ستاحانوۆ ءىزى قاراعاندىدا دا قالعان

كەزىندە ەڭبەكتەگى جەكە رەكوردتىق جەڭىس­تەرىمەن اتاق-داڭقى ءدۇيىم الەمگە جاڭعىرىق­قان بۇل ادامدى قاراعاندىلىق ەسكى كوز شاحتەرلەردىڭ ءبىرازى سىرتتاي ەمەس, تىكەلەي جاقسى بىلەدى, قويان-قولتىقتاسىپ بىرگە كومىر وندىرگەندىكتەرىن ماقتانىش تۇتادى. انەبىر جىلدارى سوتسياليستىك ەڭبەك ەرى, مارقۇم جاكەن رۇستەموۆ اقساقالمەن اڭگىمەلەس­كەنىمىزدە “الەكسەي ستاحانوۆتى قاراعاندىعا كەلگەن بەتىندە ىزدەپ بارىپ, لەزدەمە وتكىزىپ جاتقان ۇستىنەن شىقتىم. قىسقا سويلەپ, تاپسىرمالاردى ناقتى بەرەتىن كىسى ەكەن. سودان ەلىنە قايتا ورالعانشا بايلانىسىمىز ۇزىلگەن جوق. ونىڭ, اسىرەسە, كەن تەحنيكاسىن ءتيىمدى پايدالانا ءبىلۋدى ۇيىمداستىرۋ جاعى­نان كوپ نارسە ۇيرەندىم. كەيىندە باس­قارۋىمداعى ۋچاسكەنىڭ وتىن شىعارۋ جونىنەن بىرنەشە مارتە دۇنيەجۇزىلىك رەكوردتار جاساۋعا قول جەتكىزۋى ارىپتەسىم ىقپالىنىڭ ارقاسى” دەگەن ەدى. ءيا, ستاحانوۆ ءىزى قاراعاندىدا دا قالعان. سوعىستىڭ باستاپقى ۋاعىندا باسىپ الىنعان دونباسس كومىر باسسەينىنەن سوڭ مايداندى اسا قاجەتتى وسىناۋ ونىممەن قامتاماسىز ەتۋ قازاقستانداعى ءۇشىنشى كومىر وشاعى موينىنا تۇسكەن بولاتىن. 1941 جىلدىڭ كۇزىندە دونەتسك شاحتەرلەرىنىڭ ۇلكەن توبىن باستاعان الەكسەي ستاحانوۆ قاراعاندىعا تابان تىرەگەن-ءدى. ايگىلى رەكوردشىعا №31 شاحتانى باسقارۋ تاپ­سىرىلادى. بىلىكتى ءارى تاجىريبەسى مول مايتالمان كەنشى­لەردىڭ قاتار تولىقتىرۋى جەرگىلىكتى كومىر ءوندىرى­سىنە وراسان زور وزگەرىستەر الا كەلدى. ستا­حانوۆتىق قوزعالىس باستاماشىسى ءوزىنىڭ ورتا­لارىنان تابىلۋى بۇرىن-سوڭدى بولىپ كورمەگەن ەڭبەك ورلەۋىن تۋعىزادى. دونباستىڭ ورنىن جوق­تات­پاۋعا كۇش سالعان نيەتتەستەرىمەن جارىسقا قوسىلعان قاراعاندىلىقتار قايراتى قايرالىپ سالا بەرەدى. عازيز ابدراحمانوۆ, تىلەۋبەك سىز­دىقوۆ, قاناش التىنباەۆ سياقتى كومىر قاباتىن شابۋشىلار ستاحانوۆتىڭ ءبىر اۋىسىمدا قايلا­مەن 227 تونناسىن قازعان ايگىلى كورسەت­كىشىنە جۋىق ناتيجە كورسەتەدى. ءتۇسىپ كۇزەمباەۆ جەتەك­شىلىك ەتكەن زابويشىلار بريگاداسى بۇعان دەيىن كۇنىنە 144 ۆاگونەتكا كومىردى كىر ۇستىنە جونەل­تىپ كەلسە, ەندى 202-گە جەتكىزەدى. كيروۆ اتىن­داعى شاحتادا قۇرىلعان ستاحانوۆشى اۋىسىم ودان دا اسىرىپ ءتۇسىپ, 455 ۆاگونەتكاعا وسىرەدى. الدىمىزداعى دەرەكتەر ايعاقتارداي, سول شاقتا №31 شاحتا تابىسى كولدەي بولىپ تۇرىپ­تى. ارينە, ونى ستاحانوۆتىڭ ءوزى باسقارۋى, وعان قوسا دونباستان كەلگەن 3200 كەنشىنىڭ دەنى سون­دا­عى جۇمىسقا جۇمىلدىرىلۋى جەتىستىككە جەتەلەمەي قويماعانداعى حاق. كاسىپورىننىڭ 1942 جىلدىڭ جوسپارىن مەرزىمىنەن 7 اي بۇرىن, ياعني 1 مامىردا ورىنداپ شىعۋى ءتارىزدى ءىرى ەڭبەك جەڭىستەرى جەتكىلىكتى. ءبىرىنشى كومىر وشاعى قولعا قايتارىلعان بەت­تە-اق ستاحانوۆ باستاعان كەنشىلەر ەلدەرىنە بىردەن ورالادى. 1943 جىلى ولار قيراتىلعان شاحتالاردى قايتا قالپىنا كەلتىرىپ, كومىر ءوندىرۋدى جولعا قويادى. بۇل جولى قاراعاندىلىق شاحتەرلەردىڭ ءبىر توبى بىرگە بارىپ, ءىستىڭ وڭعارىلۋىن تەزدەتەدى. جەرگىلىكتى ەڭبەككەرلەر قيىن ساتتە قاستارىنان تابىلعان جانداردى جاي جىبەرمەي, سوعىس سالدارىن جەڭىلدەتەرلىك جاعداي جاساپ, شىعارىپ سالادى. ماسەلەن, تەمىرتاۋدىڭ ماڭىنداعى “پۋت ك سوتسياليزمۋ” ۇجىمدىق شارۋاشىلىعى دونباس­تىقتار ءۇشىن 400 ءىرى قارا, 1350 قوي جينايدى. مۇنىڭ سىرتىندا 1200 پۇت استىق جونەلتەدى. قاراعاندى كومىر ءوندىرىسى تاريحىندا بۇل كەزەڭنىڭ ەلەۋلى ءىزى بار. ا.ستاحانوۆ, گ.سپيتسىن, د.لياپين, س.ماكاروۆ سىندى تانىمال مامان­داردىڭ ۇيىتقى بولۋى ارقاسىندا “قاراعان­دىشاحتاقۇرىلىسى” ترەسى قۇرىلىپ, 12 جاڭا شاحتا ىرگەتاسى قالانادى. ماكاروۆ دەمەكشى, گمك -1 كومىر كومباينىن جاساپ شىعارعان, ونىڭ باسسەيندە ەڭ جوعارى ەڭبەك ونىمدىلىگىنە قول جەتكىزۋىنە ءىز سالعان وسى كىسى. سوعىستان كەيىن كسرو كومىر ونەركاسىبى مينيسترلىگىندە قىزمەت ەتكەن الەكسەي ستاحانوۆ­تىڭ ماسكەۋدە قاراعاندىلىقتارمەن ءبىر كەز­دەسۋدە ارقايسىسىن قۇشاعىنا قىسىپ, جانارىنا جاس العان ءساتىن جاكەن رۇستەموۆ قارت ەلجىرەي ەسكە تۇسىرگەنى ەسىمىزدە. دوستىق, باۋىرمالدىق قيىندىقتا سىنالادى, بىلىنەدى. سونداي سىندا ءبىر-ءبىرىن ارقا تۇتقان شىنايى پەيىلگە جۇرەگى تولقىعانى بولار اتاقتى رەكوردشىنىڭ. “الەكسەي گريگورەۆيچ قاتارداعى ەڭبەك ادامدارىنىڭ ىشىندەگى قايتالانا بەرمەيتىن قۇبىلىستىڭ ءبىرى ەدى عوي. كەيدە “وسى ماعان باستىقتىقتان گورى قايلامدى قولعا الىپ, كومىر شاپقانىم ۇنايدى” دەپ بىزبەن بىرگە قايلا سىلتەسىپ, جۇمىسقا ايىزى قانىپ قالاتىن, دەيتىن مارقۇم قارت شاحتەر ساكەن شومانوۆ. قاراعاندى ستاحانوۆ ەسىمىن ۇمىتقان جوق. اتىندا كوشە, شاحتا بار. ايقىن نەسىپباي, قاراعاندى.