تاۋەلسىزدىكتىڭ 30 جىلدىعى • 14 قىركۇيەك، 2021

ستراتەگيالىق ارىپتەستىكتىڭ باستاۋى

102 رەت كورسەتىلدى

وسىدان وتىز جىل بۇرىن اقش مەملەكەتتىك حاتشىسىنىڭ قازاقستانعا  العاشقى ساپارى ءوتتى.

1991 جىلعى 15-16 قىركۇيەكتە اقش-تىڭ مەملەكەتتىك حاتشىسى دجەيمس بەيكەردىڭ ەگەمەن قازاقستانعا، ەكى ەل اراسىنداعى سىندارلى جانە تەڭ قۇقىقتى ىنتىماقتاستىققا جول اشقان العاشقى ساپارى ءوتتى.

دجەيمس بەيكەر الماتىعا سانكت-پە­تەر­بۋرگتەن زايىبى سيۋزانمەن بىرگە  وكىلەتتى دەلەگاتسيامەن كەلدى. ونىڭ قۇرا­مىندا  اقش-تىڭ كسرو-داعى ەلشىسى ر.ستراۋس، اقش-تىڭ ساياساتتى جوسپارلاۋ جو­نىن­دەگى مەملەكەتتىك دەپارتامەنتىنىڭ ديرەكتورى د.روسس، مەملەكەتتىك حاتشىنىڭ قوعاممەن بايلانىس جونىندەگى كومەكشىسى م.تاتۋالەر، شتاب باستىقتارىنىڭ بى­رىك­كەن كوميتەتى توراعاسىنىڭ كومەكشىسى دج. شاليكاشۆيلي، مەملەكەتتىك حاتشىنىڭ قورعانىس ماسەلەلەرى جونىندەگى كەڭەسشىسىنىڭ ءبىرىنشى ورىنباسارى ل.ليببي، اقش پرەزيدەنتىنىڭ كسرو ىستەرى جونىندەگى ارنايى كومەكشىسى ە.حيۋۆيت، اقش ەلشىلىگىنىڭ وكىلەتتى ءمينيسترى دج. كوللينز جانە باسقا دا لاۋازىمدى تۇلعالار بولدى.

اقش-تىڭ مەملەكەتتىك حاتشىسىنىڭ الماتىعا كەلۋىنە بايلانىستى دايىندىق جۇمىستارى سول كەزدە مەن باسشىلىق ەتكەن قازاق كسر-ءنىڭ سىرتقى ىستەر مينيسترلىگىنە جۇكتەلدى. ۆەدومستۆو ساپار قارسا­ڭ­ىندا، 9 قىركۇيەكتە الماتىعا كەلگەن ۋ.داۋ­ني باستاعان اقش-تىڭ  كسرو-داعى ەلشىلىگىنىڭ قىزمەتكەرلەرىنە مەملەكەتتىك حاتشىنىڭ ساپارىن دا­يىنداۋ جونىندەگى بىرقاتار ماسەلەلەردى شەشۋگە كومەك كورسەتتى.

15 قىركۇيەكتە بەيكەرلەر كەلگەننەن كەيىن نازارباەۆتار وتباسى ولاردى جەكە قوناققا شاقىردى. قازاقستان پرەزيدەنتى مەن اقش-تىڭ مەملەكەتتىك حاتشىسى اراسىندا جەكە اڭگىمە بارىسىندا ولار كسرو-داعى ساياسي جانە ەكونوميكالىق جاعدايدى جانە حالىقارالىق قاتىناستاردىڭ وزەكتى ماسەلەلەرىن تالقىلادى.

16 قىركۇيەكتە تاڭەرتەڭگىلىك ۋاقىتتا مەملەكەتتىك حاتشى  دج.بەيكەردىڭ رەس­پۋبليكامىزدىڭ جوعارى باسشىلىعىمەن كەزدەسۋى ءوتتى. پرەزيدەنت نۇرسۇلتان ءابىش­ ۇلى نازارباەۆ ءبىزدىڭ تاراپىمىزدان قاتىسقان رەسمي تۇلعالاردى تانىس­تىرا وتىرىپ، مارتەبەلى مەيماندى قا­زاقستاننىڭ ەكونوميكالىق جاعدايى، ونىڭ باي تابيعي-شيكىزات رەسۋرستارى مەن ونەركاسىپتىك الەۋەتى، نارىقتىق ەكونو­ميكانىڭ نەگىزدەرىن قۇرۋ، سىرتقى ەكو­نوميكالىق قىزمەت سالاسىنداعى زاڭ­ناما تۋرالى حاباردار ەتتى. سونىمەن بىرگە، مەنىڭ جازبالارىمنان كورىنىپ تۇر­عانداي، اڭگىمە بارىسىندا ول: ء«بىز ەشقانداي نەسيە مەن كومەك سۇراپ وتىرعان جوقپىز، تەك امەريكالىق كاسىپكەرلەر رەسپۋبليكامىزعا كەلىپ، بىزبەن ءوزارا ءتيىمدى نەگىزدە جۇمىستارىن باستاي بەرسىن»، دەپ مالىمدەدى.

قازاقستاننىڭ باسشىسى پرەزيدەنت دج. بۋشقا جازعان حاتىندا، اقش-پەن تىكەلەي ىنتىماقتاستىق ورناتۋدى، شىعىس ەۋروپا ەلدەرىنىڭ ۇلگىسى بويىنشا رەسپۋبليكادا اقش-تىڭ ينۆەستيتسيالىق قورىن قۇرۋدى، اقش-تىڭ الماتىدا وكىلدىگىن جانە ءبىزدىڭ اقش-تاعى وكىلدىگىمىزدى اشۋدى ۇسىندى. ول سونداي-اق امەريكا تاراپىنان ەگەمەن قازاقستانعا حالىقارالىق ساياسي جانە قارجى ۇيىمدارىنا كىرۋ، نارىقتىق ەكونوميكانى باسقارۋ جانە نارىققا كىرۋ ماسەلەلەرى بويىنشا ءبىزدىڭ مامانداردى وقىتۋ جانە تەحنيكالىق كومەك كورسەتۋ جاعىنان قولداۋ كورسەتۋىن سۇرادى.

دج. بەيكەر ءوزىنىڭ جاۋاپ سوزىندە، پرە­زي­دەنتكە كەشكە جانە ءبىر كۇن بۇرىن سويلەسكەنى ءۇشىن العىس ءبىلدىرىپ، بۇل ولار­دىڭ اراسىندا جەكە بايلانىس ورنا­تۋعا، سونداي-اق قازاقستاننىڭ ەكونو­ميكالىق مۇمكىندىكتەرى تۋرالى ەگجەي-تەگجەيلى اڭگىمەلەسۋگە مۇمكىندىك بەرگە­نىن اتاپ ءوتتى. ول ن.ءا.نازارباەۆتى كەڭەس وداعىنداعى الدىڭعى قاتارلى باسشى­لاردىڭ ءبىرى رەتىندە باعالايتىنىن جانە ولاردىڭ اڭگىمەسى قازاقستاندىق كوشباسشىنىڭ ەلدەگى ساياسي جانە ەكونو­ميكالىق ترانسفورماتسيالارعا قاتىستى ناقتى ۇستانىمدارىن تاعى دا كورسەتە ءبىلدى دەپ مالىمدەگەن.

مەملەكەتتىك حاتشى ءوز سوزىندە، اقش-تىڭ حەلسينكي قورىتىندى اكتىسىنىڭ بەس قاعيداتىن قولدايتىن وداقتاس رەسپۋبليكالارمەن عانا ىنتىماقتاستىققا بەيىم بولاتىنىن اتاپ ءوتتى. سول كەزەڭدە  اقش ورتالىق جانە شىعىس ەۋروپا ەلدەرىندە كادرلاردى وقىتۋ جانە تەحنيكالىق كومەك كورسەتۋ جونىندەگى بىرقاتار باعدارلامالاردى جۇزەگە اسىرىپ جاتقان ەدى. مۇنداي باعدارلامالاردى الۋ ءۇشىن وداقتاس رەسپۋبليكالارعا ەكونوميكالىق رەفورمالاردىڭ ناقتى جوسپارلارى مەن نارىقتىق ەكونوميكاعا ارنالعان ەكونوميكالىق تەتىكتەردىڭ بولۋى ما­ڭىزدى ەدى، بۇل ولارعا دۇنيەجۇزىلىك بانكپەن جانە حالىقارالىق ۆاليۋتا قورىمەن ىنتىماقتاسۋعا كومەكتەسەتىن.

دج.بەيكەر  قازاقستاننىڭ پرەزي­دەن­تى مەن باسشىلىعىنىڭ كسرو-عا قاتىس­تى ۇستانىمىن امەريكا تاراپى تۇسىنە­تىنىن جانە اقش-تىڭ بەلگىلى ءبىر ۇيىم­داس­تىرۋشىلىق شەڭبەردە جانە ونى قۇرايتىن رەسپۋبليكالارمەن ساقتالاتىن كەڭەس وداعىمەن ىنتىماقتاستىعىن دامىتۋدى جاقتايتىنىن اتاپ ءوتتى. ول ءوزىنىڭ قازاقستانعا كەلگەن ساپارىنىڭ ناتيجەلەرىنە قاناعات ءبىلدىرىپ، رەسپۋبليكا پرەزيدەنتىمەن جەكە بايلانىستارىنىڭ بولاشاقتا جالعاسى جەمىستى بولاتىنىنا ءۇمىتىن ءبىلدىردى.

رەسمي كەلىسسوزدەردەن كەيىن ن.ءا.نازارباەۆتىڭ جانە دج. بەيكەردىڭ كەڭەستىك جانە شەتەلدىك جۋرناليستەرگە ارنالعان بىرلەسكەن ءباسپاسوز ءماسليحاتى ءوتتى.

قىسقا مەرزىمدى ساپار بارىسىندا اقش-تىڭ مەملەكەتتىك حاتشىسى مە­دەۋگە بارىپ، الماتىنىڭ كورىكتى جەرلە­رى­مەن تانىستى. س.بەيكەر حانىم جەكە باع­دارلاماسى بويىنشا ورتالىق مەملە­كەت­تىك مۇراجايدى جانە حالىق مۋزى­كا­ل­ىق اسپاپتار مۇراجايىن تاماشالاپ قايتتى.

ساپاردان كەيىن دج.بەيكەر ن.ءا.نازار­باەۆ­تىڭ اتىنا حات جولداپ، كورسەتىلگەن قو­ناقجايلىلىق پەن ءوزارا قىزىعۋشىلىق تۋدىراتىن ماڭىزدى ماسەلەلەردى تالقى­لاۋ مۇمكىندىگى ءۇشىن شىنايى العىسىن ءبىلدىردى. ول الماتى وتە اسەم قالا ەكەنىن، ال تاۋلار وعان ۆايومينگ شتاتىنداعى ءۇيىنىڭ اينالاسىنداعى لاندشافتتى ەسكە تۇسىرگەنىن، سونداي-اق قازاقستانعا تاعى دا كەلە الاتىنىنا ءۇمىت ارتاتىنىن اتاپ ءوتتى.

مەنىڭ جەكە مۇراعاتىمداعى قۇجات­تارعا سايكەس، 1991 جىلعى 9-16 قىركۇيەك­تە كسرو-عا جاسالعان ساپارى كەزىندە دج.بەيكەر كسرو پرەزيدەنتى م.س.گوربا­چەۆپەن، رسفسر پرەزيدەنتى ب. ن. ەلتسين­مەن، ە.ا.شەۆاردنادزەمەن،  كسرو-نىڭ جانە رسفسر-ءدىڭ سىرتقى ىستەر مينيستر­لەرى ب.د.پانكينمەن جانە ا.ۆ.كوزى­رەۆ­پەن، كسرو قورعانىس ءمينيسترى ە.ي.شا­پوشنيكوۆپەن جانە باسقا دا باسشىلارمەن كەزدەستى. ساپار بارىسىندا سانكت-پە­تەربۋرگ، تاللين، ريگا جانە ۆيلنيۋس قا­لا­لارىندا، سونداي-اق الماتىدا بولدى.

مەنىڭ اقش مەملەكەتتىك حاتشىسىمەن العاشقى كەزدەسۋىم پرەزيدەنت ن.ءا.نازارباەۆتىڭ تاپسىرماسى بو­يىنشا 1991 جىلعى 11 قىركۇيەكتە ماس­كەۋدە وتكەنىن اتاپ وتكىم كەلەدى. دج. بەي­­كەر ءبىزدى ىنتىماقتاستىق ماسەلە­لەرىن تالقىلاۋ ءۇشىن وداقتاس رەسپۋب­لي­كالاردىڭ سىرتقى ىستەر مينيسترلەرىنىڭ باستى قوسۋىنا شاقىردى. سول كەزدە مەن پرە­زيدەنتتىڭ باستى باعىتىن ۇستانا وتى­رىپ، ايتارلىقتاي ەكونو­ميكالىق جانە تابيعي الەۋەتكە جانە ءتيىس­تى زاڭنامالىق بازاعا يە قازاقستان كومەككە ەمەس، اقش-پەن تەڭ قۇقىقتى ىنتىماقتاستىققا، رەسپۋبليكا ەكونوميكاسىنا امەريكالىق ينۆەستيتسيالاردىڭ قۇيىلۋىنا، نارىقتىق ەكونوميكاعا جەدەل كىرۋ ءۇشىن كادرلار دايارلاۋعا جار­دەمدەسۋگە مۇقتاج ەكەنىن اتاپ ءوتتىم. ارتىنان دج. بەيكەر الماتىدا
ن.ءا.نا­زار­­باەۆپەن وتكەن اڭگىمەسىندە مەنىڭ ايت­قان ۇسىنىس-پىكىرلەرىم تۋرالى وڭ پىكىر ءبىلدىرىپتى.

قازاقستاندا قول جەتكىزىلگەن ۋاعدا­لاستىقتاردىڭ جالعاسى رەتىندە 1991 جىلعى قاراشانىڭ باسىندا اقش ەلشىلىگىنىڭ اكىمشىلىك ماسەلەلەر جو­نىندەگى كەڭەسشىسى ر.وستين باستاعان قىزمەتكەرلەرى كسرو-عا ساپارمەن كەلدى. قازكسر ۇكىمەتىندەگى سۇحبات بارىسىندا امەريكالىق ديپلوماتتار كسرو-نىڭ ەۋروپالىق ەمەس بولىگىندەگى اقش-تىڭ العاشقى كونسۋلدىعى بولاتىن الماتىدا باس كونسۋل باسقاراتىن اقش-تىڭ كونسۋلدىعىن (قۇرامىندا 5 امەريكالىق جانە 8 جەرگىلىكتى پەرسونال ادامى بار) اشۋ تۋرالى ناقتى ۇسىنىستار ايتتى. سول كەزدەرى اقش-تىڭ كونسۋلدىقتارى سانكت-پەتەربۋرگ پەن كيەۆ قالالاسىندا عانا بولعان ەدى. ر.وستين بۇل باس كونسۋلدىق نەمەسە كونسۋلدىق بولا ما دەگەن ماسەلە ۆاشينگتوندا شەشىلىپ جاتقانىن، كەز كەلگەن جاعدايدا ول اقش ۇكىمەتى مەن قازاقستان اراسىندا بايلانىس ورناتۋعا جاردەمدەسەتىنىن، ساياسي ماسەلەلەرمەن اينالىساتىنىن جانە رەسپۋبليكاداعى امەريكالىقتارعا كومەك كورسەتەتىنىن، ال بولاشاقتا ۆيزالىق ماسەلەلەرمەن اينالىسۋى مۇمكىن ەكەندىگى تۋرالى حاباردار ەتتى. كونسۋلدىقتى اككرەديتتەۋگە قاتىستى ءبىزدىڭ سۇراعىمىزعا ديپلومات ونىڭ كسرو ءسىم جانىندا اككرەديتتەلەتىنىن حابارلادى. امەريكا تاراپى قازكسر ءسىم جانىندا اككرەديتتەۋ نەمەسە قوس اككرەديتتەۋ تۋرالى تىلە­گىمىزدى قولداعان جوق، دەگەنمەن ورتا­لىق پەن وداقتاس رەسپۋبليكالار اراسىن­داعى قارىم-قاتىناس تۋرالى بۇل ماسەلەنى ولاردىڭ وزدەرى شەشۋى كەرەك دەپ مالىمدەدى.

1991 جىلعى 1 جەلتوقساندا قازاقستان پرەزيدەنتىنىڭ العاشقى بۇكىلحالىقتىق سايلاۋى جانە 10 جەلتوقساندا پرەزيدەنت ن. ءا. نازارباەۆتىڭ يناۋگۋراتسيا ءراسىمى ءوتتى. 10 جەلتوقساندا «قازاق كەڭەستىك سوتسياليستىك رەسپۋبليكاسىنىڭ اتاۋىن وزگەرتۋ تۋرالى» زاڭىمەن «قازاقستان رەسپۋبليكاسى» دەگەن اتاۋ قابىلداندى.

16 جەلتوقساندا جوعارعى كەڭەس «قازاقستان رەسپۋبليكاسىنىڭ مەم­لە­كەتتىك تاۋەلسىزدىگى تۋرالى» كونستي­تۋ­تسيالىق زاڭ قابىلدادى.

1991 جىلعى 17 جەلتوقساندا اقش-تىڭ مەملەكەتتىك حاتشىسى دج.بەيكەردىڭ قازاقستانعا ەكىنشى ساپارى ءوتتى.

دەلەگاتسيا قۇرامىندا ونىمەن بىرگە اقش-تىڭ كسرو-داعى ەلشىسى ر.ستراۋس، مەم­لەكەتتىك حاتشىنىڭ قاۋىپسىزدىك جونىن­دەگى ورىنباسارى ر.بارتولومەو، مەم­لەكەتتىك حاتشىنىڭ ەۋروپا جانە كانادا ماسەلەلەرى جونىندەگى كومەكشىسى ت.نايلس، مەملەكەتتىك حاتشىنىڭ قوعاممەن بايلانىس جونىندەگى كومەكشىسى م.تاتۋالەر، ساياساتتى جوسپارلاۋ جونىندەگى ديرەكتورى د.روسس، شتاب باستىقتارىنىڭ بى­رىككەن كوميتەتى توراعاسىنىڭ كومەكشىسى دج.شاليكاشۆيلي، قورعانىس ءمينيسترىنىڭ حالىقارالىق قاۋىپسىزدىك جونىندەگى ورىنباسارى س. حادلي، پرەزيدەنتتىڭ كسرو ىس­تەرى جونىندەگى ارنايى كومەكشىسى ە.حيۋ­ۆيت جانە تاعى باسقالارى ىلەسىپ كەلدى.

اۋا رايىنىڭ قولايسىزدىعىنا بايلانىستى ۇشاق 18 جەلتوقسانعا قاراعان ءتۇنى قونىپ، اۋەجايدان كەيىن مارتەبەلى مەيمان پرەزيدەنت ن.ءا.نازارباەۆپەن كەزدەسۋ ءۇشىن رەزيدەنتسياعا بەت الدى. الدىمەن دەلەگاتسيالار اراسىندا كەڭەيتىلگەن قۇرامدا كەلىسسوزدەر ءوتتى، وندا الەمدەگى جاڭا احۋالعا، قازاقستان مەن باسقا دا وداقتاس رەسپۋبليكالاردىڭ مەملەكەتتىك تاۋەلسىزدىگىن جاريالاۋعا بايلانىستى ماسەلەلەر كەشەنى، سونداي-اق ەكىجاقتى ىنتىماقتاستىقتىڭ كەلەشەگى تالقىلاندى. پرەزيدەنتتىڭ تاپسىرماسى بويىنشا كەلىسسوزدەر بارىسىندا مەن امەريكا تاراپىمەن ن.ءا.نازارباەۆتىڭ كەلەسى جىلدىڭ باسىندا اقش-قا ساپارى تۋرالى ۋاعدالاستىم.

سودان كەيىن ن.ءا.نازارباەۆ پەن دج.بەيكەر اراسىندا جەكە سۇحبات بولدى، جانە ونىڭ سوڭىندا قازاقستاندىق جانە شەتەلدىك بۇقارالىق اقپارات قۇ­رال­دارىنىڭ وكىلدەرىنە ارنالعان ءباس­پاسوز ءماسليحاتى ءوتتى. ءباسپاسوز ءماسلي­حا­تىندا جاريالانعانداي، قازاق­ستان پرەزيدەنتى الماتىدا 21 جەلتوقسانعا جوس­پارلانعان بۇرىنعى وداقتاس رەسپۋب­ليكالار باسشىلارىنىڭ كەزدەسۋى بىرقاتار ماسەلەلەردى، سونىڭ ىشىندە ءتورت رەسپۋبليكانىڭ اۋماعىندا ورنا­لاسقان كەڭەستىك يادرولىق قارۋ تۋرالى ماسەلەلەردى شەشۋگە ارنالاتىنى تۋرالى حابارلادى. اقش-تىڭ سىرتقى سايا­سي ۆەدومستۆوسىنىڭ باسشىسى پرە­زي­دەنت ن.ءا.نازارباەۆپەن وتكەن كەزدەسۋدە يادرولىق پروبلەما ەگجەي-تەگجەيلى تال­قى­لانعانىن جانە قازاقستان دا، ونىڭ باسشىسى دا وسى ماسەلەنى شەشۋدە نەگىزگى ءرول اتقاراتىنىن مالىمدەدى. ول سونداي-اق امەريكا تاراپى ءتيىستى وتىنىشتەر نەگىز­ىندە جانە اقش-تا قابىلدانعان قاعي­دا­­ل­ار­عا سايكەس شەشىلەتىنىن، اقش-تىڭ قا­­زاق­­ستان رەسپۋبليكاسى مەن باسقا دا مەم­­­لە­كەتتەردىڭ تاۋەلسىزدىگىن مويىنداۋ تۋ­­­رالى ماسەلەنى قاراستىرىپ جاتقانىن ايتتى.

سول ەكى ارادا، 18 جەلتوقساندا تاڭەر­تەڭ پرەزيدەنت ن.ءا.نازارباەۆتىڭ تاپسىر­ماسى بويىنشا مەن قازاقستان مەن بۇۇ اراسىندا ىنتىماقتاستىق ورناتۋ ءۇشىن ماسكەۋ ارقىلى نيۋ-يورككە ۇشىپ كەتتىم. مەنى بۇۇ جانىنداعى كسرو-نىڭ تۇراقتى وكىلدىگىنىڭ اعا كەڭەسشىسى لاۋازىمىنا قوسىپ، مەنىڭ ءوتىنىشىم بويىن­شا – قازاقستان رەسپۋبليكاسىنىڭ وكىلى ەتىپ تاعايىندادى. الماتىدا وتكەن كەلىسسوزدەردە ەل پرەزيدەنتى دج.بەيكەرگە مەنى نيۋ-يورككە جولداپ وتىرعانىن جانە العاشقى كەزەڭدە مەن ونىڭ اقش اكىمشىلىگىنىڭ جانىنداعى وكىلى دە بولاتىنىم تۋرالى حاباردار ەتتى. مەملەكەتتىك حاتشى بۇل شەشىمدى قۇپتادى جانە قولداۋ كورسەتىپ، كومەكتەسۋگە ۋادە بەردى جانە سول ۋادەسىن ورىندادى.

نيۋ-يوركتە كەيبىرەۋلەر مەنى كورىپ تاڭ قالعانىن جاسىرعان دا جوق، ويتكەنى مەنى جاقىندا عانا تەلەديدار ارقىلى مەملەكەتتىك حاتشى بەيكەردىڭ قاسىندا الماتى اۋەجايىندا كورگەن ەدى.

ءۇش كۇن بويى مەن بۇۇ جانىنداعى كەڭەستىك ديپلوماتيالىق وكىلدىكتە جۇمىس ىستەدىم، ول 1991 جىلعى 24 جەلتوقساندا ەگەمەندى مەملەكەتتەر باسشىلارىنىڭ الماتى كەزدەسۋىنىڭ شەشىمىنە سايكەس بۇۇ جانىنداعى رەسەي فەدەراتسياسىنىڭ تۇراقتى وكىلدىگىنە اينالدى. سول كۇنى رەسەي بۇۇ قاۋىپسىزدىك كەڭەسىندە كسرو-نىڭ ورنىن الدى، ال جاڭا ەگەمەن مەملەكەتتەر، الماتى كەزدەسۋىندە شەشىلگەندەي، وزدەرىنىڭ بۇۇ مۇشەلىگىنە كىرۋگە دايىندىقتارىن باستادى.

24 جەلتوقساندا كەشكە مەن پرەزي­دەنت­تى قازاقستاننىڭ بۇۇ مۇشەلىگىنە كىرۋىن ۇيىمداستىرۋعا قاجەتتى قۇجاتتار تۋرالى حاباردار ەتىپ، ولاردى 31 جەلتوقسانعا دەيىن جىبەرۋدى ءوتىندىم. مەجەلەنگەن كۇنى تاڭەر­تەڭ مەن قازاقستان رەسپۋبليكاسىنىڭ پرە­زيدەنتى ن.ءا.نازارباەۆ قول قويعان بۇۇ-عا كىرۋ تۋرالى ءوتىنىشىن فاكس ارقىلى ال­دىم جانە ونى دەرەۋ باس حاتشىنىڭ كەڭسەسىنە تاپسىردىم، ول ونى 1992 جىلعى 3 قاڭتاردا بۇۇ-عا مۇشە بارلىق مەملەكەتتەرگە جىبەردى.

راسىمدىك ەرەجەلەرگە سايكەس 1992 جىلعى 23 قاڭتارداعى وتىرىستا قاۋىپسىزدىك كەڭەسى باس اسسامبلەياعا قازاقستاندى بۇۇ مۇشەلىگىنە قابىلداۋدى ۇسىندى. 1992 جىلعى 2 ناۋرىزداعى تاريحي كۇنى باس اسسامبلەيانىڭ 46-سەسسياسىنىڭ پلە­نار­لىق وتىرىسىندا جاڭا تاۋەلسىز مەملەكەت قازاقستان رەسپۋبليكاسىن بىرىككەن ۇلتتار ۇيىمىنا مۇشەلىككە ءبىراۋىزدان قابىلدادى.

سول جىلعى قاڭتاردىڭ باسىندا بۇۇ-عا كىرۋگە دايىندىق جۇمىستارى بارىسىندا مەن العاشقىلاردىڭ ءبىرى بولىپ اقش-تىڭ بۇۇ جانىنداعى ەلشىسى توماس پيكەرينگپەن كەزدەستىم. ونىڭ ايتۋىنشا، قازاقستاننىڭ بۇۇ-عا كىرۋىنە بەلسەندى قولداۋ كورسەتۋ جانە كومەك قولىن ۇسىنۋ تۋرالى تاپسىرمانى مەملەكەتتىك حاتشى دج. بەيكەر بەرگەن ەكەن. ول اقش-تىڭ بۇل ۇستانىمىن قاۋىپسىزدىك كەڭەسىنىڭ مۇشەلەرىنە جەتكىزگەنىن جانە امەريكا تاراپىنان بۇۇ-نىڭ وسى باستى ورگانىندا ماسەلەنى جەدەل قاراۋ باعىتىندا شارالار قابىلداناتىنىن اتاپ ءوتتى. ول سونداي-اق دج. بەيكەر الماتىعا جاساعان ساپارلارىنىڭ ناتيجەلەرىن، پرەزيدەنت ن.ءا.نازارباەۆپەن وتكەن كەلىسسوزدەردىڭ ناتيجەلەرىن جوعارى باعالاپ، جانە مەملەكەتتىك دەپارتامەنتتىڭ قازاقستان باسشىلىعىنا الماتىدا اقش-تىڭ ەلشىلىگىن اشۋعا كومەك كورسەتۋ تۋرالى ءوتىنىشىن جەتكىزدى.

مەن ءوز تاراپىمنان ەلشىدەن قازاقستان پرەزيدەنتىنىڭ اقش-قا ساپارىن جانە ونىڭ ۆاشينگتوندا رەسمي تۇلعالارمەن كەزدەسۋلەرىن دايىنداۋعا كومەكتەسۋىن ءوتىندىم، ول وسى ساپاردى ۇيىمداستىرۋ با­رى­سىندا جانە كەيىننەن ءبىزدىڭ ءوزارا ارە­كەتتەسۋىمىزدىڭ بارىسىندا جۇزەگە استى.

ايتپاقشى، ءسال كەيىنىرەك مەن دج.بەي­كەرمەن بىرگە الماتىعا ەرىپ كەلگەن دەلە­گاتسيانىڭ تاعى ءبىر مۇشەسى دجون شالي­كاشۆيليدى كەزدەستىردىم. 1993 جىلى ول ءتورت جۇلدىزدى گەنەرال دارەجەسىندەگى اقش-تىڭ شتاب باستىقتارىنىڭ بىرىك­كەن كوميتەتىنىڭ توراعاسى بولىپ تاعا­يىندالدى جانە نيۋ-يوركتەگى ءىس-شارا­لاردىڭ بىرىندە قاسىما كەلىپ، مەم­لەكەتتىك حاتشىمەن بىرگە قازاقستانعا جاسا­عان ساپارىن جىلىلىقپەن ەسكە الدى.

امەريكا تاراپى مەملەكەتتىك ساپار­دىڭ جوعارى مارتەبەسىن بەرگەن پرەزيدەنت ن.ءا.نازارباەۆتىڭ اقش-قا العاشقى ساپارى 1992 جىلعى 18-20 مامىردا ءوتتى. ونىڭ اقش پرەزيدەنتى دجوردج بۋشپەن اقۇيدە كەلىسسوزدەرى بولىپ، قازاقستان رەسپۋبليكاسى جانە اقش ۇكىمەتتەرى اراسىنداعى ءوزارا تۇسىنىستىك تۋرالى مەموراندۋمعا، ساۋدا قاتىناستارى تۋرالى كەلىسىمگە جانە باسقا دا بىرقاتار ماڭىزدى ەكىجاقتى قۇجاتتارعا قول قويىلدى. قازاقستان پرەزيدەنتى مەملەكەتتىك حاتشى دج. بەيكەرمەن، بىرقا­تار مينيسترلەرمەن، كونگرەسس مۇشە­لەرىمەن جانە امەريكانىڭ ءىرى كورپو­را­تسيالارىنىڭ باسشىلارىمەن كەزدەستى. ساپار ناتيجەسىندە ءبىزدىڭ ەكىجاق­تى قا­رىم-قاتىناستارىمىزدى ستراتە­گيا­لىق ارىپتەستىك دەڭگەيگە شىعارعان ساياسي، ەكو­نوميكالىق، عىلىمي-تەحنيكا­لىق جانە وزگە دە سالالارداعى ۇزاق مەرزىمدى جانە سەرپىندى قازاقستان-امەريكا ىنتى­ماقتاستىعىنىڭ بەرىك نەگىزدەرى قالاندى.

تاۋەلسىزدىكتىڭ العاشقى ونجىل­دى­عىندا قازاقستاننىڭ سىرتقى ىستەر ءمينيسترى رەتىندە قازىرگى مەملەكەت باسشىسى قاسىم-جومارت كەمەل ۇلى توقاەۆ تۇڭعىش پرەزيدەنت نۇرسۇلتان نازارباەۆتىڭ اقش-پەن، سونداي-اق ءبىزدىڭ باسقا دا حالىقارالىق ارىپتەستەرىمىزبەن ءوزارا ءىس-قيمىل مەن ىنتىماقتاستىقتى نىعايتۋ جونىندەگى ساياساتىن ءىس جۇزىندە ىسكە اسىرۋعا ەلەۋلى ۇلەس قوستى.

بۇل ىنتىماقتاستىقتىڭ ماڭىز­دى­لىعىن اقش پرەزيدەنتى دج. بايدەن ءوزىنىڭ پرەزيدەنت ق.ك.توقاەۆتىڭ اتىنا جاقىندا جازعان حاتىندا ەرەكشە اتاپ ءوتتى. وندا امەريكالىق كوشباسشى «امە­ريكا قۇراما شتاتتارى ءسىزدىڭ ەلىڭىز­دى دوس دەپ ماقتانا ايتادى جانە مەن سەرىك­تەستىگىمىزدىڭ الەۋەتىن تولىق ءارى جەمىستى ىسكە اسىرۋ ءۇشىن سىزبەن جۇمىس ىستەۋگە دايىنمىن»، دەپ ايرىقشا اتاپ ايتتى.

بۇگىندە، قازاقستان مەن اقش ارا­سىن­داعى ديپلوماتيالىق قاتىناستاردىڭ ورناعانىنا 30 جىل تولۋى قارساڭىندا، 1991 جىلدىڭ ەكىنشى جارتىسىندا اقش-تىڭ مەملەكەتتىك حاتشىسى دج.بەيكەردىڭ قازاقستانعا كەلگەن العاشقى ساپارى ءبىزدىڭ ەلدەرىمىزدىڭ تەڭ قۇقىقتى جانە ءوزارا سىيلاستىق ستراتەگيالىق ارىپتەستىگىنىڭ نەگىزىن قالاعانىن ريزاشىلىقپەن ەسكە الامىز.

 

اقمارال ارىستانبەكوۆا،

قر ءسىم ەرەكشە تاپسىرمالار جونىندەگى ەلشىسى، 1989-1991 ج.ج. قازكسر جانە
قازاقستان رەسپۋبليكاسىنىڭ سىرتقى ىستەر ءمينيسترى

سوڭعى جاڭالىقتار

9 سۋ قويماسى سالىنادى

ەكولوگيا • كەشە

ۇقساس جاڭالىقتار