نەمىستىڭ شوپەنگاۋەر ەسىمدى اتاقتى فيلوسوفىنىڭ ايتۋىنشا, ادام ءىس-ارەكەتتەرىنىڭ ءۇش باستى سەبەبى بولاتىنعا ۇقسايدى. سونىڭ ەڭ باسىندا اشۋ-ىزا تۇر. ەكىنشى – ەگويزم, ءۇشىنشى – جاناشىرلىق. اشۋ-ىزانىڭ ەكپىنى ەگويزمنەن دە, جاناشىرلىقتان دا باسىم بولاتىنىن قوعامنىڭ دەنىن كورگەنى مەن ەستىگەنىن عانا قاپەرگە الاتىنداردىڭ قۇرايتىنىمەن تۇسىندىرۋگە بولادى. ايتسە دە تۇبىنە ءتۇسىپ ويلاساڭ, ادام بويىنداعى اياۋشىلىق سەزىمىن باسىپ-جانىشتاپ ولتىرەتىن اشۋ-ىزانىڭ دا وزىندىك سەبەپتەرى كوپ. ونى ەكى ۇلكەن كاتەگوريادا قاراستىرۋعا بولادى. العاشقىسى – الەۋمەتتىك سەبەپ. الەۋمەتتىك تەڭسىزدىك ادامداردى اشۋعا بۋلىقتىرىپ, قوعامدى اشۋ-ىزا بۋادى. الەۋمەتتانۋشىلار مەن فيلوسوفتار بۇل تۋرالى كوپ ەڭبەكتەر جازعان. ەكىنشىسى – پسيحولوگيالىق سەبەپ. بۇل سەبەپتىڭ استارىن جازۋشىلاردان كوپ قاۋزاعان حالىق جوق. سونداي قالامگەردىڭ ءبىرى – ارگەنتينالىق حورحە لۋيس بورحەس. ءار سويلەمىندە قۇپيا ءبىر ماتىندەر جاسىرىنىپ جاتاتىن بورحەستىڭ شىعارمالارى وقىرماندا اشۋ-ىزا, كەك, ۇرەي, باسقا دا وزىڭە بەيمالىم جۇمباق سەزىمدەر تۋعىزادى.
بورحەستىڭ «ەرەكشە باسەكە», «قاسكۇنەم ايەل», ء«تىرى ولىك» شىعارمالارىنداعى كەيىپكەرلەردىڭ اشۋ-ىزاسىن قوزدىرعان نارسە – باسەكەلەستىك. باسەكەلەستىكتىڭ اشۋ-ىزانى قوزدىراتىنىن, ونىڭ سوڭى كىسى ولىمىمەن اياقتالاتىنىن جازۋشى جاقسى كورسەتە العان. بۇل شىعارمالاردى وقىعان كەز كەلگەن وقىرمان ارگەنتينا قوعامىنداعى سول كەزدەگى احۋالدى تەرەڭ بىلمەسە دە, جازۋشى قولتاڭباسى ارقىلى سول قوعامنىڭ دەرتىن تۇسىنە الادى. باسەكەلەستىكتىڭ ەكى اعايىندىنىڭ, باسشى مەن قوسشىنىڭ, ەكى گاۋچونىڭ (ارالاس نەكەدەن قۇرالعان الەۋمەتتىك-ەتنوستىق توپ) اراسىندا تۋىنداعانىنا قاراپ باسەكەلەستىكتىڭ دە تابيعاتىن تانيسىڭ.
مىسالى, «ەرەكشە باسەكە» شىعارماسىنداعى گاۋچولار مانۋەل كاردوسو مەن كارمەن سيلۆەيرانىڭ اراسىنداعى باسەكەلەستىكتىڭ ۇشقىنى وگىزدى مۇيىزىنەن بۇراپ جىعىپ جۇرگەن كۇندەرىندە تۇتانۋى مۇمكىن. بىراق ولار سول باسەكەلەستىكتەرىن شاراپحانالاردا اشىق كورسەتىپ ءجۇردى. ءبىر-بىرىمەن ايتىسىپ, داۋلاسىپ, توبەلەسىپ ءجۇرىپ ولاردىڭ كەۋدەسىندە اشۋ-ىزا سەزىمدەرى باس كوتەردى. ءدال وسى كەيىپكەرلەردىڭ باسەكەلەستىگى «وقيعا سوڭىندا ءبىرى ءولۋى مۇمكىن» دەگەن ويعا كەلتىرسە دە, وقيعا باسقاشا باعىت الادى دا, اتى ايتىپ تۇرعانداي ەرەكشە اياقتالادى. جازۋشى 1870 جىلى اپاراسيو باستاعان كوتەرىلىستىڭ ەكەۋىنىڭ تاعدىرىنا اسەر ەتكەنىن بىلايشا باياندايدى: «...برازيليالىق مۋلات اقىرى جۇرت تۇسىنبەگەن سوزدەرىن اياقتاپ, ەلمەن بىرگە ءبىزدىڭ باتىرلاردى دا بىرگە الا كەتەدى. ولاردى وتباسىمەن قوشتاسۋعا دا بوساتپاپتى. مانۋەل كاردوسو دا, كارمەن سيلۆەيرا دا مۇنى قالىپتى جاعداي دەپ قابىلدايدى. سولدات ءومىرى مەن گاۋچو تىرلىگىنىڭ اقيقاتىندا تۇك ايىرماسى جوق. ەر-توقىمدارىن باستارىنا جاستاي سالىپ, ايتاقىرعا ۇيىقتاۋعا ولار الدەقاشان كوندىككەن بولاتىن. اتان وگىزدى مۇيىزىنەن بۇراپ جىعاتىن ساربازدارعا ادام ءولتىرۋ دەگەن نە ءتايىرى». سونىمەن سوعىستا جەڭىلىپ قالعان ولاردىڭ وتريادى دۇشپان قولىنا بەرىلۋگە ءماجبۇر بولادى دا, دۇشپاندارى بۇلاردى ەرەكشە ادىسپەن ولتىرەدى. ەكەۋىنىڭ ەجەلدەن باسەكەلەس ەكەنىن ەستىگەن وترياد كومانديرى: «ەكەۋىڭنىڭ اراز ەكەنىڭدى, ءبىر-ءبىرىڭدى قۇرتۋدى اڭساپ جۇرگەندەرىڭدى مەن ەستىدىم. ەكەۋىڭنىڭ دە وڭەشتەرىڭدى قىرقامىز, سوسىن جارىستىرامىز. قايسىڭنىڭ جەڭىپ شىعاتىنىڭ ءبىر قۇدايدىڭ قولىندا», دەيدى. قىسقاسى, ەكەۋىنىڭ ءولىمى دە باسەكەگە قۇرىلىپ, سول باسەكەدە كاردوسو جەڭىپ شىعادى...
«قاسكۇنەم ايەلدىڭ» وقيعاسى بۇدان گورى تەرەڭىرەك. ەكى اعايىندى جىگىتتىڭ ءبىر ايەلدى ۇناتىپ, اقىر سوڭىندا ولاردىڭ ايەلدى ءولتىرۋىن نەگە جازۋشى اقتاپ الدى؟ ايەل – اعايىندىلاردىڭ باسەكەسىنە, ءبىر-بىرىنە اشۋ-ىزاسىنا بىردەن-ءبىر سەبەپكەر. ايەل – قاسكۇنەم. نەگە؟ ەستەتيكالىق تۇرعىدان قاراستىرساڭ, جەكە ادامنىڭ ءوزىنىڭ قۇمارلىعى ءۇشىن ءومىر ءسۇرۋى, ەشتەڭەگە جاۋاپتى بولماۋى قالىپتى نارسە. سول سياقتى جەكە باسىندا تاڭداۋ قۇقى جوق, قولدان قولعا ءوتىپ جۇرگەن جەزوكشە ايەلدىڭ ەكى جىگىتتى بىردەي وزىنە قۇمار ەتۋى جازاعا لايىقتى بولسا دا, مەنىڭشە «قاسكۇنەم» دەپ ايىپتاۋعا بولمايدى. بىراق جازۋشى ماسەلەگە مورالدىق-ەتيكالىق تۇرعىدان قاراپ وتىر. قۇمارلىق اتاۋلى ەگويزممەن تۋىس بولعاندىقتان, وندا جاناشىرلىققا ورىن جوق. ايەل جىگىتتەردى ايامادى. سول ءۇشىن جازۋشى باۋىرلىق سەزىمدەردى ساقتاپ قالۋعا ۇمتىلعان جىگىتتەردىڭ كىسى ولتىرگەنىن ايىپتامايدى...
قورىتىندىلاي كەلە ايتپاعىمىز – بورحەس وسى شىعارمالارىندا اشۋ-ىزانىڭ پسيحولوگيالىق سەبەپتەرىنە ۇڭىلەدى, ونىڭ ءتۇپ-توركىنىن ناقتى جەتكىزە الادى.
