامزاتتى ەمدەيتىن» سالاعا دا اشىقتىق كەرەك. سوندا عانا مال باققان قاۋىمنىڭ ۆەتەرينارعا، زەرتحانالارعا دەگەن سەنىمى قالپىنا كەلەدى. اۋرۋ مالدىڭ وزگەلەرگە قاۋىپ توندىرمەۋى ءۇشىن، باسقا مالىنىڭ اماندىعى ءۇشىن ۆەتەرينارمەن تىعىز جۇمىس ىستەۋگە مۇددەلى بولادى.

ءبىر جاقسىسى، پرەزيدەنت بيىلعى جول­داۋىندا وسى ۆەتەريناريا سالاسىنا دا ارنايى توقتالىپ، ۇكىمەتكە جىل اياعىنا دەيىن ناقتى رەفورمالار پاكەتىن قابىلداۋدى تاپسىردى. سول ۇسىنىستاردىڭ ىشىندە جويۋعا الىناتىن مال ءۇشىن تولەنەتىن وتەماقى كولەمى دە قيسىندى دەڭگەيدە قاراستىرىلۋى كەرەك، بۇل اۋرۋ مالدى جاسىرىپ قالۋدىڭ نەمەسە جالعان انىقتامامەن ساتىپ جىبەرۋدىڭ الدىن الادى. ال جولداۋدا ايتىلعان سالاداعى ۇدەرىستەردى تسيفرلاندىرۋ، مالىمەت جيناۋ جانە ونى اۆتوماتتاندىرۋ، مامان دايارلاۋ جانە ولاردىڭ جالاقىسىن كوبەيتۋ ءىس-شارالارى تۇپتەپ كەلگەندە، تۇتاستاي مال شارۋاشىلىعىنا مۋلتيپليكاتيۆتى ىقپال ەتەتىن بولادى دەپ پايىمدايمىز. ويتكەنى بۇل قادامدار ۆەتەريناريا سالاسىنداعى ەڭ نەگىزگى تۇيتكىل – سىبايلاس جەمقورلىق فاكتورلارىنىڭ الدىن الۋعا سەپتىگىن تيگىزەدى. ال جەمقورلىق سياقتى جىمىسقى مۇددە جوق، تەك اشىق باسەكە بار جەردە سەرپىندى دامۋعا دا مۇمكىندىك مول.

سوڭعى جاڭالىقتار

وڭىردە دامۋ ءۇردىسى بار

ايماقتار • كەشە

تاڭدايدىڭ تارلانى

تاريح • كەشە

جوعالعان سولدات

تاريح • كەشە

دومبىرانى دارىپتەدى

رۋحانيات • كەشە

ۇقساس جاڭالىقتار