قازاقستان • 31 تامىز، 2021

نارىقتى مونوپوليستەردەن ارىلتۋ مۇمكىن بە؟

235 رەت كورسەتىلدى

ەلىمىزدە مونوپوليستەر تۋرالى بۇعان دەيىن دە از ايتىلعان جوق-تى. نارىقتىڭ جەكەلەگەن بولىكتەرىن قول استىنا الىپ، جالپىعا ورتاق زاڭدىلىقتاردى بەلدەن باسىپ وتىرعان «جەكە باتىرلارعا» تويتارىس بەرۋ جايى ءجيى ءسوز بولادى. ءمونوپوليزمنىڭ تامىر جايۋى كاسىپكەرلەر جۇمىسىنا كەدەرگى بولىپ وتىر. ءارى-بەرىدەن سوڭ بۇل كاسىپكەرلىككە دەگەن ىنتا-ىقىلاستى دا جوياتىن قاۋىپتى قۇبىلىسقا اينالىپ بارادى.

 پرەزيدەنت نە ايتتى؟

شيكىزات ەكسپورتىمەن الىسقا بارماسىمىز اقيقات رەتىندە ايقىندالا باستاعان سوڭ-اق اپىل-عۇپىل كاسىپكەرلىكتى دامىتۋعا دەن قويا باستادىق. راس، كاسىپكەرلىك بۇرىننان بار. بىراق ولاردى قولداۋ جەتكىلىكتى دەڭگەيدە بولماي جۇرگەن. اياعىنان تۇرىپ، ەڭسەسىن تىكتەپ كەتۋ ءۇشىن جەڭىلدەتىلگەن نەسيە بەرۋ، سالىق جۇكتەمەسىن ازايتۋ، جالداۋ تولەمىن تومەندەتۋ سياقتى تولىپ جاتقان جەڭىلدىكتەر ۇسىنۋ قولعا الىنعان. بىراق سونىڭ وزىندە ءبىر تۇيتكىل كولدەنەڭدەي بەرگەندەي ەدى. سول جايتتى پرەزيدەنت بىلتىرعى جولداۋىندا ايتىپ ەدى.

– باسەكەلى ورتانى ايتارلىقتاي تۇرلەندىرىپ، ءار كاسىپكەر ءۇشىن شىن مانىندە تەڭ مۇمكىندىك قالىپتاستىرۋ قاجەت. نارىقتاردى مونوپوليالاندىرۋدى توقتاتۋ كەرەك. نارىقتاعى كوپتەگەن سالا نارىقتىق ەمەس ءادىس-تاسىلدەر ارقىلى «تاس قامالعا» اينالعانى جاسىرىن ەمەس. كاسىپكەرلەر نارىققا كىرە المايدى، ال ەگەر كىرە قالسا، جەكە مونوپوليستەرگە باعىنۋعا ءماجبۇر بولادى، – دەگەن ەدى مەملەكەت باسشىسى.

بۇل رەتتە ق.توقاەۆ باسەكەگە قارسى ارەكەت بارلىق سالادا – كومىر، ەلەكتر ەنەرگياسى، مۇناي ونىمدەرى، بايلانىس، ءدارى-دارمەك، اۋەجاي قىزمەتتەرى، تۇرعىن ءۇي-كوممۋنالدىق شارۋاشىلىق قىزمەتتەرى، لوگيستيكا نارىقتارىندا بەلەڭ الىپ وتىر، بۇل ءتىزىمدى جالعاستىرا بەرۋگە بولادى دەدى. كەيىن پرەزيدەنت جىل باسىندا وتكەن ۇكىمەتتىڭ كەڭەيتىلگەن وتىرىسىندا بۇل ماسەلەگە قايتا ورالدى. «قازىر ەل ەكونوميكاسى مەملەكەتتىڭ شەكتەن تىس ارالاسۋىنان عانا ەمەس، جەكە مونوپوليستەردىڭ باسەكەلەستىك ەمەس ارەكەتتەرىنەن دە زارداپ شەگىپ وتىر. ولاردىڭ ءبىرازى – مەملەكەت قۇرعان بىرىڭعاي وپەراتورلار بولسا، ءبىرازى – جاي عانا جەكە مونوپوليستەر. باسەكەلەستىكتى قورعاۋ جانە دامىتۋ اگەنتتىگىنە اتالعان قۇرىلىمداردىڭ جۇمىسىن جالعاستىرۋ قانشالىقتى دۇرىس ەكەندىگىنە قاتىستى تالداۋ جاساۋدى تاپسىرامىن»، دەگەن ەدى. ءسويتىپ 2022 جىلدىڭ 1 قاڭتارىنا دەيىن جەكە باسەكەلەستىككە زالال تيگىزىپ وتىرعان نەگىزگى پروبلەمالاردى شەشۋگە باعىتتالعان زاڭ جوباسىن دايىنداۋعا تاپسىرما بەردى.

 

جاڭا زاڭ نە بەرەدى؟

وسى ماسەلەلەردى وزەك ەتىپ، سەرىك جۇ­مان­عارين باسقاراتىن اگەنتتىككە ساۋال بەردىك.

«تاۋەلسىزدىك العالى بەرى 4 انتيمو­نو­پوليالىق پاكەت (زاڭ) قابىلداندى. پرەزيدەنت اتاپ وتكەن نارىقتىق بيلىك شو­عىرلانۋىنىڭ سىن كوتەرمەس دەڭ­گەيى جانە ەكونوميكانىڭ بازالىق سەك­تور­لارىنداعى مونوپوليالاۋ بەسىنشى پاكەتتى ازىرلەۋگە نەگىز بولدى. مۇندا ۇزدىك الەمدىك پراكتيكا ەسكەرىلەدى. زاڭ جوباسىن قابىلداۋ باسەكەلەستىك سالاداعى تاۋارلىق نارىقتىڭ جۇيەلىك پروبلەمالارىن شەشۋگە جانە كەدەرگىلەردى جويۋعا باعىتتالادى. بەسىنشى پاكەت نەگىزىنەن ءۇش كەدەرگىنى قۇرتۋعا باعىتتالماق: نەگىزگى قۋاتقا قول جەتكىزۋدى شەكتەۋ، باعانى بۇرمالاۋ جانە تاڭدامالى قامقورشىلىق نەمەسە فاۆوريتيزم» دەيدى اگەنتتىك باسشىسى.

س.جۇمانعاريننىڭ ايتۋىنشا، قازىر رەسپۋبليكادا تاۋارلىق نارىقتارداعى ءۇش ءىرى ويىنشىنىڭ نارىقتىق ۇلەسى 70 پەن 100 پايىز ارالىعىندا ەكەن. نارىقتىڭ كوبىندە نارىقتىق ەمەس ادىستەر ۇستەمدىك قۇرىپ تۇر. كاسىپكەرلەر وندا كىرە المايدى. كىردى ەكەن، جەكە ءمونوپوليستىڭ ايتقانىمەن ءجۇرىپ تۇرۋعا ءماجبۇر بولادى. سونىمەن قاتار ەكونوميكاداعى مەملەكەت ۇلەسىنىڭ دە ءازىر تومەندەي قويار ءتۇرى بايقالمايدى. 2021 جىلى ءىجو-دەگى مەملەكەت ۇلەسى 14،8 پايىزدى قۇراپ تۇر.

قازىر ەلدەگى ءاربىر نارىقتىڭ وزىنشە زاڭ قالىپتاستىرىپ، جا­زىلماعان ەرەجەلەرمەن بيلەپ-توستەي­تىنى، بۇل ءوز كەزەگىندە اۋقىمدى كولەڭ­كەلى ەكونوميكانى قالىپتاستىرىپ وتىر­عانى وتىرىك ەمەس. سونىڭ سالدارىنان كاسىپ­كەرلەر جەمقورلىققا بەيىم بولادى، تيىسىنشە كاسىپكەر بولۋعا دەگەن ىنتا دا تومەندەيدى. ساراپشى جاقىپ حايرۋشەۆ مونوپوليا قاتتى ورىستەپ وتىرعان سالالاردى اتادى جانە شەشۋ جولىن ۇسىنىپ كوردى.

 – بىركەلكى، سونداي-اق ومىرلىك ماڭىزى بار تاۋارلار مەن قىزمەتتەر ۇسىناتىن كاسىپكەرلەر ءوزارا كەڭەسىپ باعانى نەگىزسىز كوتەرەر بولسا نەمەسە وزگە كاسىپكەرلەردىڭ بۇل نارىققا كىرۋىنە مۇمكىندىك بەرمەسە، بۇل حالىقتىڭ ءومىر ساپاسىنا بىردەن اسەر ەتەدى. ويتكەنى تاڭداۋ ەركىندىگى بولمايدى جانە بۇل تاۋاردىڭ ساپاسىنا دا قاتىستى بولماق. قازىر مۇنداي احۋال جاڭا پاتەرلەر مەن اۋە بيلەتتەرىنىڭ باعاسىنان قاتتى بايقالىپ وتىر، – دەگەن ساراپشى «نارىقتى مونوپوليالاۋدى توقتاتۋ ءۇشىن ءبىر عانا نۇسقا بار، ول – «اشىق اسپان» ۇستانىمى» دەيدى. https://t.me/ekxkz

– بۇل تەك اۋە كومپانيالارى ءۇشىن عانا ەمەس، بانك قۇرىلىمى، دەۆەلوپەر جانە وزگە دە كاسىپكەرلىك سالالارىنا قاتىستى. جالپى، قانداي دا ءبىر سالاعا بيلىك ەتەتىن شەنەۋنىكتىڭ تۋىس-تۋعان، دوس-جاراندارىنىڭ باسەكەلەستىكتى تۇنشىقتىرىپ وتىرعانى جاسىرىن ەمەس. سول سەبەپتى ارنايى زاڭ جانە رەيدەرلىككە بايلانىستى قاتاڭ شارالار قابىلداۋ كەرەك. قانشاما بيزنەسمەن وسى رەيدەرلىكتىڭ كەسىرىنەن كاسىبىنەن ايىرىلدى. ونداي ادامداردىڭ كەيىن كاسىپكە قايتا ورالۋعا دەگەن قۇلشىنىسى دا بولماي قالادى. ال ءبىز بىرنەشە جۇزدەگەن تالانتتى كاسىپكەردى جوعالتىپ جاتىرمىز، – دەدى ج.حايرۋشەۆ.

 

بيرجالىق ساۋدا مونوپوليانىڭ جولىن كەسە مە؟

ءادىل باسەكەلەستىكتى ابىگەرگە ءتۇسى­رىپ وتىرعان، جوعارىدا ايتىلعان ءۇش كەدەرگىنىڭ ۇلەسىن ازايتۋ ءۇشىن نە ىستەلەدى؟ اگەنتتىك وعان قاتىستى 8 بازالىق باعىت دايىنداعاندارىن ايتادى. العاش­قىسى – نەگىزگى قۋاتقا قول جەتكىزۋ. ەكىن­شىسى – مەملەكەتتىك جانە جەكە وپەرا­تور­لاردىڭ قىزمەتىن رەتتەۋ. ءۇشىنشىسى – ەكونوميكاداعى مەملەكەت ۇلەسىن ازايتۋ. ءتورتىنشىسى – مەملەكەتتىك قولداۋ شارالارىنا تەڭ قولجەتىمدىلىكتى قامتاماسىز ەتۋ. بەسىنشىسى – تسيفرلى ەكونوميكانى رەتتەۋدىڭ جاڭا تاسىلدەرىن ەنگىزۋ. ال­تىن­شىسى – باسەكەلەستىك اسەرىن باعا­لاۋدى ەنگىزۋ. جەتىنشىسى – ەلەكتر ەنەرگياسى نارىعىنداعى باسەكەنى دامىتۋ. سەگىزىنشىسى – دارىلىك زاتتار نارىعىنداعى باسەكەنى دامىتۋ.

وسى ايتىلعاندار ىسكە اسىپ، پرەزي­دەنت­تىڭ: «مەملەكەتتىك جانە جەكەمەنشىك سالاداعى «مونوپوليستەردىڭ» جۇمىسىن رەتكە كەلتىرۋ كەرەك. ناقتى ەرەجەلەردى بەكىتكەن ءجون: ولار قانداي جاعدايدا جانە قانداي نىساندا قۇرىلادى، تۇسكەن تابىس قايدا جۇمسالادى. قاتاڭ قوعامدىق مونيتورينگ جۇرگىزۋ قاجەت» دەگەن تالابى ورىندالسا يگى. سونداي-اق ق.توقاەۆ بيرجاداعى ساۋدا-ساتتىقتى تارتىپكە كەلتىرۋ كەرەك دەگەندى دە ايتىپ ەدى. اگەنت­تىك پرەزيدەنت تاپسىرماسىن باسەكە­لەستىكتى دامىتۋ جونىندەگى ۇلتتىق جوبا جانە زاڭ جوباسى نەگىزىندە جۇزەگە اسىرۋعا نيەتتى سياقتى.

ەسكە سالساق، پرەزيدەنت جارلىعىمەن 2020 جىلدىڭ 5 قازانىندا تاۋارلىق بيرجا سالاسىنداعى مەملەكەتتىك باقىلاۋ مەن ليتسەنزيالاۋ فۋنكتسياسى جانە وكىلەتتىلىگى وسى اگەنتتىككە بەرىلگەن ەدى. وسىعان وراي اگەنتتىك ىشىندە بيرجالىق كوميتەت قۇرىلىپ، اتالعان كوميتەت اۋە وتىنى، گاز جانە مۇناي ونىمدەرىنىڭ بيرجالىق ساۋداسى بويىنشا بىرنەشە وتىرىس وتكىزىپ، وعان سول نارىقتىڭ ناقتى ساتۋشىلارى مەن ساتىپ الۋشىلارى قاتىسقان. ءسويتىپ جاڭا ءادىس-تاسىلدەر تالقىعا تۇسكەن. نارىق قاتىسۋشىلارىن بيرجالىق ساۋدانىڭ قىر-سىرىنا ۇيرەتۋ وقۋى ءالى جالعاسىپ جاتىر، دەيدى اگەنتتىك.

31 ناۋرىزدا بيتۋم جانە بەنزين بو­يىنشا بيرجالىق ساۋدا باستالدى. 31 ناۋ­رىز بەن 6 ءساۋىر ارالىعىندا 18 265 توننا اي-92 بەنزينى بيرجاعا شىعارىلعان. بۇل ەنەرگەتيكا مينيسترلىگىنىڭ ءساۋىر ايىندا ىشكى نارىققا جەتكىزەتىن بۇكىل بەنزيننىڭ (275 787 توننا) 6،6 پايىزى. 24 مامىردا كوممۋنالدىق-تۇرمىستىق كومىردىڭ شاعىن پارتيالارى بويىنشا بيرجالىق ساۋدا باستالعان. مۇندايدا دەلدال ارالاس­پاي، وڭىرلىك وپەراتورلار كومىردى تىكەلەي رازرەزدىڭ وزىنەن ساتىپ الادى. البەتتە، بۇل جاعدايدا كومىردىڭ سوڭعى باعاسى دا تومەن بولادى. اگەنتتىكتىڭ حابارلاۋىنشا، الدا ديزەلدى وتىن، اۆياتسيالىق كەروسين ونىمدەرى بو­يىنشا بيرجالىق ساۋدا جاساۋ جوسپارلانىپ وتىر.

ءبارىن ايت تا ءبىرىن ايت، ەلەكتر ەنەرگياسى سالاسىنداعى مونوپوليا جۇرت اۋزىنا ءجيى ىلىگەدى. ونداي مونوپوليالار ەلەكتر ەنەرگياسىنىڭ باعاسىن وزگە جۇرتتان قىمبات ەتىپ قويادى. ال جالپ ەتىپ جارىق سونسە، ونىڭ سەبەپ-سالدارىمەن كۇرەسۋدى ويلامايدى. ولارعا ەشكىم ارىز-شاعىم ايتپاۋى كەرەك. تاپ قازىر ەلەكتر ەنەرگياسىنىڭ 99 پايىزى اشىق ەمەس تىكەلەي كەلىسىمدەر ارقىلى ساۋدالانادى ەكەن. اگەنتتىك بۇل شارۋانىڭ دا ەتەك-جەڭىن جيامىز دەيدى. ايتۋلارىنشا، 2025 جىلعا تامان ەلەكتر ەنەرگياسىنىڭ ۇيىمداستىرىلعان ساۋداسىن كەم دەگەندە 30 پايىزعا جەتكىزبەك.

 

ينۆەستيتسياسىز يگەرۋ قيىن

– وتاندىق ەلەكتر ەنەرگەتيكاسى سالاسىندا ەنەرگيا بەرۋشى ۇيىمدار نەمەسە جاي عانا ەلەكتر جەلىلەرى كومپانيا­لارى تازا مونوپوليا بولىپ سانالادى. قىزمەتى مونوپولياعا قارسى زاڭمەن بەكىتىلگەندىكتەن ولار تابيعي مونوپوليالار قاتارىنا جاتادى. سونىمەن قاتار تابيعي مونوپوليالار قىزمەتى كەز كەلگەن ەلدىڭ ەكونوميكالىق وسۋىنە ايتارلىقتاي اسەر ەتەدى، الەمدىك نارىقتا ەكونوميكانىڭ باسەكەگە قابىلەتتىلىگىن قامتاماسىز ەتەدى. سوندىقتان بۇل كومپا­نيا­لاردىڭ اكتيۆتەرىن ءتيىمدى جانە جاڭارتىلعان كۇيدە ۇستاۋ وتە ماڭىزدى. ءدال قازىر ەلەكتر جەلىلەرى شارۋاشىلىعى تىم قاتتى توزىپ كەتكەن. بۇل رەتتە مونو­پولياعا قارسى ۆەدومستۆو تابيعي مونو­پوليالاردىڭ ينۆەستيتسيالىق باعدار­لاماسىن اسا مۇقيات قاراۋعا ءتيىس. ويتكەنى اقشا تابۋدىڭ باسقالاي جولى جوق، – دەيدى ەلەكتر ەنەرگياسى سالاسىنىڭ ساراپشىسى ج.حايرۋشەۆ.

ونىڭ ايتۋىنشا، قازىرگى بەكىتىلگەن شەكتى تاريفتەر تولىققاندى جاڭعىرتۋ، رەكونسترۋكتسيا جۇرگىزۋگە مۇمكىندىك بەرمەيدى.

«جاڭا ەلەكتر ستانسالارى قۇرىلىسىنا دا شەتەلدىك ينۆەستيتسيا تارتىلىپ وتىرعان جوق. كەز كەلگەن جاڭعىرتۋ شەتەلدىك ينۆەستيتسيالاۋسىز جۇزەگە اسپايدى جانە مەملەكەتتىك ورگانداردىڭ – جاڭا ءوندىرۋ قۋاتتىلىعىنا، ەلەكتر جەلى شارۋاشىلىعىنىڭ نىساندارىنا، جاڭعىرتىلعان ەنەرگيا كوزدەرىنە، ەنەرگيا تيىمدىلىك جانە ەنەرگيا جابدىقتاۋ بويىنشا باعدارلاماعا قاتىستى بۇگىنگى جوسپارى بۇل سالاعا ينۆەستيتسيا تارتۋ مەحانيزمدەرىنسىز قاراستىرىلاتىن سياقتى» دەپ قىنجىلادى ساراپشى.

 

ءتورت جىل قالدى...

سونداي-اق ترانسپورت، اسىرەسە، تەمىر جولداعى جۇك تاسىمالى بويىنشا دا باسەكەنى دامىتۋ جوسپارلانعان. قازىر 40 ليتسەنزيا بەرىلىپ، نارىقتا 3 تاسىمالداۋشى جۇمىس ىستەپ جاتىر ەكەن. ەكەۋى جەكەمەنشىك تاسىمالداۋشى ءارى قاناتقاقتى رەجىمدە ىستەۋدە. اگەنتتىك مۇنداي تاسىمالداۋشىلار سانىن 5 جىلدان سوڭ 10-عا جەتكىزەمىز دەگەن ۋادە بەرەدى. ءوز قازانىندا قايناپ جاتقان جابىق نارىقتار دەگەندە اۋەجايلار مەن ءدارى-دارمەك نارىعى ويعا ورالادى. اگەنتتىك بۇل سالاعا دا «اۋىز سالامىز» جانە جولاۋشىلار تاسىمالى نارىعىن تولىقتاي جەكەشەلەندىرەمىز دەگەندى ايتادى. ال فارماتسەۆتيكا نارىعىندا 2020 جىلدىڭ وزىندە 109 تەرگەۋ اياقتالعان، 29-ى ءالى جالعاسىپ جاتىر ەكەن. سوندىقتان بولار، مەملەكەت مەيلىنشە تەزىرەك پرەپارات باعاسىن رەتتەۋدى ازايتۋعا نيەتتى.

اگەنتتىكتىڭ حابارلاۋىنشا، بيرجالىق ساۋدادا 2022 جىلى سىعىمدالعان گازدىڭ ساتىلۋى 100 پايىزعا جەتسە، 2025 جىلعا تامان مۇناي ونىمدەرىنىڭ ساۋداسى 20 پايىزعا يەك ارتسا، بۇدان 1،9 ترلن تەڭگە تابىس تۇسپەك. جوعارىدا ايتىلعانداي، ەلەكتر ەنەرگياسىنىڭ بيرجالىق ساۋداسى 2025 جىلعا تامان 30 پايىزدى قامتىپ جاتسا، 350 ملرد تەڭگە تابىس الىپ كەلۋگە قاۋقارلى. ەگەر بۇل ساۋدا ءارى قاراي ءساتتى جالعاسسا، جىل سايىن بيۋدجەت قارجىسىن ۇنەمدەۋ 20 ملرد تەڭگەگە ۇلعايادى جانە شاعىن جانە ورتا بيزنەس ءۇشىن 31 ملرد-قا كوبەيەتىن كورىنەدى.

قىسقاسى، اگەنتتىك بەرىپ وتىرعان ۋادە مول. ساراپشىلاردىڭ كوڭىلى كۇمانعا تولى. حالىقتىڭ دا. ءبىر بايقاعانىمىز، شارۋانىڭ ءبارى 2025 جىلعا تامان وڭعارىلا باستايدى. 2025 دەگەنىڭىز قىر استىندا تۇر. ءبىر تالپىنساق وعان دا جەتەمىز. تىم جاقىن ۋاقىت. كوپ جەردە كوكەنىڭ قوڭىراۋى شەشەتىن، وزىنە ەمەس «جوعارىعا» قۇلاي سەنەتىن، قايسارلىق پەن تاباندىلىق، ەپتىلىك پەن تالانت ەمەس، بەتى جىلتىراعان اقشا عانا قادىرلەنەتىن قوعامدى ميباتپاقتان ارىلتۋ دا وڭايعا تۇسپەس. ال وعان ءتورت جىل جەتە مە؟

 

سوڭعى جاڭالىقتار

ۇقساس جاڭالىقتار