تاريح • 08 قىركۇيەك، 2021

كۇشىلىك حاننىڭ كۇمىس تەڭگەسى

72 رەت كورسەتىلدى

كونە نۋميزماتيكالىق بۇيىمدار وتكەن تاريحتى زەرتتەۋگە، اسىرەسە كومەسكى وقيعالاردىڭ ۋاقىتىن ناقتىلاۋعا تابىلماس دەرەك. مىسالى، 1979 جىلى الماتى قالاسىنىڭ لەنين داڭعىلى بويىندا ورنالاسقان شەكارا ۋچيليششەسىنىڭ ماڭايىنان تابىلعان تاڭبالى نۋميزماتيكالىق ديرحامدار شاھاردىڭ جاسىن انىقتاۋعا بىردەن-ءبىر دەرەك بولدى.

وسىنداي نۋميزماتيكالىق ءمانى بار زاتتىڭ ءبىرى – كۇشىلىك حاننىڭ كۇمىس تەڭگەسى. بۇل جادى­گەردى وتكەن عاسىردىڭ 90-شى جىلدارى دۇنيە ءب ۇلىنىپ، قۇندى بۇيىمدار تالان-تاراجعا ءتۇسىپ جاتقان تۇستا تانىمال نۋميزماتور ءھام شىعىس ەپيگرافيكاسىنىڭ بىلگىرى، الماتى قالاسىنىڭ تۋماسى ۆلاديمير ناستيچ ازيالىق قالتا ساۋداگەرلەردىڭ بىرىنەن ساتىپ العان ەكەن.

قازىرگى تاڭدا رەسەي عىلىم اكادەمياسى شىعىستانۋ ينستي­تۋتىنىڭ ءبولىم مەڭگەرۋشىسى ۆلا­ديمير نيلوۆيچ اۋەلى، كۇمىسپەن اپ­تاپ، قولامەن قاپتاعان بۇل جا­دىگەر 1213-1214 جىلدارى ەل-ۋزجاند (ۇزگەن، وزگەن، ۇز­گەنت) قالاسىندا قۇيىلعانىن انىق­تاعان. بۇل شاھار قازىر قى­رعىز رەسپۋبليكاسى وش وبلىسىنداعى اۋدان ورتالىعى رەتىندە بەلگىلى. قالانىڭ كونە ورنى قاراداريا وزەننىڭ وڭ جاعالاۋىندا ورنا­لاسقان. شاھار ءحى عاسىردا كۇشىلىك حاننىڭ ورداسى بولعانىن تاريحتان بىلەمىز.

 تاريحتى تارقاتىپ ايتار بولساق، 1204 جىلدىڭ جازىندا شىڭعىس حان اسكەرى نايمان ەلىن شاپتى. قادىرعالي جالايىردىڭ جازۋىنا قاراعاندا، ۇرىس كەزىندە تايان حان قايتىس بولىپ، ءبۇتىن ۇلىسى جەڭىلىسكە ۇشىرايدى. تايان حاننىڭ ۇلى كۇشىلىك امان قالعان ساربازدارىن باستاپ بەس­بالىق ارقىلى شەگىنىپ، شۋ اڭعارىندا بيلىك قۇرىپ جاتقان لياو پاتشالىعىنا كەلىپ باس ساۋ­عالايدى. كەشىكپەي كۇشىلىك سۇلتان بيلىكتى وزىنە اۋدارىپ الادى. تاريحشىلاردىڭ ايتۋىنا قاراعاندا، بۇل وقيعا 1212 جىلى بولعان ەكەن. ارادا كوپ ۋاقىت وتپەي 1218 جىلى كۇشىلىك حان جەبە نويان باستاعان موڭعول قوسىنىنان جەڭىلىپ قازا تاپقانى جايلى «موڭعولدىڭ قۇپيا شەجى­رەسىندە» ايتىلادى.

شىعىستانۋشى ۆلاديمير ناستيچ 1998 جىلى جوعارىداعى كۇمىس تەڭگەنىڭ قوس بەتىنە جازىل­عان جازۋلاردى وقىپ، ونىڭ اۋدارماسىن عىلىمي ورتاعا جاريالاپتى. كۇمىس تەڭگەنىڭ سول جاقتاعى بولىگىنىڭ بەتىنە اراب تىلىندە «اللادان باسقا ءتاڭىر جوق، مۇحاممەد ونىڭ ەلشىسى» دەپ جازىلسا، وسى جازۋدىڭ جيەگىن اينالدىرا قورشاپ «اللانىڭ اتىمەن بۇل ديرحام (تەڭگە) حيج­رانىڭ 610 جىلى ۋزجانب قا­لاسىندا قۇيىلدى» دەگەن جازۋ جازىلعان ەكەن. ال تەڭگەنىڭ كە­لەسى بەتىنە (سۋرەتتە وڭ جاقتا) «اش-جالاڭاش بۇقارانى باي، باعلان بولدىراتىن Khānān-Khān مىڭ جاساسىن» دەپ جازىلىپ، وسى جازۋدى اينالدىرا «بۇل ديح­رام حيجرانىڭ 610 جىلى ۋز­جانب قالاسىندا قۇيىلدى» دەگەن جازۋ جازىلعان (ناستيچ ۆ. ن.زا­گادوچنىي ۋزگەندسكي «گولودنىي» ديرحام 610 گ. ح. – چەكان كاراحىتايسكوگو گۋرحانا؟ // 6-يا ۆسەروس. نۋميزمات. كونف.: تدس . – سپب . – 1998 . – س. 59-60).

جوعارىدا تيىن بەتىنە با­دىزدەلگەن «Khānān-Khān» اتاۋىن ۆ.ن.ناستيچ: «بۇل ءسوز «حان­دار­دىڭ حانى» دەگەن ۇعىمدى بىل­دىرەدى. ياعني لياو ەلىنىڭ بي­لىگىن باسىپ العان كۇشىلىكتى سول زا­مان تاريحشىلارى «قارا كي­دان­نىڭ گۇر حانى» نەمەسە «حانداردىڭ حانى» دەگەن لاقاپ اتپەن بەلگىلەگەن»، دەيدى.

 

سوڭعى جاڭالىقتار

ۇرلانعان 28 كولىك تابىلدى

وقيعا • بۇگىن، 15:11

اتىراۋدا 23 ادامدى شايان شاققان

ايماقتار • بۇگىن، 13:35

سپورت جاڭالىقتارىنا شولۋ

سپورت • بۇگىن، 09:11

ۇقساس جاڭالىقتار