پرەزيدەنت • 15 قىركۇيەك، 2021

ۇيىمشىل ۇلتتىڭ ءباسى قاشاندا جوعارى

114 رەت كورسەتىلدى

ء«بىز سىرتقى قاتەرگە جانە وقيعانىڭ قالاي وربۋىنە دە دايىن بولۋىمىز كەرەك. سىرتتان تونەتىن قاۋىپتى مودەلدەۋ ايرىقشا وزەكتىلىككە يە بولۋدا. سترەسس-تەست وتكىزىپ، ستسەناريلەر دايىنداعان ءجون. سونىڭ نەگىزىندە مەملەكەتتىك اپپاراتتىڭ ءىس-قيمىل جوسپارى ازىرلەنىپ، تۇزەتىلىپ وتىراتىن بولادى»، دەدى مەملەكەت باسشىسى قازاقستان حالقىنا جولداۋىندا.

بۇگىندە تورتكۇل دۇنيەنىڭ ءارى-بەرى دوڭبەكشىپ، داۋىل الدىنداعى تەڭىزدەي بۋىرقانىپ جاتقان جايى بار. ال الەم­دەگى امبيتسياسى اسقاق الپاۋىت مەملەكەتتەر ءبىر-ءبىرىنىڭ ءاربىر قادامىنان ىلىك ىزدەپ، سۇرىنگەن ساتىنە «بارەكەلدى» دەسىپ، ءوزارا مىسىق تىلەۋلەس ەكەنىن اڭعارتىپ قالادى. بۇرىن-سوڭدى ديپلوماتيالىق تۇرعىدا «ارىپتەستىك» تۋرالى قوزعالاتىن اڭگىمە اۋانى بۇگىندە اشىق تەكەتىرەسكە ۇلاسقان، دۇنيەنىڭ ءبىر تۇكپىرىندەگى مەملەكەت قيىرداعى كەلەسىسىنىڭ قيمىل-ارە­كەتىنە سىناي قاراپ، قىجىرتىپ وتىر­عانى. اق ۇيدە قابىلدانىپ جاتقان باي­دەننىڭ ءاربىر شەشىمى رەسەيدىڭ تەلەارنا­لارىنان كەكەسىنگە تولى رەپورتاجبەن ابدەن ارلەنىپ، كورەرمەنگە قيۋى كەتكەن، بولاشاعى ب ۇلىڭعىر كەيىپتە سۋرەتتەلەتىنى بار. كەڭەستىك كەزەڭدەگى قىرعي قاباق سوعىستىڭ زاماناۋي جالعاسى ىسپەتتى. ءوز كەزەگىندە امەريكالىقتار دا قاراپ قالماي، رەسەيدىڭ ەڭسەسىن كوتەرۋگە مۇرشا بەرمەي، سان ءتۇرلى سىلتاۋ ارقىلى سانكتسيامەن سورلاتىپ، كرەمل بيلىگىن اۆتوريتارلىق جۇيەنىڭ اجىراماس سيمۆولى رەتىندە بەينەلەيدى.

قارت قۇرلىق تا وزىمەن ءوزى اۋرە. بريتانيا ەۋروپا وداعىنان شىق­قانىمەن، ات قۇيرىعىن ۇزىسە المايتىنى بەلگىلى. تۇماندى البيون مەن بريۋسسەل اراسىندا ءتۇيىنى تارقا­تىل­ماعان ماسەلەلەر ءالى دە جەتكىلىكتى. ەۋروپانىڭ ءاۋ باستا اق ءۇيدىڭ ايتقا­نى­مەن اۋعانستان جەرىنە اسكەر جىبەرىپ، قولداۋ كورسەتكەنىمەن، ەندى بۇگىن پۇشايمان بولىپ وتىرعان جايى بار. اۋعانستانداعى كونتينگەنت ءوزىن ءوزى اقتادى ما؟ بيلىككە «تاليبان» ۇيىمى­نىڭ كەلۋى اۋعان جەرىن­دە بەيبىتشى­لىك ورناتا الا ما؟ بوسقىن­داردان مەزى بولعان ەۋروپا اۋعانستاندىق بوسقىنداردى قابىلداۋعا اسا ق ۇلىقتى ەمەس.

قىتاي عانا تاليباندار بيلىگىن مو­يىن­داۋعا، ينۆەستيتسيا سالۋعا ىقى­لاس­تى ەكەندىگىن اڭعارتىپ جاتىر. ال «تاليبان» بيلىگىن تورتكۇل الەم قانشا­لىق­تى مويىنداپ، قارىم-قاتىناس ور­ناتا­تىنىن الداعى ۋاقىت كورسەتەدى. ازىر­گە كوپ مەملەكەت ءالىپتىڭ ارتىن باعىپ وتىر­عان جايى بار. توعىزىنشى تەرريتوريامەن شەكارالاس بولماعانىمەن، اۋعان حالقىنا گۋمانيتارلىق كومەك كورسەتىپ كەلە جاتقان قازاقستان دا كابۋلدا بيلىك باسىنا كەلگەندەرگە بەي-جاي قاراي الماسى انىق.

مەملەكەت باسشىسى قاسىم-جومارت توقاەۆ قازاقستان حالقىنا جولداۋىندا «اۋعانستانداعى احۋال جانە جاھاندىق شيەلەنىستىڭ كۇشەيۋى بىزگە قورعانىس ونەركاسىبى كەشەنىن جانە اسكەري دوكترينامىزدى تولىعىمەن قايتا قاراۋعا مىندەتتەيدى. قورعانىس قابىلەتىمىزدى نىعاي­تىپ، قاۋىپ-قاتەرلەرگە جەدەل ءۇن قاتۋ مەملەكەتتىك ماڭىزى بار باسىم­دىققا يە بولۋى ءتيىس» دەپ قاپى قال­ماۋدىڭ جايىنا توقتالدى. مەملەكەتتىڭ قاۋىپ­سىزدىگىن قامتاماسىز ەتۋ، تاۋەلسىز­دىكتى نىعايتۋ ەلدىڭ قورعانىس قابىلەتى­نىڭ قۋاتتىلىعىمەن تىعىز بايلانىس­تى ەكەن­دىگى ءسوزسىز. ەندەشە پرەزيدەنت ايتقان­داي «قاۋىپ-قاتەرلەرگە جەدەل ءۇن قاتۋ مەملەكەتتىك ماڭىزى بار باسىم­دىققا يە بولۋى ءتيىس».

قاۋىپ-قاتەر دەمەكشى، سوڭعى كەز­دەرى قازاقستاننىڭ ىشكى ىنتىماعى قان­شالىقتى مىقتى ەكەنىنەن «سىر تارتاتىندار» توبە كور­سەتىپ قالىپ ءجۇر. ادەتتە حالىقتىڭ بىر­لىگى مەن ىنتىماق­تاستىعىن بىلاي قوي­عاندا، حالىقارالىق دەڭگەيدە ارااعا­يىندىق تانىتىپ، بەيبىتشىلىكتىڭ قادىرىن اسقاقتاتىپ جۇر­گەن ەلدىڭ ىرگەسى قان­شا­لىقتى «مىز­عىماس» ەكەنىن سىناق­تان وتكىزگىسى كەلەتىن سىڭايلى ما قالاي؟ قالاي دەسەك تە، ءارتۇرلى شەتىن تاقى­رىپتاردىڭ شەتىن شىعارىپ، سوڭعى كەز­دەرى قازاق قوعامىنا سىرتقى ىقپال­دى كۇشتەردىڭ ديريجەرلىك جاساۋعا ۇمتى­لىسى ايقىن سەزىلەدى...

«ايتاقتاعان» قيتۇرقى ساياساتتىڭ استارىنا ىجداعاتتى ۇڭىلمەي، «اتتان­داعاندار» شوعىرى دا بايقالىپ قالدى ەل ىشىندە. الەۋمەتتىك جەلىدە «اتتانعا» «ايقاي» قوسقاندار دا تابىلا كەتتى. ءسويتىپ، الداۋ مەن ارباۋعا قالاي ءتۇسىپ قالعاندارىن وزدەرى دە سەزبەي ءجۇر. انا ءتىلى مەن جات جۇرتتاعى قانداسى الاش بالاسىنىڭ اجىراماس، اجىراتپاس بولشەگى ەكەنى ءمالىم. ارانداتۋشىلار دا قازاقتىڭ احيللەستىڭ وكشەسى ءتارىزدى ء«السىز تۇسى» وسى ەكەندىگىن جاقسى بىلەدى دە، وسى توڭىرەكتە «وتقا ماي قۇيادى». 

مەملەكەتتىك ءتىل دەمەكشى، ونىڭ قانات جايۋى بالاباقشادان، مەكتەپتەن باستالاتىنى بەسەنەدەن بەلگىلى عوي. تاۋەلسىزدىك جىلدارى مەملەكەتتىك تىلدە ءبىلىم بەرەتىن مەكتەپتەردىڭ ايتارلىقتاي وسكەنىن تومەندەگى دەرەكتەر ايعاقتاي­دى. تاۋەلسىزدىك جىلدارىندا قازاق تىلىن­دە وقىتاتىن مەكتەپتەر 965 بىرلىك­كە ءوسىپ، 3733-كە جەتىپتى، بۇل جالپى مەكتەپتەردىڭ 54%-ىن قۇرايدى (1991 جىلى قازاق مەك­تەپ­تەرىنىڭ سانى 2768 بولدى). 30 جىلدا قا­زاق تىلىندە وقيتىن بالالاردىڭ جالپى سانى 32%-دان 66%-عا (2 223 455 بالا قازاق تىلىندە وقيدى) جەتتى. ەكى ەسە ءوستى دەگەن ءسوز!

«جالپى، مەملەكەتتىك ءتىلدى قولدانۋ ايا­سى كەڭەيىپ كەلەدى. بۇل – زاڭدى قۇبى­لىس، ءومىردىڭ باستى ءۇردىسى. سوندىقتان قازاق ءتىلىنىڭ ءورىسى شەكتەلىپ بارا جاتىر دەۋگە نەگىز جوق. اتا زاڭ بويىنشا قازاقستاندا ءبىر عانا مەملەكەتتىك ءتىل بار. بۇل – قازاق ءتىلى»، دەدى پرەزيدەنت قازاق­ستان حالقىنا جولداۋىندا. ەندەشە سول مەملەكەتتىك ءتىلدىڭ قولدا­نىس اياسىن كەڭەيتۋ ءۇشىن دالادان قالاعا دەيىن، بالادان قارياعا دەيىن، جۇمىس­شىدان ۇلىققا دەيىن ەڭبەكتەنۋى كەرەك. وتباسىندا انا تىلىندە سايراعان جاندار وتانىندا مەملەكەتتىك ءتىلدىڭ قانات جايۋى­نا وسىلايشا ۇلەس قوسادى.

بۇگىندە الاشتىڭ بالدىرعاندارىنا مەكتەپتە ورىن جەتىسپەي جاتىر. جان سۇيسىنەرلىك پروبلەما. ورىن جەتپەگەنى – حالىق سانى ءوسىمىنىڭ كورسەتكىشى. پرەزيدەنت وسى پروبلەمانى شەشۋ ءۇشىن ۇكىمەت 2025 جىلعا دەيىن 1000 مەكتەپ سالۋعا تاپسىرما بەردى. قوردالانعان ءتۇيىن دە بىرتىندەپ تارقاتىلاتىنى ءسوزسىز. ەندەشە، «ايتاقتاعانداردىڭ» ايتقانىنا ىلەسپەي، رەسمي ءتىلدىڭ جالىنا جارماسپاي-اق، قازاق ءتىلىنىڭ ءوز تۇعىرىنا ەۆوليۋتسيالىق جولمەن ورنىعاتىن كۇننىڭ الىس ەمەس ەكەنىن باعامداۋعا بولادى.

مەكتەپتە ورىن جەتپەي جاتىر دەمەك­شى، بيىلعى وقۋ جىلىندا ال­ما­تى­داعى №157 جالپى ءبىلىم بەرەتىن مەكتەپ ءبى­رىنشى سىنىپقا 714 بالدىرعاندى قابىل­دادى. ءداستۇرلى فورماتتا وقۋ كەزىندە سىنىپتاعى بالا سانى 25 وقۋشىدان اسپاۋى قاجەت ەكەنى ەسكەرىلىپ، مۇندا 28 سىنىپ اشىلعان. ونىڭ ىشىندە 20-سى – قازاق سىنىبى، 8-ءى – ورىس سىنىبى. ەلدىڭ ەرتەڭى، مەملەكەتتىك ءتىلدىڭ كەلەشەگىنىڭ كورىنىسى وسىدان كورىنەدى ەمەس پە!

«ۇلكەن ءىستى ۇندەمەي تىندىرار بولار» دەمەكشى، اتتانداماي-اق ءتىلدىڭ ءورىسىن كەڭەيتۋگە بولادى عوي. گاپ ازا­مات­تىق بەلسەندىلىكتە، انا ءتىلىن ارداق­تاپ، ناسيحاتتاي بىلۋدە ەمەس پە. انا تى­لىن­­دە وقيتىن ۇلتى قازاق بالالارىنىڭ سا­­نى بۇگىنگى تاڭدا 85%-دى قۇرايدى (ۇل­تى قازاق بالالار – 2 568 068، ولار­­دىڭ 2 173 141-ءى قازاق تىلىندە وقيدى). بۇ­گىن­دە قازاق بالالارىنىڭ15 پايىزى، ياع­ني 394 927 بالا باسقا تىلدە ءبىلىم الا­دى ەكەن. ەن­دىگى ماسەلە بارلىق الاش بالاسى تۇگەل­­دەي انا تىلىندە ءبىلىم الۋ جولىندا جان-جاقتى جۇمىس جۇرگىزىلۋى ءتيىس. سون­دا ورىس ءتىلى توڭىرەگىندەگى تاقىرىپ كۇن تارتى­بى­نەن وزىنەن ءوزى تۇسەدى دە، ۇلتتى بىرىك­تىرۋشى مەملەكەتتىك ءتىلدىڭ ايدارىنان جەل ەسەدى.

«مىقتى مەملەكەت بولۋ ءۇشىن ۇلتتىڭ ۇيىسا ءبىلۋى ايرىقشا ماڭىزدى. شىن مانىندە، ۇيىمداسقان ۇتادى»، دەدى مەم­لەكەت باسشىسى قاسىم-جومارت توقاەۆ قازاقستان حالقىنا جولداۋىندا. ۇيىمشىل ۇلتتىڭ ءباسى قاشاندا جوعارى بولاتىنىن باعزىداعى بابالارىمىز دا ايتىپ كەتكەن-ءدى. التى باقان الاۋىزدىق، ارانداتۋشىلاردىڭ ايتاعىنا ىلەسۋدىڭ اقىرى قايدا اپاراتىنىن قيىرداعى يراك، ليۆيا مەن سيريا، ىرگەدەگى قىرىم­نىڭ جاعدايى كورسەتىپ بەردى ەمەس پە؟!.

سوڭعى جاڭالىقتار

ۆاكتسينا سالدىرعاندار سانى ارتتى

كوروناۆيرۋس • بۇگىن، 09:17

1227 قازاقستاندىق ىندەتتەن ساۋىقتى

كوروناۆيرۋس • بۇگىن، 09:08

وتكەن تاۋلىكتە 1169 ادام ىندەت جۇقتىردى

كوروناۆيرۋس • بۇگىن، 09:01

قارسىلاستار انىقتالدى

سپورت • بۇگىن، 08:47

پۋتينتسەۆا ۇتىلىپ قالدى

سپورت • بۇگىن، 08:46

مەرەي كۇمىس الدى

سپورت • بۇگىن، 08:45

سەربيادان ولجالى ورالدى

سپورت • بۇگىن، 08:43

تەمىرتاۋدا گاز تۇتاندى

ايماقتار • بۇگىن، 08:43

جومارت جاننىڭ جاقسىلىعى كوپ

قوعام • بۇگىن، 08:40

مەدال سانى 70-تەن استى

سپورت • بۇگىن، 08:38

ادەبيەتتانۋ تارلانى

ادەبيەت • بۇگىن، 08:33

شۇمەكتەن شىققان سۋ مەن شۋ

قوعام • بۇگىن، 08:23

«اينەگىڭىزدى جۋىپ بەرەيىك»

قوعام • بۇگىن، 08:21

اۋىل ەڭبەككەرلەرىمەن جۇزدەستى

ساياسات • بۇگىن، 08:15

شەكارانىڭ شەبى بەرىك

قازاقستان • كەشە

ۇقساس جاڭالىقتار