بۇرىنعى تاريح – كەلەشەك ءۇشىن ەسكەرتۋ

بۇل نورما 30-جىلداردىڭ ورتاسىنا دەيىن ساقتالدى. 1936 جىلعى كونس­تي­تۋتسياعا سايكەس, ەلدىڭ بارلىق ازاماتتارى, ەسى اۋىسقان جانە قاماۋدا وتىر­عان­داردى قوسپاعاندا, بىردەي سايلاۋ قۇقىعىنا يە بولدى. وسىلايشا, ازاماتتاردى سايلاۋ قۇقىعىنان ايىرۋ 18 جىلعا سوزىلدى. بۇل شارا قوعام مەن مەملەكەتتىڭ الەۋمەتتىك قۇرىلىمىن وزگە­رتۋدىڭ ءتيىمدى قۇرالىنا اينالدى. سايلاۋعا قاتىسۋ قۇقىعىنان ايىرۋ اۆتوماتتى تۇردە ادامنىڭ ساياسي جانە الەۋمەتتىك جاعدايىنا بىرقاتار شەكتەۋ تۋدىردى. سايلاۋ قۇقىعىنان ايىرىلعان ادامدار (ايىرىلعاندار) «ەكىنشى سورتتى» ازاماتتارعا اينالدى.

ازاماتتاردى سايلاۋ قۇقىعىنان ايى­رۋ ماسەلەسىنىڭ تاريحى وتە از زەرتتەلگەن تاقىرىپتاردىڭ ءبىرى. XX عاسىردىڭ 20-30 جىلدارى ا.ۆ.ۆلاديميرسكيدىڭ, گ.س.گۋرەۆيچتىڭ, ي.س.يگناتەۆتىڭ, پ.ا.زايتسەۆتىڭ ەڭبەكتەرى جارىق كورسە, 1980-1990 جىلدارى شەتەلدىك عا­لىم­دار ە.كيممەرلينگ, ش.فيتسپاتريك, گ.الەكسۋپولوس زەرتتەدى. رەسپۋبليكا بو­يىنشا بۇل ماسەلەنى تۇڭعىش زەرتتەگەن عالىمداردىڭ ءبىرى ش.ناعىم ۇلىنىڭ «اتىراۋ ولكەسىندە ازاماتتاردى سايلاۋ قۇقىعىنان ايىرۋ» اتتى ماقالاسى «قازاق تاريحى» جۋرنالىندا جاريالاندى.

1918 جىلعى 10 شىلدەدە V بۇكىل­رەسەيلىك كەڭەستەر سەزى قابىلداعان رسفسر كونستيتۋتسياسىنىڭ 23-بابىن­دا: «جۇمىسشى تابىنىڭ جانە رسفسر سوتسياليستىك رەۆوليۋتسياسىنىڭ مۇددە­لە­رىن باسشىلىققا الا وتىرىپ, جەكە ادامدار مەن جەكەلەگەن توپتاردى سايلاۋ قۇقىعىنان ايىرۋ كەرەك» دەلىنگەن.

رسفسر كونستيتۋتسياسىنىڭ 65-بابىندا سايلاۋعا جانە سايلانۋعا قۇقىعى جوق ازاماتتاردىڭ تومەندەگى ساناتتارى كورسەتىلگەن:

ا) پايدا تابۋ ماقساتىندا جالدامالى ەڭبەككە جۇگىنەتىن ادامدار;

ب) قانداي دا تۇردە قيىن ەمەس تابىس تاباتىن ادامدار: كاپيتالدان پايىزدار, م ۇلىكتەن تۇسىمدەر الاتىن جانە ت.ب;

ۆ) جەكە ساۋداگەرلەر, ساۋدا جانە كوممەرتسيالىق دەلدالدار;

گ) موناحتار مەن ءدىني قىزمەتشىلەر;

د) بۇرىنعى پوليتسيا قىزمەتكەرلەرى مەن اگەنتتەرى;

ە) پايداكۇنەمدىك جانە ار-نامىسقا كىر كەلتىرەتىن قىلمىستار ءۇشىن سوتتالعان ادامدار;

ج) اقىل-ەسى كەم جانە اقىل-ەسى كەم دەپ بەلگىلەنگەن تارتىپپەن تانىلعان ادامدار.

اتالعان كەزەڭدە اتىراۋ ولكەسىندە بۇل شارا جەرگىلىكتى بيلىك تاراپىنان وتە ىجداعاتتى تۇردە, ەشقانداي ىمىراعا كەلمەي جۇرگىزىلگەن. اتىراۋ وبلىستىق مەملەكەتتىك ءارحيۆىنىڭ ماتەريالدارىن تالداۋ كورسەتكەندەي, جەرگىلىكتى بيلىك سايلاۋ قۇقىعىنان ايىرىلعان ادامدارعا قاتىستى «جارامسىز ەلەمەنتتەر» دەگەن لاقاپ ات ويلاپ تاۋىپ, سودان كەيىن ونى وزدەرىنىڭ جىمىسقى ارەكەتتەرى ءۇشىن ءساتتى قولدانىپتى. مىسالى, №3 قوردىڭ №3 ىسىندە سايلاۋ جونىندەگى ۋاكىل ۆ.ليپاتوۆتىڭ 1923 جىلى گۋرەۆ وكرۋگىنىڭ رەدۋتسك, يامانقالا, زەلەنىي جانە سامار بولىستارىنداعى ازاماتتاردى سايلاۋ قۇقىعىنان ايىرۋ شارالارىنا بايلانىستى بايانداماسى ساق­تال­عان, وندا ول «جارامسىز ەلەمەنتتەر» تۋرالى مالىمەتتەردى ءجيى كەلتىرەدى. بايان­دا­مانىڭ ءبىرىنشى بەتىندە ۆ.ليپاتوۆ زەلەنىي بولىسىنىڭ ورلىك اۋىلىندا 20 ازاماتتىڭ انىقتالعانىن جازادى, ونىڭ پىكىرىنشە, ولار «جارامسىز ەلەمەنتتەر» قاتارىنا كىرەدى, ويتكەنى ءبارى بايلار مەن بيلەر, كوپەستەر, مولدالار. ءارى قاراي ول جامانقالا بولىسى تۋرالى مالىمەتتەردى كەلتىرە وتىرىپ, بىلاي دەپ جازادى: «جۇمىس ءدال وسىنداي تارتىپپەن جۇرگىزىلدى. مۇندا ءبىرىنشى كەزەكتە جارامسىز ەلەمەنتتى اشكەرەلەۋ ركپ (ب) ۇياشىعى جانە اتالعان بولىس سەلولارىندا تۇراتىن اۋداندىق پارتيا كوميتەتىنىڭ جەكەلەگەن مۇشەلەرى ارقىلى جۇرگىزىلدى. سونىمەن قاتار بۇل جۇمىس شارۋالاردىڭ ەڭ كەدەي قاباتىنىڭ سانالى ەلەمەنتىنىڭ قاتىسۋىمەن جۇرگىزىلدى. ناتيجەسىندە, كارمانوۆو سەلوسى بويىنشا 12 ازامات, باقساي سەلوسى بويىنشا 26 جانە جامانقالا سەلوسى بويىنشا ركپ ۇياشىعى مۇشەلەرىنىڭ جانە ەڭ كەدەي حالىقتىڭ كومەگىمەن 49 «جارامسىز ەلەمەنتكە» جاتاتىن ادامدار, سول سياقتى اسىراۋداعى (يجديۆەنتسى) ادامدار انىقتالدى.

سامارا بولىسى بويىنشا ودان ءارى جۇمىس سول جوسپارمەن جۇر­گىزىلدى. ركسم №13 ۇياشىعى مۇشەلەرىنىڭ جانە ركپ (ب) جەكەلەگەن مۇشەلەرى مەن كانديداتتاردىڭ, سونداي-اق قىر­عىزداردىڭ (قازاقتاردى وسىلاي اتاعان) اراسىنداعى كەدەيلەردىڭ جاردەمىمەن جازالاۋعا سايكەس قوسارال اۋىلى بويىنشا ازاماتتاردىڭ اراسىنان 21 «جارامسىز ەلەمەنتى», نوۆوبوگاتينسك سەلوسى بويىنشا ازاماتتاردىڭ – 14, جالعانساي اۋىلى بويىنشا ازاماتتاردىڭ 10 «جارامسىز ەلەمەنتى» انىقتالدى, كەڭارال اۋىلى بويىنشا كەڭەس ارقىلى – 13, تانكي كەڭەسى بويىنشا – 8, سارايشىق اۋىلدىق كەڭەسى بويىنشا 24 جانە باقساي كەڭەسى بويىنشا 14 سونداي ادام انىقتالدى. سونىمەن قاتار رەدۋت سەلوسى بويىنشا ركپ ۇياشىعىنىڭ كۇشىمەن 47 «جارامسىز ەلەمەنت», كانداۋىر سەلوسى بويىنشا 36 ادام انىقتالدى, جەكە تۇرعىنداردىڭ اراسىنان 14 قىرعىز بايى «جارامسىز ەلەمەنتتەرگە» جاتقىزىلدى. سودان كەيىن بارلىق انىقتالعان «جارامسىز ەلەمەنتتەر» سايلاۋ تىزىمىنەن جەرگىلىكتى كەڭەستەردە شىعارىلدى».

№2 قوردىڭ «كەڭەسكە سايلاۋ قۇقى­عىنان ايىرىلعان ادامدارعا ار­نالعان ماتەريالدار»دەپ اتالاتىن №6 ىسىندە رەدۋت سەلوسى بويىنشا جارامسىز ەلەمەنتتەر رەتىندە 45 ادامنىڭ ءتىزىمى بەرىل­گەن, ولاردى 1923 جىلعى 24 تامىز­داعى جاعداي بويىنشا №2 پارتيا ۇياشىعىنىڭ مۇشەلەرى انىقتاعان.

سولاردىڭ ەكەۋى عانا قازاق, قالعان­دا­رىنىڭ ءبارى كازاك-ورىستار ەدى. سەبەبى, 30-جىلدارعا دەيىن قازاقتار جايىق وزەنى بويىنداعى سەلولار مەن حۋتورلارعا قونىستانا قويعان جوق ەدى. تىزىمدە كور­سەتىلگەن بارلىق 45 ادامعا كەڭەسكە قارسى ادامدار, بۇرىنعى كۋلاكتار, ساۋداگەرلەر, حالىقتى قاناۋشىلار, شەتەلدەن كەلگەندەر, بۇرىنعى اق گۆاردياشىلار, ءدىني قىزمەتكەرلەر دەگەن ايىپ تاعىلىپ, ولاردى سايلاۋ قۇقىعىنان ايىرعان.

سايلاۋ قۇقىعىنان ايىرىلۋى ءتيىس ازاماتتاردى انىقتاۋ ءۇشىن ركپ (ب) ۋەزدىك كوميتەتى بۇكىلوداقتىق زاڭنامالىق اكتى­لەر نەگىزىندە جاسالعان «امانات» دەپ اتالاتىن قۇجات ازىرلەدى.

كەڭەستىك ورگانداردىڭ جوعارىدان تۇسىر­گەن وسىناۋ قۇجاتسىماعىمەن قارۋ­لانعان جەرگىلىكتى شەنەۋنىكتەر 1924 جىلدان 1928 جىلعا دەيىن «جارام­سىز ەلەمەنتتەردى» انىقتاۋعا قۇل­شىنا كىرىسىپ, اتىراۋ ولكەسىندە سايلاۋ قۇقىقتارىنان ايىرىلعانداردىڭ بىر­نەشە ءتىزىمىن جاساقتادى. بۇعان اتىراۋ مەملەكەتتىك مۇراعاتىنىڭ №2, №4 قور­لارىنىڭ ماتەريالدارى دالەل. №2, №4 قورلاردى تالداۋ ناتي­جەسى 1927 جىلى گۋرەۆ ۋەزى بويىنشا «ايىرىلعانداردىڭ» تىزىمىنە بارلىعى 2307 ادام كىرگەنىن كورسەتتى. ولار: گۋرەۆ قالاسى بويىنشا – 352 ادام; پلوتوۆينسك ا/كەڭەسى بويىنشا – 19 ادام; سوكولين بولىسى بويىنشا – 165 ادام; قىزىلقوعا بولىسى بويىنشا – 274 ادام; ساركول بولىسى بويىنشا – 105 ادام; ەسبول بولىسى بويىنشا – 160 ادام; دوسسور كاسىپشىلىگى بويىنشا – 102 ادام; رەدۋت بولىسى بويىنشا – 72 ادام; اقجال بولىسى بويىنشا – 28 ادام; توپولينسك بولىسى بويىنشا – 101 ادام; ەمبى-اتىراۋ بولىسى بويىنشا – 119 ادام; قاراسامار بولىسى بويىنشا – 99 ادام; راكۋشا بولىسى بويىنشا – 99 ادام, ەمبى بولىسى بويىنشا سانى 224 ادامدى قۇرادى.        

گۋرەۆ ۋەزى بويىنشا ازاماتتاردىڭ كەلەسى ساناتتارى «ايىرىلعانداردىڭ» قاتارىنا جاتقىزىلدى:

1. ديىرمەندەرى بار

ونەركاسىپشىلەر – 3

2. ساۋداگەرلەر – 22
3. ونەركاسىپتىك شۇجىق

وندىرۋشىلەر – 3

4. مەردىگەرلەر – 3
5. بۇرىنعى ساۋداگەرلەر – 47
6. بۇرىنعى وفيتسەرلەر – 27
7. اسىراۋدا وتىرعاندار

(يجديۆەنتسى) – 908

8. پاتشا شەنەۋنىكتەرى – 5
9. ءدىني قىزمەتكەرلەر –16
10. بۇرىنعى پريستاۆتار – 2
11. پسالوم جىرشىلارى – 2
12. مولدالار – 284
13. كۋلاكتار -ەكسپلۋاتاتورلار – 329
14. اكىمشىلىك جەر اۋدارىلعاندار – 1
15. بۇرىنعى مەردىگەرلەر – 1
16. بۇرىنعى پوليتسەيلەر – 5
17. ەسۋاستار – 25
18. بولىس بيلەۋشىلەرى – 25
19. سوتتالعاندار – 17
20. كۇزەتشىلەر – 1
21. باقسىلار – 23
22. بۇرىنعى سۋديالار – 7
23. موناحتار –103
24. سيقىرشىلار –7

بايلار, بيلەر, اقساقالدار, دىنگە قىزمەت ەتۋشىلەر سايلاۋ قۇقىعىنان ايىرىلىپ قانا قويماي, كەيىنىرەك ولاردىڭ اق ادال ەڭبەكپەن جيناعان مال مەن مۇلكى تاركىلەۋگە ۇشىراپ, وزدەرى وتباسىلارىمەن بىرگە جەر اۋدارىلدى. مىسالى,تەڭىز اۋدانى بويىنشا تاركىلەۋگە تاناشەۆتار, ساميەۆتەر, قۇرمانباەۆتار, اليەۆتەر وتباسىلارى, بارلىعى 15 وتباسى ءتۇستى.

گۋرەۆ ۋەزىندەگى ورىس ۇلتىنا جاتاتىن تۇرعىنداردىڭ باسىم كوپشىلىگى ول جىلدارى كازاكتار بولعان. قازاقتارعا دا, كازاكتارعا دا كەڭەس وكىمەتى جۇمسارتىپ ايتقاننىڭ وزىندە جىلى شىرايمەن قاراماعانى بەلگىلى. بۇل جاعداي ازا­ماتتاردىڭ كەيبىر ساناتتارىن سايلاۋ قۇقىعىنان ايىرۋ كەزىندە ايقىن كورىنىس تاپتى. 1928 جىلى گۋرەۆ وكرۋگى بويىنشا سايلاۋ قۇقىعىنان ايىرىلعاندارعا كەلەتىن بولساق, بۇل تىزىمگە ەنگەن ادامدار شەڭبەرىنىڭ كەڭەس وداعىنىڭ باسقا تەرريتوريالارىمەن سالىستىرعاندا الدەقايدا اۋقىمدىلىعىمەن جانە ارتۇرلىلىگىمەن ەرەكشەلەندى. شاماسى, جەر­گىلىكتى بيلىك سول كەزدە «ورماندى كە­سۋ كەزىندە, جاڭقالار جان-جاققا ۇشا­دى» قاعيداسىن ۇستانسا كەرەك. ءوزىڭىز باعالاڭىز: ازاماتتاردى سايلاۋ قۇ­قى­عىنان ايىرۋ تۋرالى 1918 جىلى شىققان رسفسر-ءدىڭ زاڭى بويىنشا حالىق اراسىنداعى تەك قانا 6 كاتەگوريانى سايلاۋ قۇقىعىنان ايىرۋ بەلگىلەنگەن بولاتىن. ال جەرگىلىكتى شەنەۋنىكتەردىڭ اپەرباقاندىعىنىڭ ناتيجەسىندە 1927 جىلى گۋرەۆ ۋەزىندە حالىقتىڭ 32 كاتەگورياسىنا جاتاتىن بارلىعى 3 مىڭنان استام ادام سايلاۋ قۇقىعىنان ايىرىلدى.

گۋرەۆ قالاسى بويىنشا 291 ادام سايلاۋ قۇقىعىنان ايىرىلدى. ونىڭ ىشىندە قازاقتار – 80, ورىستار – 180, تاتارلار – 31. نوۆوبوگات اۋدانى بويىنشا 356 ادام سونداي جاعدايعا ۇشىرادى. اۋداننىڭ ۇلتتىق قۇرامى سول كەزدە بىرتەكتى بولدى, ياعني ول تەك قازاقتاردان تۇردى. سول كەزدە قۇرامىندا 18 اۋىل بولعان ەمبى اۋدانى بويىنشا 607 ادام سايلاۋ قۇقىعىنان ايىرىلدى. ونىڭ ىشىندە قازاقتار – 554, قالعاندارى – ورىستار مەن تاتارلار. ەمبى – اتىراۋ بولىسى بويىنشا – 219 ادام, اقجال بولىسى بويىنشا – 100 ادام, سوكول بولىسى بويىنشا – 155, راكۋشا بولىسى بويىنشا – 343, كەڭوزەك كەڭەسى بويىنشا – 38, سارتوبە بولىسى بو­يىنشا – 125, جامانقۇل اۋىلى بويىنشا – 180, جۇلدىزقۇدىق اۋىلى بويىنشا – 63, ايباس اۋىلى بويىنشا – 69, قاراسامار بولىسى بويىنشا – 100, دوسسور كاسىپشىلىگى بويىنشا – 102, قىزىلقوعا بولىسىنان – 332, ساركول بولىسىنان – 188, ەسبول بولىسىنان – 318 ادام سايلاۋ قۇقىعىنان ايىرىلدى. گۋرەۆ وكرۋگى بويىنشا بارلىعى 3586 ادام سايلاۋ قۇقىعىنان ايىرىلدى.

سايلاۋ قۇقىعىنان ايىرۋدىڭ شارالارى 18 جىل بويى 1936 جىلى كسرو-نىڭ جاڭا كونستيتۋتسياسى قابىلدانعانعا دەيىن جالعاستى. سايلاۋ قۇقىعىنان ايىرۋ گۋرەۆ وكرۋگى جۇرتشىلىعى ءۇشىن جاي عانا قاراپايىم فورمالدى شارا بولعان جوق, ويتكەنى ونىمەن بىرگە ادام بۇرىن پايدالانىپ كەلگەن بارلىق قۇقىقتار مەن الەۋمەتتىك ارتىقشىلىقتاردى پاي­­دالانۋ مۇمكىندىگىن جوعالتتى. ساي­لاۋ قۇقىعىنان ايىرىلعان ادامدار مەملەكەتتىك مەكەمەلەرگە جۇمىسقا قا­بىل­دانبادى, ال ولاردىڭ وتباسى مۇ­شە­­لەرى وقۋ ورىندارىنا, پارتياعا جانە كومسومولعا قابىلدانبادى. ولار كول­­حوزدارعا الىنبادى, كووپەراتيۆ, ارتەل مۇشەسى بولا المادى, ال سالىق سالۋ كەزىندە ولارعا «قاتاڭ تاپسىرما» بە­رىل­دى. ال مۇنداي جاعدايدىڭ اتىراۋ ولكە­سى­نىڭ تۇرعىندارى ءۇشىن قانشالىقتى اۋىر بولعانىن كوزگە ەلەستەتۋگە بولادى, ويتكەنى ول كەزدە كولحوزداردان باسقا, سول قيىن 30-جىلدارى جۇمىس تابا الاتىنداي باسقا بىرلەستىكتەر بولعان جوق. 1918 جىلى كارتوچكالار جۇيەسى ەنگىزىلگەننەن كەيىن, سايلاۋ قۇقىعىنان ايىرىلعاندار كارتوچكالار الا المادى جانە ازىق-ت ۇلىك ونىمدەرىن كوممەرتسيالىق باعا­مەن ساتىپ الۋعا ءماجبۇر بولدى, «جى­عىل­عانعا جۇدىرىق» دەگەندەي, ولار اۆتوماتتى تۇردە زەينەتاقى مەن جاردە­م­ا­قى­­لاردان دا ايىرىلدى. 1929-1930 جى­­لد­ارى مەملەكەتتىك مەكەمەلەردە «ايى­رىلعان ادامداردى» جانە باسقا «الەۋ­مەتتىك تۇرعىدان بوتەن ادامداردى» الاستاۋ ماقساتىندا «تازارتۋ» جۇر­­گىزىلدى. جوعارىدان بەرىلگەن نۇسقاۋ ب­و­يىنشا اۋرۋحانالار مەن سوتتار, تۇر­عىن ءۇي جانە سالىق دەپارتامەنتتەرى, باسقا قۇرىلىمدار ولارعا قاتىستى كەم­سى­تۋشىلىك ساياسات جۇرگىزۋى ءتيىس بولدى. «ايىرىلعانداردىڭ» جاۋاپتى لا­ۋازىم­داردى اتقارۋعا, سول سياقتى حالىق سوتىندا زاسەداتەل, كەپىلگەر, قامقورشى بو­لۋعا مۇمكىندىگى بولمادى. ولار زەي­نەت­­اقى مەن جۇمىسسىزدىق بويىنشا جار­­دەماقى الۋ قۇقىعىنان ايىرىلدى. سايلاۋ قۇقىعىنان ايىرىلعاندارعا كا­­سىپ­وداقتارعا كىرۋگە رۇقسات ەتىلمەدى, سو­نىمەن بىرگە ولار كاسىپورىندار, مەكەمەلەر مەن ۇيىمداردىڭ باسشىلىعىنا جىبەرىلمەدى. «ايىرىلعاندارعا» ازىق-ت ۇلىك كارتوچكالارى بەرىلمەدى, بەرىلسە دە ەڭ تومەنگى سانات بويىنشا يەلەندى. كەرىسىنشە, ايىرىلعان ادامدار ءۇشىن سالىقتار مەن باسقا دا تولەمدەر باسقا ازاماتتارعا قاراعاندا ەداۋىر جوعارى بولدى.

1920 جىلدان باستاپ «ايىرىل­عان­دار­دى» كوممۋنالدىق پاتەرلەردەن, سونداي-اق ولاردىڭ بالالارىن مەكتەپ­تەر­دەن شىعارۋ ناۋقانى باستالدى. «ايى­رىل­عان­داردىڭ» بالالارىنا باستاۋىش بى­لىمنەن جوعارى ءبىلىم الۋ وتە قيىن بول­دى. كەڭەس وكىمەتى ءبىرىنشى كەزەكتە جۇ­مىسشىلاردىڭ بالالارىنا جوعارى ءبى­لىم بەرىلەتىنىن , ال «قاناۋشىلاردىڭ» با­لالارىنا ونداي ءبىلىم سوڭعى كەزەكتە بەرىلەتىنىن اشىقتان اشىق مالىمدەدى.

مىسالى, گۋرەۆ قالاسىنىڭ تۇر­عىنى پۋپىكين ليپاتي قاناۋشى كۋلاك رەتىندە كورسەتىلىپ, ونىڭ وزىنەن باسقا ونىڭ ءۇش ۇلى سايلاۋ قۇقىعىنان ايىرىلعاندار تىزىمىنە كىردى: تيموفەي, گەورگي جانە ەگور. ءدال وسىنداي جاعداي حوديندەر, توششاكوۆتار, دەميدوۆتار, پريدانوۆتار, مۋستاحيموۆتار, ارتا­مونوۆتار, كارامىشەۆتار, يباتۋل­ليندەر, اجيكەەۆتەر, ۇزاكپاەۆتار, ليپاتوۆتار, چانپالوۆتار, چەرتيحيندەر, زارششيكوۆتار, فوفونوۆتار, وتەپ­بەرگەنوۆتەر, روتنوۆتار جانە باسقا­لاردىڭ وتباسىلارىنا قاتىستى بولدى. نوۆوبوگات اۋدانى بويىنشا باي المەنوۆ قالي مەن ونىڭ اسىراۋىنداعى جارى جانسەكەر, اعالارى بيسەن مەن كەنجەعالي, ولاردىڭ جۇبايلارى قاراشاش, جامال, بولعان, سونداي-اق ولاردىڭ اناسى دامەتكەن سايلاۋ قۇقىعىنان ايىرىلدى. سونداي-اق اعايىندى احمەت, تاپەش, شالاقۇل, بوقان دالداقوۆتار جانە ولاردىڭ اناسى ءۇنزيرا مەن ايەلدەرى ماقان, رازيا, جۇماش سايلاۋ قۇقىعىنان ايىرىلعاندار تىزىمىنە ەنگىزىلىپ, باسقا تۇسكەن بارلىق قورلىق پەن زورلىق-زومبىلىقتاردى وتاعاسىمەن بىردەي كوردى. ۋەزد بويىنشا بارلىعى اسىراۋداعى 1801 ادام سايلاۋ قۇقىعىنان ايىرىلدى, بۇل بارلىق سايلاۋ قۇقىعىنان ايىرىلعانداردىڭ 50,2%-ىن قۇرادى. سايلاۋ قۇقىعىنان ايىرىلعانداردىڭ اراسىندا اسىرەسە ءدىن جولىن ۇستانعاندار مەن بايلارعا جانە اتكامىنەرلەرگە دەگەن كوزقاراس اسا جاعىمسىز بولدى. سايلاۋ قۇقىعىنان ايىرىلعانداردىڭ جالپى سانىنىڭ بىرىنشىلەرى 20,4%, ەكىنشىلەرى – 3,6%, ءۇشىنشىسى 9,5% قۇرادى.

ءدىنباسىلار مەن دىندارلارعا قاتىستى قۋعىن-سۇرگىن كەڭەس مەملەكەتىنىڭ جالپى جازالاۋ ساياساتىندا ەرەكشە ورىنعا يە بولدى. بولشەۆيكتەردىڭ جالپى دىنگە جانە ءدىني قىزمەتكەرلەرىنە قارسى ءىس-قيمىل باعدارلاماسىن لەنيننىڭ دزەرجينسكيگە 1919 جىلى جازىلعان ايگىلى حاتىندا انىق كورىنىس تاپقان بولاتىن: ء«دىن مەن پوپتاردان مۇمكىندىگىنشە تەزىرەك قۇتىلۋ كەرەك. پوپتار بارىپ تۇرعان كونتررەۆوليۋتسيونەرلەر مەن ديۆەرسانتتار رەتىندە تۇتقىندالىپ, بارلىق جەردە اتىلۋ كەرەك. جانە مۇمكىندىگىنشە كوبىرەك. شىركەۋلەر جابىلۋعا جاتادى. حرامداردىڭ, شىركەۋلەردىڭ ءۇي-جايلارى قويمالارعا اينالادى». جازالاۋ شارالارى تەك شىركەۋلەرگە عانا ەمەس, مۇسىلمان مەشىتتەرىنە دە قاتىستى قولدانىلدى. قازان توڭكەرىسىنە دەيىن گۋرەۆ ۋەزىندە 90-نان استام مەشىت پەن مەدرەسە جۇمىس ىستەدى, وندا 2000-عا جۋىق وقۋشى وقىدى. بۇل ءدىني وقۋ ورىندارىنىڭ قىزمەتى حح عاسىردىڭ 30-جىلدارىنا دەيىن سوزىلدى. الايدا 1930 جىلدان 1932 جىلعا دەيىن جوعارى ۇيىمداردىڭ نۇسقاۋى بويىنشا مەشىتتەردىڭ 80 پايىزدان استامى جابىلدى. ولاردىڭ كوپشىلىگى تۇبەگەيلى بۇزىلۋعا ۇشىرادى.

مۇراعات ماتەريالدارىنان كورسەت­كەندەي, گۋرەۆ ۋەزىندە 1928 جىلعا دەيىن ءدىني قىزمەتكەرلەردىڭ 11 ساناتى سايلاۋ قۇقىعىنان ايىرىلدى. ولار: مولدالار, قالپەلەر, قازىرەتتەر, سوپىلار, قاجىلار, مۇقتاسيبتەر, ازانشىلار, پوپتار, سۆياششەننيكتەر, پسالومشىلار جانە ت.ب.

ازاماتتاردىڭ سايلاۋ قۇقىعىنان ايى­رۋ كەڭەس وكىمەتىنىڭ ءوز حالقىنا قاتىستى ۇيىمداستىرعان ۇلكەن تەرروردىڭ باس­تاماسى بولاتىن. ەندى ءبىراز ۋاقىت وتكەن­نەن كەيىن, اۋىل شارۋاشىلىعىن كۇشتەپ ۇجىمداستىرۋ باستالىپ, سو­نىڭ سالدارىنان قازاقستانداعى جاپپاي اشارشىلىق ۇلتتىڭ 60-70%-ىن جوعالتۋعا اكەپ سوقتى. ودان كەيىن ۇلت قايماعىن قالقىعان 1930-1950 جىلدارداعى ساياسي قۋعىن-سۇرگىن باستالدى. ارينە, قازىر ەشكىمنىڭ دە قولىنان تاريحتىڭ تەگەرشىگىن كەرى اينالدىرۋ كەلمەيتىنى انىق. دەسەك تە جاس بۋىن وتكەننىڭ قاتەلىكتەرىن قايتالاماۋ ءۇشىن ءوز تاريحىنىڭ قايعىلى بەتتەرىن جاقسى ءبىلۋى كەرەك. سەرۆانتەس ايتقانداي, «تاريح – ءبىزدىڭ ءىس-ارەكەتتەرىمىزدىڭ قازىناسى, وتكەننىڭ كۋاگەرى, بۇگىنگى كۇن ءۇشىن مىسال, بولاشاق ءۇشىن ەسكەرتۋ».

شاحمان ناعيموۆ,
ح.دوسمۇحامەدوۆ اتىن­داعى اتىراۋ مەم­­لەكەتتىك ۋنيۆەرسيتەتىنىڭ قاۋىمداستىرىلعان پروفەسسورى, پەداگوگيكا عى­لىمدارىنىڭ كانديداتى