ماڭعىستاۋ وبلىسى اكىمدىگى بەرگەن اقپاراتقا سۇيەنسەك, رەسپۋبليكالىق بيۋدجەتتىڭ دونورى رەتىندە «رەسپۋبليكالىق جانە وبلىستىق بيۋدجەتتەر, رەسپۋبليكالىق ماڭىزى بار قالالار, استانا بيۋدجەتتەرى اراسىنداعى 2017-2019 جىلدارعا ارنالعان جالپى سيپاتتاعى ترانسفەرتتەردىڭ كولەمى تۋرالى» قازاقستان رەسپۋبليكاسىنىڭ 2016 جىلعى 29 قاراشاداعى №24-ءVى زاڭىنا سايكەس ماڭعىستاۋ وبلىسىنا 2017-2019 جىلدارعا كەلەسىدەي كولەمدە بيۋدجەتتىك الىپ قويۋلار بەلگىلەنگەن, مىسالى 2017 جىلعا – 28 977 170 مىڭ تەڭگە; 2018 جىلعا – 31 316 423 مىڭ تەڭگە; 2019 جىلعا – 35 365 489 مىڭ تەڭگە.
سونىمەن قاتار 2020-2022 جىلدارعا ماڭعىستاۋ وبلىسىنا رەسپۋبليكالىق بيۋدجەتكە «رەسپۋبليكالىق جانە وبلىستىق بيۋدجەتتەر, رەسپۋبليكالىق ماڭىزى بار قالالار, استانا بيۋدجەتتەرى اراسىنداعى 2020-2022 جىلدارعا ارنالعان جالپى سيپاتتاعى ترانسفەرتتەردىڭ كولەمى تۋرالى» قازاقستان رەسپۋبليكاسىنىڭ 2019 جىلعى 4 جەلتوقسانداعى №275-ءVى زاڭىنا سايكەس تومەندەگىدەي كولەمدەردە بيۋدجەتتىك الىپ قويۋلار بەلگىلەنگەن 2020 جىلعا – 8 213 586 مىڭ تەڭگە; 2021 جىلعا – 13 416 746 مىڭ تەڭگە; 2022 جىلعا – 19 493 443 مىڭ تەڭگە.
كورىپ وتىرعانىمىزداي, «الىپ قويۋلار» جاعىنان ماڭعىستاۋدى ۇمىت قالدىرماعان رەسپۋبليكالىق بيۋدجەت ماڭعىستاۋدىڭ قاجەتىنە كەلگەندە نەگە شومىشتەن قاعىپ كەلەدى؟ «الاعان قولىم – بەرەگەن» دەگەن بار, الايدا ماڭعىستاۋ كوپ جاعدايدا «توقالدان تۋعاننىڭ» كەبىن كيىپ ءجۇر. Zertteu.kz سايتىنىڭ مالىمەتىنە سۇيەنسەك, رەسپۋبليكالىق بيۋدجەتتەن ەڭ كوپ قارجى الاتىن وبلىستار – تۇركىستان (838 ملرد تەڭگە), الماتى (623 ملرد تەڭگە), قوستاناي (314,7 ملرد تەڭگە), ال ەڭ از الاتىندار – الماتى قالاسى (142,7 ملرد تەڭگە), نۇر-سۇلتان قالاسى (130,8 ملرد تەڭگە) جانە ماڭعىستاۋ وبلىسى (109 ملرد تەڭگە). بەرگەنىنەن العانى كوپ بولىپ كورىنگەنمەن, جەمە-جەمگە كەلگەندە جوعارىدان قارجىلاندىرىلاتىن جوبالاردان باس تارتۋ, قارجى بولىنبەي قالۋ, بولىنگەن قارجىنىڭ كەرى قايتارىلۋى سىندى ارەكەتتەر ءجيى كەزدەسەدى.
ءبىر عانا مىسال جانە ماڭعىستاۋلىقتار ءۇشىن ەڭ ماڭىزدى, جاندى جانە جىلدار بويى جىر بولعان ءسۇر تاقىرىپ – قوشقار اتا ۋلى كولى ماسەلەسى.
رادياتسيالىق قاۋپى بار بولعاندىقتان, ونىڭ ادام دەنساۋلىعىنا توندىرەتىن قاتەرى دالەلدەنگەندىكتەن ماڭىزدى بولماعاندا قايتسىن؟! قوشقار اتا كولىنە 2003-2007 جىلدارى «قازاقستان رەسپۋبليكاسىنىڭ ۇلتتىق يادرولىق ورتالىعى», 2006 جىلى «ەكوسەرۆيس» جشس عىلىمي-زەرتتەۋ جانە مونيتورينگ جۇمىستارىن جۇرگىزگەن. وسى زەرتتەۋلەر ناتيجەسىنە ساي جىلدا جابىلىپ, تۇمشالاناتىن, زالالسىزداندىرىلاتىن بولىپ جاتاتىن ۋلى كولدىڭ ماسەلەسى جىل سايىن جارتىكەش كۇيىندە قالىپ كەلەدى. ىسكە بىلەك سىبانىپ كەلىپ, قۇيرىعىن بۇلعاڭداتىپ كەتەتىن ۇكىمەت ماڭعىستاۋلىقتاردىڭ الدىندا ابدەن ۇياتقا قالىپ ءبىتتى. ۇيات ۇيات-اۋ, سەتىنەي تارقاتىلىپ, قاقسي سارقىلىپ بىتكەن ەلدىڭ قۇزىرلى ورىندارعا دەگەن سەنىمىن ايتساڭىزشى...
قوشقار اتا ۋلى كولى تاقىرىبىندا «Egemen Qazaqstan» گازەتى بەتىندە بىرنەشە رەت ماسەلە كوتەرگەن بولاتىنبىز, «باياعى جارتاس – ءبىر جارتاس». بىراق بىزدىكى ايتۋ, سوندىقتان تاعى ايتۋعا ءماجبۇرمىز. سوڭعى رەت 2021 جىلعى 18 ناۋرىزدا «ۋلى كولدىڭ «جىرى» اياقتالا ما؟» دەپ ماڭعىستاۋ وبلىسى اكىمدىگى ءباسپاسوز قىزمەتىنەن قوشقار اتا قالدىق قويماسىن قالپىنا كەلتىرۋ جۇمىستارىنىڭ ءبىرىنشى كەزەڭى باستالدى دەگەن جىلىمىق حابارعا اسا قۋانا الماي, كەرىسىنشە سەكەمشىل ءدۇدامال ويمەن, ابدەن قالىپتاسىپ قالعان سەنىمسىزدىك تۇرعىسىندا ءتىل قاتقان ەدىك. بيىل جىل باسىندا ۇكىمەتتەن قولداۋ تاۋىپ, رەسپۋبليكالىق بيۋدجەتتەن 3 جىلعا 15,5 ملرد تەڭگە قاراستىرىلعان جۇمىسقا سول كەزدە-اق «قولعا الىنعان بيىلعى ء«بىرىنشى كەزەڭ» دە دابىرامەن باستالعانىمەن سوڭى ناتيجەسىز بۇرىنعى باستامالاردىڭ, «كەزەڭدەردىڭ» قاتارىن تولىقتىرىپ تۇرىپ الماسا دەپ تىلەيمىز» دەپ اياقتاپپىز ماقالانى. اۋليەلىگىمىز جوق, ايتسە دە كۇدىك-كۇمانىمىز ءدال كەلدى. وتكەن جىلى ۋلى كولدى زالالسىزداندىرۋ جۇمىسى قايتا قولعا الىنىپ, رەسپۋبليكالىق بيۋدجەتتەن 100 ملن تەڭگە كولەمىندەگى قاراجات ءبولىنىپ, مەردىگەر ۇيىممەن 15,5 ملرد تەڭگەگە كەلىسىمشارت جاسالىپ, بيىل ناۋرىز ايىندا ءوز قاراجاتى ەسەبىنەن رەكۋلتيۆاتسيالاۋ جۇمىستارىن باستاعان مەردىگەر بۇگىنگە دەيىن 100 گا اۋماقتى 300 000 تەكشە مەتر توپىراقپەن كومگەن ەكەن. الايدا, «جوبانىڭ مەملەكەتتىك ساراپتاما قورىتىندىسى قايتا قاراۋعا ۇسىنىلۋىنا بايلانىستى» بولىنگەن 100 ملن تەڭگە كەرى قايتارىلىپ, باستالعان جۇمىس توقتاتىلعان. قازىر ماڭعىستاۋلىقتار اراسىندا قالدىقتار قويماسىنا قاتىستى جۇمىستاردىڭ توقتاعانى قىزۋ تالقىعا ءتۇسىپ, زاڭدى الاڭداۋشىلىقتى تۋىنداتىپ وتىر. زاڭدى بولاتىنى – جىلدار بويى باستالا بەرە تاستالىپ, قوسالقى قارجى كورىنە بەرە عايىپ بولىپ كوزدى الداعان ۋلى كول جاعدايى بۇلاي ويىنعا, ويىنشىققا اينالدىراتىن ماسەلە ەمەس, مىڭداعان ادامنىڭ تاعدىرىنا, تۇتاس اۋىلداردىڭ تىرلىگىنە اسەرى بار ماسەلە.
ماڭعىستاۋلىقتارعا مۇڭ بولعان قوشقار اتا كولى وڭىردە ۋران ءوندىرىسىنىڭ اشىلۋىنا بايلانىستى اقتاۋداعى كەن بايىتۋ كومبيناتىنىڭ اعىندى راديواكتيۆتى سۋلارىنان پايدا بولعان. 200 مىڭنان استام تۇرعىنى بار اقتاۋ قالاسىنان 3 شاقىرىم, 70 مىڭعا جۋىق حالقى بار مۇنايلى اۋدانىنىڭ باسقۇدىق اۋىلىنان 7 شاقىرىم قاشىقتىقتاعى جالپى اۋدانى 66 شارشى شاقىرىمدى قۇرايتىن راديواكتيۆتى قالدىقتار قويماسىنا كەزىندە 105,1 ملن توننا راديواكتيۆتى, سونىڭ ىشىندە بەلسەندىلىگى 11,240 مىڭ كيۋري بولاتىن 51,8 ملن توننا ۋران رۋداسىنىڭ راديواكتيۆتىك قالدىقتارى قۇيىلعان دەيدى دەرەكتەر. ۋران ءوندىرىسىنىڭ زاردابى ماڭعىستاۋلىقتار ءۇشىن كۇنى بۇگىنگە دەيىن اسا ماڭىزدى, قورقىنىشتى تاقىرىپ بولىپ كەلەدى, بىراق وعان ۇكىمەتتىڭ قۇلاق تۇرمەيتىنى قىزىق... مىسالى, تۇرعىنداردىڭ ايتۋىنشا, «ۇيقىلى» كەن ورنىنداعى اشىق ادىسپەن جۇرگىزىلگەن ۋران ءوندىرىسىنىڭ اپاندارى ءالى كۇنگە دەيىن اشىق كۇيىندە جاتسا, وسى ۋراندى بايىتىپ-وڭدەۋمەن شۇعىلدانعان تاۋ-كەن زاۋىتىنىڭ (حگمز) قيراندىسى اۋاعا اسا جوعارى رادياتسيا تاراتۋدا.
– كەزىندە رادياتسيا فونى وتە جوعارى لوكالدى جەرلەر بەتوندالعان بولاتىن, ال قالعان جەرلەر فوسفوگيپستىڭ استىندا قالعان (ولاردىڭ رادياتسيالىق فونى نورمادان 203 ەسە). بىراق ەروزيا اسەرىنەن قالدىقتار قويماسىنىڭ بەتكى قاتتى قابىعى بۇزىلىپ, راديواكتيۆتى قالدىقتاردىڭ جەلمەن ۇشىپ, اۋاعا تارالۋ قاۋپى تۋدى. وسىعان وراي ويپاتتاعى راديواكتيۆتى قالدىقتاردى قانداي تەحنولوگيا پايدالانىپ زالالسىزداندىرامىز دەگەن سۇراق تۋدى. راديواكتيۆتى قالدىقتاردى وڭدەۋ, قورعاسىنمەن جابۋ, باريتپەن جابۋ, تەڭىز سۋىمەن تولتىرۋ, توپىراقپەن كومۋ سىندى بىرنەشە نۇسقا قاراستىرىلدى. قازاقستاندا قولدانىپ جۇرگەن راديواكتيۆتى قالدىقتاردى وڭدەۋ تەحنولوگياسى جوق ەكەنى بەلگىلى. جاپونياعا حابار سالدىق, ءالى كۇنگە شەيىن حابار جوق. سەبەبىن بىلە الماي وتىرمىز. انىقتاما ءۇشىن: جاپوندىقتار ينۆەستيتسيا سالاتىن مەملەكەتتى, جوبانى وتە مۇقيات زەرتتەيدى. ەگەر جەمقورلىق جايلاعان ەل بولسا سويلەسپەيدى جانە باستارىن سۇقپايدى. ەكىنشى, ءۇشىنشى, ءتورتىنشى نۇسقالار توپىراقپەن كومۋگە قاراعاندا وتە قىمبات. ويپاتتىڭ جالپى اۋدانى 77 شارشى شاقىرىم, ال رەكۋلتيۆاتسيا جاسالىناتىن اۋدان جوبامەن 40-45 شارشى شاقىرىم. اۋماق وتە اۋقىمدى, تريلليونداعان قارجى كەرەك. توپىراقپەن جابۋعا توقتاعانى سوندىقتان. ول دا ارزانعا ءتۇسىپ وتىرعان جوق – 15,5 ملرد تەڭگە.
ءبىز قالدىقتار قويماسىن زالالسىزداندىرۋ جۇمىستارىمەن تانىستىق, جۇمىس توقتاپ قالعان. نەگە؟
كونكۋرس ءوتتى, ءماجىلىس دەپۋتاتتارى بولىپ كوكتەم ايىندا وسى جىلعا 1 ملرد تەڭگە قارجىنى رەسپۋبليكالىق بيۋدجەتتەن بولدىرتتىك. جۇمىس باستالىپ, مەردىگەر كومپانيا 500 ملن تەڭگەنىڭ جۇمىسىن جاساعان, بىراق بولىنگەن قارجى ەكولوگيا, گەولوگيا جانە تابيعي رەسۋرستار مينيسترلىگىنىڭ ەسەپشوتىندا وبلىسقا اۋدارىلماي ءالى تۇر. مينيسترلىك «جسق قايتا قاراۋىمىز كەرەك, قازىرگى تەحنولوگيا قاۋىپسىزدىكتى قامتاماسىز ەتە مە؟» دەگەن ماسەلە كوتەرىپ وتىر. ولار ۇيقىدان بۇگىن وياندى ما؟ كەزىندە بۇل جوبا بارلىق ينستانتسيالاردان, ونىڭ ىشىندە ەكولوگيالىق ساراپتامادان وتكەن جوق پا؟ مەملەكەتتىك ساراپتامانىڭ قورىتىندىسىن العان جوق پا؟ ەندى باستالىپ كەتكەن جۇمىستى قالاي توقتاتادى؟ – دەپ جازدى ماسەلەگە وراي جەلىدەگى جەكە پاراقشاسىندا پارلامەنت ءماجىلىسىنىڭ دەپۋتاتى ە.جاڭبىرشين.
قۇزىرلى ورىنداردىڭ ءىستى توقتاتۋداعى جەلەۋى كوپتەن بەرى «قازىرگى تەحنولوگياعا» «كۇدىكتەنۋ» بولىپ كەلەدى. توپىراقپەن جابۋ كۇدىك تۋدىرسا, بىردەن ە.جاڭبىرشين جازباسىندا كورسەتىلگەن قۇنى تريلليونداردى قۇرايتىن راديواكتيۆتى قالدىقتاردى وڭدەۋ, قورعاسىنمەن نەمەسە باريتپەن جابۋ سىندى وزىق تاسىلدەردى نەگە قولدانبايدى؟ ورىنسىز جەرلەرگە جۇمسالىپ جاتقان قاراجاتتىڭ ەلدە ەسەبى جوق, سول قارجىنى قاجەتتى ورىنعا بۇرعان بولسا قوشقار اتا قالدىقتار قويماسى بۇلاي جىر بولماس ەدى...
دەپۋتات ە.جاڭبىرشين جازعانداي, «بولىنگەن قارجىنىڭ ەكولوگيا, گەولوگيا جانە تابيعي رەسۋرستار ەسەپشوتىندا وبلىسقا اۋدارىلماي ءالى تۇرۋىن» راديواكتيۆتى قالدىقتارمەن دەمالىپ, تىرلىك كەشىپ, ءار كۇنىن ۇرەيمەن وتكىزىپ وتىرعان ماڭعىستاۋلىقتاردى شومىشتەن قاعۋ دەپ ەسەپتەمەسكە امال جوق, الدە «جانى اشىماستىڭ قاسىندا باسىڭ اۋىرماسىن» دەگەن وسى ما؟! قوشقار اتا ۋلى كول قالدىقتار قويماسىن زاماناۋي تەحنولوگيالارمەن زالالسىزداندىراتىن ۋاقىت جەتتى.
ماڭعىستاۋ وبلىسى
