اباي جانە الەم

ابايعا قاراپ بەتكە ۇستار باعى­تى­مىز­دى انىقتاپ, ويىمىزدى تۇزە­دىك. كەمەڭگەردىڭ شىعارمالارى عانا ەمەس, ولەڭىنىڭ ءار جولىن سانا سۇزگىسىنەن وتكىزىپ, ساراپقا سالدىق. تەرەڭىرەك زەرتتەگەن سايىن, قازاقتا ۇلى اقىننىڭ مۇراسىنان ارتىق رۋحاني بايلىقتىڭ جوق ەكەنىنە كوزىمىز انىق جەتتى. ۇلتتىق رۋحىمىز ءتىرى تۇرعاندا قازاقتىڭ ابايعا دەگەن ماحابباتىنىڭ ماڭگى سونبەيتىنىن تۇسىندىك. الاساپىران زامانداردىڭ الاشاپقىنى جانىمىزدى كوكپارعا سالىپ, حالىقتىعىمىزدى تامىرىمەن ج ۇلىپ تاستاي جازداعان الماعايىپ زامانداردا اباي تاعىلىمىنان العان ءتا­لىمىمىز ارقىلى ءبىز حالىقتىق قا­سيە­تىمىزدى جويىپ الماي, امان ساقتاپ قالدىق. وتكەن عاسىردىڭ باسىنداعى الاش ارىستارى احمەت پەن مىرجاقىپ, ءاليحان مەن ماعجاندار جانىن پيدا ەتە وتىرىپ بىزگە اباي رۋحىنا ادال بولۋدى اماناتتاپ كەتتى. ۇلى اقىن دۇنيە سالعان ءبىر عاسىردان استام ۋاقىتتا ابايسىز ءومىر سۇرگەن ءداۋىرىمىز بولعان جوق. قۇدايعا شۇكىر! ءبارى جاقسى. ءبارى دۇرىس. ءبارى زاڭدى.

دەي تۇرساق تا پوەزيا پاي­عام­با­­رىنىڭ قايتالانبايتىن تالانتىن, ونەردەگى دارالىعىن, تۇتاس ءبىر ۇلت­تىڭ ساناسىنا ساۋلەسىن شاش­قان دانىشپاندىعىن, كەلەشەككە جول سالىپ كەتكەن كەمەڭگەرلىگىن مو­يىن­دا­عانىمىزبەن, ىشكى ءبىر تۇي­سىك­پەن الەم ادەبيەتىنىڭ تورىنەن وزىنە لايىق ورىندارىن ەنشىلەپ العان الىپتاردىڭ قاتارىندا اباي ەسىمىنىڭ اتالماي جاتاتىنى اششى دا بولسا – شىندىق. مىسالى, وركەنيەتتى ەلدەردە يسپان جازۋشىسى سەرۆانتەستىڭ ەسىمىن بىلمەيتىن ادام جوق شىعار. ۇلى قالامگەردىڭ «دون-كيحوت» رومانى تۇتاس ءبىر حا­لىق­تى الەمگە تانىتقان ۇلتتىق برەندكە اينالدى. تۋرگەنەۆتەن باستاپ كۇنى كە­شە­گى بورحەس پەن ماركەستەرگە دەيىنگى عۇ­ل­امالاردىڭ «دون-كيحوت» جايىندا مايىن تامىزىپ جازعان, وقىماسىڭا قويمايتىن قانشاما عاجايىپ ەسسەلەرى بار.

اعىلشىن اقىنى شەكسپيردى ەش­بىر ەلدىڭ دراماتۋرگى دە, جازۋشىسى دا ەسكەرۋسىز قالدىرا المايدى. ءتىپتى, ورىستىڭ سۋرەتكەر جازۋشىسى تول­س­­تويدىڭ ۇلى دراماتۋرگ تۋىن­دى­­­لارىنا كوڭىلى تولماي سىناعان زەرت­­تەۋىنىڭ الەمدە ۇلكەن داۋ-داماي تۋعىزعانى شەكسپير ەسىمىنىڭ بارشا ادام­زاتقا ورتاق تۇلعاعا اينالعانىن اڭعارتقانداي. الەمدى قالامىمەن با­عىن­دىرۋعا سەرت ەتكەن فرانتسۋز بال­زاك­تى وقىماعان پەندە زيالى ازامات سانالمايدى, مادەنيەتى دامىعان مەملەكەتتەردە. دۇنيەجۇزىلىك ادەبيەت دەگەن ۇعىمدى قولدانىسقا ەنگىزىپ, ءوزى دە سونىڭ سيمۆولىنا اينالعان نەمىستىڭ ويشىل اقىنى گەتەنى كىم بىلمەيدى. اتاقتى «فاۋستى» تىلگە تيەك ەتپەگەن ايگىلى سۋرەتكەردى تابا الار ما ەكەن­سىز. ال ورىس جازۋشىلارى گوگول, تولستوي, دوستوەۆسكي, چەحوۆ تۋىندىلارى حح عاسىر پروزايكتەرىنە ۇلگى-ونەگە بولىپ, جاڭا زامان ادەبيەتىنىڭ بەت-بەينەسىن ايقىنداپ بەردى. سوڭعى ەلۋ جىلدىڭ ىشىندە ءسوز ونەرىنە كوپ وزگەرىستەر الىپ كەلگەن رەسەي مەن باتىستىڭ جاڭاشىل اقىندارى مەن جازۋشىلارىن دا الەم وقىرماندارى جەتكىلىكتى دارەجەدە تانىپ ۇلگەردى.

ال اباي شە؟ «ادامزاتتىڭ ءبارىن ءسۇي باۋىرىم دەپ» دەگەن گۋما­نيس­تىك يدەيانىڭ ۇرىعىن سەپكەن كەمەڭ­گەرىمىزدى وزىمىزدەن باسقا كىم بىلەدى؟ سۋرەتكەر اۋزوۆتەن كەيىن ۇلى اقى­نى­مىزدىڭ دۇنيەجۇزىلىك ادەبيەت­تەگى ورنىن بەلگىلەپ بەرۋ ءۇشىن ىرگەلى ىستەر جاسالدى ما؟ الەم وقىرمان­دا­رى­نىڭ قازاق ابايعا قاراعاندا بەلارۋس بىكوۆ پەن قىر­عىز ايتماتوۆتى كوبىرەك بىلەتىنىن وكىنىشپەن بولسا دا مويىنداۋعا تۋرا كەلەدى.

وسى تۇرعىدان العاندا اباي شى­عار­­مالارى ءوز وتانىنىڭ شەكارا­سى­نان الىستاپ كەتە الماعان پۋشكين تۋىندىلارىمەن تاعدىرلاس. قازا تاپقانىنا ەكى عاسىرعا جۋىق ۋاقىت ءوتىپ, ۇلى اقىننىڭ تۆورچەستۆوسى جايىندا رەسەيدە مىڭداعان ەڭبەكتەر جازىلسا دا پۋشكين ەسىمى دە الەم وقىر­ماندارىنىڭ ساناسىنا مىقتاپ ور­نىعا الماي قويدى. كەزىندە ورىس جازۋشىسى ۆلاديمير نابوكوۆ شەتەل وقىرماندارىنا پۋشكيندى جا­قى­نىراق تانىستىرماق نيەتپەن «ەۆگەني ونە­گين­دى» پروزانىڭ تىلىمەن اعىلشىن تىلىنە اۋدارعانى ءمالىم. سونداعى ىشكى ويى دۇنيە جۇزىنە كەڭىنەن تارالعان اعىل­شىن ءتىلى ارقىلى پۋشكيندى ەڭ الدىمەن باتىس جۇرتشىلىعىنا, ودان ءارى الەم وقىرماندارىنا تانىستىرۋ بولدى. بىراق جازۋشىنىڭ بۇل ويى جۇزەگە اسپاي, ساتسىزدىككە ۇشى­­را­دى. ورىس ادەبيەتىنىڭ نەگىزىن سالعان ۇلى اقىننىڭ شاكىرتتەرى بولىپ سانا­لاتىن تولستوي مەن چەحوۆ شى­عار­­ماشىلىعىنا ءتانتى بولعان الەم وقىر­ماندارى ءبارىبىر پروزا تىلى­مەن جازىلعان «ەۆگەني ونەگيندى» قا­بىل­داي الماي قويدى. نەگە؟

تامىرىن تىم تەرەڭگە جىبەرگەن ۇلتتىڭ اقىنى بولعاندىقتان پۋشكين­نىڭ مۋزاسىندا ورىس حالقى عانا قا­بىل­داي الاتىن جۇمباق تىلسىمدار كوپ. وتە كوپ. سوعان قاراماستان ۇلى اقىن­نىڭ قازاق تىلىنە ءساتتى اۋدارىلعان شىعارمالارى از ەمەس. حاكىم ابايدان باس­تاپ ۇلتىمىزدىڭ كوپتەگەن تالانتتى شايىرلارى پۋشكين تۋىن­دى­لارىنىڭ شىمقاي بويا­ۋىن سول­عىن­داتىپ الماۋعا بار كۇشىن سالىپ, انا تىلىمىزگە اۋدار­دى. ءبىر عانا «يا پومنيۋ چۋدنوە مگنوۆەنەنى» قازاق­شا سويلەتۋگە تى­رىس­قان تالانتتى اقىندارىمىز قان­شا­ما. قالاي دەسەك تە پۋشكين جىر­لا­رىنىڭ الاش جۇرتىنا تاراعان ناسي­حاتى كەمشىن بولعان جوق. ءساتتى شىق­قان تالاي اۋدار­مالاردىڭ ارقا­سىن­دا ورىستىڭ ۇلى اقىنىن قازاق وقىر­ماندارى جىلى قابىلداپ, جۇرە­گى­نىڭ تورىنەن ورىن سايلاپ بەردى.

ال ءبىزدىڭ ابايىمىزدىڭ تىلسىمى تەرەڭ پوەزياسىنا ءۇڭىلىپ, ونىڭ بارشا ادامزاتقا ورتاق گۋمانيستىك يدەيا­لا­رىنىڭ ماڭىزىن حالقىنىڭ سانا­سىنا سىڭىرۋگە تىرىسقان قانداي اتاق­تى ورىس اقىنىن ايتا الاسىز؟ سۇ­­راۋ سالىپ, زەرتتەپ كورسەك ميل­ليون­­­دا­عان رەسەيلىكتەردىڭ ىشىنەن ابايدىڭ ءبىر ولەڭىن وقىعان جالعىز ورىستى تابا الار ما ەكەنبىز؟ ءاي, قايدام. تانىمالدىعى جاعىنان 10 ميلليوننان استام قازاعى بار دانىشپان ابايمەن سالىستىرعاندا اۆار جۇرتىنىڭ تالانتتى ۇلى راسۋل عامزاتوۆ الدەقايدا باقىتتىراق. (مىسالى, اۆار اقىنىنىڭ «تىرنالار» ولەڭىن الىڭىزشى. اۋدارما دا قالاي ءساتتى شىققان. جەڭىس كۇنىنە وراي «تىرنالار» ءانى ماسكەۋدىڭ اسپانىندا قالىقتاعاندا كوڭىلى تەبىرەنىپ, كوزىنە جاس المايتىن پەندە جوق. عامزاتوۆ جايىندا ورىس تىلىندە جا­زىل­عان قانشاما زەرتتەۋلەر بار. اقىن­نىڭ تالانتى مەن ادامدىق تابيعاتى مەي­لىنشە شىنايى اشىلعان رەسەي كينوگەرلەرى تۇسىرگەن ءفيلمنىڭ ءوزى نەگە تۇرادى.

جيىرماسىنشى عاسىر باسىنان بەرگى جازىلعان جۇزدەگەن ەڭبەكتەردە پۋشكين شىعارماشىلىعى جەرىنە جەتكىزىلىپ دارىپتەلدى, ءبىر اۋىز سوزبەن بولسا دا ورىس اقىنىنىڭ رۋحاني مۇ­را­سى­نا توقتالماي كەتكەن قازاقتىڭ سىن­شىسى مەن ادەبيەت زەرتتەۋشىسى كەمدە-كەم. مىنە, وسى تۇرعىدان العان­دا:

سلۋح وبو منە پرويدەت پو ۆسەي

رۋسي ۆەليكوي,

ي نازوۆەت مەنيا ۆسياك سۋششي

ۆ نەي يازىك,

ي گوردىي ۆنۋك سلاۆيان, ي فينن,

ي نىنە ديكوي

تۋنگۋس, ي درۋگ ستەپەي كالمىك, – دەگەن اقىننىڭ اسقاق ارمانى قازاق توپىراعىندا ارتىعىمەن ورىندالدى.

ال ءبىز بولساق ابايدىڭ ورىس تىلىنە اۋدارىلعان ولەڭىن وقىعانىمىزدا ۇلى اقىنىمىزدىڭ تەرەڭدىگى مەن ويشىلدىعى كەلەكەگە ۇشىراعانداي ءبىر كۇيدى باسىمىزدان كەشەتىنىمىز نەلىكتەن؟ رەسەيدىڭ اتاقتى اقىندارى مەن جازۋشىلارىنىڭ ادەبيەت تۋرالى جازعان ەڭبەكتەرىنەن ابايدى اۋىزعا العان سىنىق سويلەمدى دە تابا المايسىڭ. قازاقتىڭ پۋشكين مۇراسىنا دەگەن تاعىلىمىندا, ۇلى اقىننىڭ رۋحىنا ادال قىزمەت ەتىپ كەلە جاتقان تاعزىمىندا ەشقانداي كىنارات جوق. ءتىپتى, ءدىنى مۇسىلمان, قانى مەن جانى جاعىنان بىزگە الدەقايدا جاقىن شىعىستىڭ ۇلى شايىرلارى جايىندا تۇك بىلمەسەك تە, پۋشكينننىڭ ءومىرى مەن شىعارماشىلىعى تۋرالى ءبىزدىڭ بىلمەيتىن مالىمەتىمىز جوق. ارينە, بىلگەن جاقسى عوي. بىراق ۇلتتاردىڭ ءبىر-ءبىرىنىڭ ادەبيەتىنە كورسەتەتىن قۇرمەتى ەكىجاقتى بولۋعا ءتيىس ەمەس پە؟ كوزىمىزگە تۇسپەي جۇرگەن بولسا عافۋ وتىنەمىز. باسقالارىن ايتپاعاندا, كەڭەس زامانىندا قازاقتىڭ تالانتتى شايىرلارى ولجاس پەن مۇحتارلارمەن تالاي داستارقانداس بولعان رەسەيدىڭ اتاقتى اقىندارى ەۆتۋشەنكو مەن ۆوزنەنسكيدىڭ كول-كوسىر ادەبي مۇ­را­سىندا دا ابايدان تاعىلىم الىپ, شىنايى كوڭىلمەن ۇلى اقىن رۋحىنا تاعزىم ەتىپ, تەبىرەنگەن ءبىر اۋىز ءسوز جوق. رەسەيلىك «كۋلتۋرا» تەلە­ارناسىنداعى الەم ادەبيەتىنىڭ الىپ­تارىنىڭ شىعارماشىلىعىن جان-جاقتى تانىستىراتىن «يگرا ۆ بي­سەر» باعدارلاماسى دا ءبىزدىڭ ابايى­مى­ز­عا ارناپ ءبىر حابار تۇسىرمەدى. تاياۋدا ينتەرنەتتەن ورىستىڭ تانىمال ادەبيەتتانۋشىسى دميتري بىكوۆتىڭ كوپشىلىككە ارناپ وقىعان جۇزدەگەن ءدارىسىن تىڭداپ شىقتىم, سەنەسىز بە ول ءبىر رەت تە اباي ەسىمىن اۋزىنا المايدى. مىنە, وسىدان كەيىن رەسەي استاناسى ماسكەۋدىڭ «چيستىە پرۋدى» ساياباعىندا اباي ەسكەرتكىشىنىڭ ورناتىلۋى, ەكى ەل اراسىنداعى دوستىق قا­رىم-قاتىناستىڭ سيمۆولىنان گورى, قازاقتىڭ كوڭىلىن الدارقاتۋ ءۇشىن جا­سال­عان يشاراداي اسەر قال­دى­را­تى­نىن كىمنەن جاسىرايىن.

امانگەلدى كەڭشىلىك ۇلى