قازاقستان • 27 تامىز، 2021

باتىل قادام، بايىپتى باستاما

28 رەت كورسەتىلدى

29 تامىز – سەمەي يادرولىق سىناق الاڭىنىڭ تۇبەگەيلى جابىلعان كۇنى. ءدال وسى كۇن 2009 جىلى قازاقستاننىڭ باستاماسىمەن جانە بىرقاتار ەلدىڭ قولداۋىمەن بۇۇ تاراپىنان يادرولىق سىناقتارعا قارسى ءىس-قيمىلدىڭ حالىقارالىق كۇنى بولىپ بەلگىلەندى. بۇل ادامزاتتى تولعاندىرىپ كەلە جاتقان يادرولىق قارۋ قاۋپىن سەيىلتۋگە كۇش-جىگەرىن بارىنشا جۇمساپ كەلە جاتقان ەلىمىزدىڭ، ەلباسى نۇرسۇلتان نازارباەۆتىڭ ماڭىزدى ءرولىن ايشىقتايدى.

بۇگىندە قازاقستان الەمدىك انتي­يادرولىق قوزعالىستاردىڭ كوشباسشىسىنا اينالىپ وتىرعانىن الەم مويىندايدى. بۇل مارتەبەسى بيىك، كوتەرەر جۇگى اۋىر كوشباسشىلىق ورىنعا ەلىمىز وڭاي جەتكەن جوق.

وسىدان 30 جىل بۇرىن، دالىرەگى 1991 جىلعى 29 تامىزدا ەلباسىنىڭ جارلىعىمەن بۇكىل ادامزاتقا قاۋىپ تون­دىرگەن، قازاقستاندىقتارعا قاسىرەت قامى­تىن كيگىزگەن، 500-گە جۋىق يادرولىق جارى­لىس جاسالعان سەمەي يادرولىق سىناق پو­ليگونىنىڭ ءۇنى وشكەن-ءدى. حالقى قول­داعان، ەلىنىڭ تالاپ-تىلەگىن جان جۇرە­گىمەن تۇسىنگەن نۇرسۇلتان نازارباەۆ­تىڭ اتالعان جارلىعىن بۇكىل الەم اسا ماڭىزدى تاريحي وقيعا رەتىندە قابىلدادى.

ويتكەنى سەمەي پوليگونىنىڭ رەسمي تۇردە، زاڭدىق نەگىزدە ءوز جۇمىسىن ءبىرجولا توقتاتۋى ءبىزدىڭ ەلىمىزبەن قاتار، بەيبىتشىلىكتەن وزگە قالاۋى جوق الەمدىك قوعامداستىقتى ءدۇر سىلكىندىردى، يادرولىق قارۋسىز، قاۋىپسىز الەم قۇرۋعا دەگەن ءۇمىتىن وياتىپ، سەنىمىن نىعايتتى.

وسىلايشا، قازاقستان يادرولىق قارۋسىز الەم قۇرۋ، جاپپاي قىرىپ-جوياتىن قارۋلاردى جويۋ، تاراتپاۋ، يادرولىق سىناقتاردى توقتاتۋ ماسەلەسىندەگى ءوزىنىڭ بۇگىنگى كوشباسشىلىق ورنىنا باتىل ءارى بايىپتى قادامىن جاسادى. بۇل قادام ەلىمىزدى الەمدىك قاۋىپسىزدىك سالاسىنداعى جەتەكشى مەملەكەتتەر قاتارىنان كورىنۋىمىزگە كەڭىنەن جول اشتى.

تاۋەلسىزدىگىن العان ساتتەن قازاقستان سەمەي پوليگونىن جابۋ ارقىلى ءوزىنىڭ بەيبىتشىلىكتەن وزگە جولدى تاڭدامايتىنىن اڭعارتا وتىرىپ، الەمدىك تىنىشتىقتى ساقتاۋ، نىعايتۋ باعىتىندا كوپتەگەن ساۋاتتى دا ومىرشەڭ باس­تامانى حالىقارالىق كۇن تارتىبىنە شىعارىپ كەلەدى. قازاقستاننىڭ بۇل باعىتتاعى نەگىزگى ماقسات-مۇددەسى نۇرسۇلتان نازارباەۆ ۇسىنعان، حالىقارالىق قوعامداستىق ەرەكشە قولداۋ بىلدىرگەن «Əلەم. XXI عاسىر» مانيفەسىندە جان-جاقتى باياندالعان.

وسى جەردە ەلىمىزدىڭ الەمدىك قاۋىپسىزدىكتى ساقتاۋ، يادرولىق قارۋعا قارسى ءىس-قيمىل سالاسىنداعى باتىل قادامىن تەك سەمەي پوليگونىنىڭ جابىلۋىمەن عانا سيپاتتاپ قويۋعا بولمايدى. بۇل ورايداعى قازاقستاننىڭ، ەلباسىنىڭ شەشىمتال ءىس-ارەكەتىنىڭ، سا­ۋاتتى باستامالارىنىڭ، ۇسىنىستارىنىڭ تۇتاس تاريحى قالىپتاستى دەپ تە ايتۋعا بولادى. وسى ورايدا باسقاسىن ايتپاعاندا، قازاقستاننىڭ تۇڭعىش پرەزيدەنتى نۇرسۇلتان نازارباەۆتىڭ ءوزىن ءوزى اقتاعان، حالقى قولداعان، الەمدىك قوعامداستىق قۋاتتاعان شەشىمى – قازاقستاندى يادرولىق قارۋسىز ەل رەتىندە قالىپتاستىرۋ بويىنشا ۇستانىمىن ايرىقشا ايتۋعا بولادى.

قازاقستان رەسپۋبليكاسىنىڭ تۇڭعىش پرەزيدەنتى – ەلباسى نۇرسۇلتان نازارباەۆتىڭ 2016 جىلعى تامىزدا سەمەي پوليگونىنىڭ جابىلۋىنا 25 جىل تولۋىنا ارنالعان حالىقارالىق كونفەرەنتسيادا سويلەگەن سوزىندە: «كسرو كۇيرەگەننەن كەيىن، ءبىز قۋاتى جونىنەن əلەمدەگى ءتورتىنشى زىمىراندىق-يادرولىق ارسەنالعا يەلىك ەتىپ قالدىق. ءبىزدىڭ تەرريتوريامىزدا 104 قۇرلىقارالىق بالليستيكالىق سس-18 («ساتانا») زىمىراندارى ورنالاس­تى. ولارعا 1400 يادرولىق وق تۇمسىق ورناتىلعان بولاتىن. ءبىزدىڭ اەرودرومدارىمىزدا 370 قاناتتى يادرولىق زىمىراندارى بار 40 ستراتەگيالىق بومبالاۋشى تۋ-95 مس ۇشاقتارى بولدى. بۇل فرانتسيانىڭ، ۇلىبريتانيانىڭ جəنە قىتايدىڭ يادرولىق كۇشتەرىن قوسا العانداعى əلەۋەتتەن ارتىق بولاتىن. سەمەي پوليگونىندا يادرولىق قارۋدى وندىرۋگە جəنە جەتىلدىرۋگە دايىن تۇرعان قۋاتتى عىلىمي-زەرتتەۋ ينفراقۇرىلىمى قالدى. بۇعان قوسا قازاقستان تابيعي ۋراننىڭ əلەمدىك قورىنىڭ تورتتەن ءبىرىن يەلەنە وتىرىپ، ونى بايىتۋدىڭ تولىق تسيكلىنا، يادرولىق وتىن، رەاكتورلار مەن قوندىرعىلار وندىرىسىنە يەلىك ەتتى»، دەگەن ەدى. مىنە، ەلباسى ايتقان جوعارىداعى دەرەكتەردەن سول كەزەڭدەردە يادرولىق قارۋعا يە مەملەكەت مارتەبەسىن ساقتاپ قالۋ مۇمكىندىگىنىڭ وتە جوعارى بولعانىن كورەمىز. بىراق ءبىز ادىلدىك، جاسامپازدىق، بەيبىتشىلىك جولىن تاڭداپ، الەمدىك وركەنيەتتەگى كوشىمىزدى يادرولىق قارۋدان ادا قازاقستان رەتىندە جالعاستىردىق.

راس، يادرولىق وراسان قۋاتتى قارۋدان ءوز ەركىمەن باس تارتۋ قازاقستانعا وڭايعا تۇسپەدى. بۇل جەردە ەلباسى ءىرى، يادرولىق قارۋعا يە مەملەكەتتەردىڭ ەلىمىزدىڭ قاۋىپسىزدىگى ءۇشىن كەپىلدىك بەرۋ ماسەلەسىن كوتەردى. وسى باعىتتا تاباندىلىق تانىتىپ، ءوزىنىڭ دىتتەگەنىنە جەتكەن ن.نازارباەۆتىڭ ارقاسىندا 1994 جىلى ەقىۇ-نىڭ بۋداپەشتتە وتكەن سامميتىندە اقش، رەسەي، ۇلىبريتانيا تاراپىنان قازاقستان قاۋىپسىزدىگىنە بەرىلەتىن كەپىلدىكتەر تۋرالى مەموراندۋمعا قول قويىلسا، كەيىن مۇنداي كەپىلدىكتەردى قىتاي مەن فرانتسيا بەردى. شىن مانىندە، بۇل ەلىمىز ءۇشىن ۇلكەن تاريحي ماڭىزدى وقيعا ەدى.

قازاقستان 2006 جىلدىڭ قىركۇيەگىندە ورتالىق ازيانى يادروسىز ايماق دەپ جاريالاعان سەمەي شارتىنا قول قويعانىن دا ايتا كەتەلىك. قاتىسۋشى بارلىق تاراپتار – قازاقستان، قىرعىزستان، تəجىكستان، تۇرىكمەنستان جانە وزبەكستان 2015 جىلى «يادرولىق كلۋبتىڭ» 5 دەرجاۆاسىنان ارنايى حاتتامامەن بەكىتىلگەن قاۋىپسىزدىك كەپىلدىگىن الدى. بۇل يادرولىق قارۋدى تاراتپاۋدىڭ، قارۋسىزدانۋدىڭ الەمدىك ۇدەرىسىنىڭ جاڭا كەزەڭى باستالعانىن بىلدىرگەن وقيعا بولدى.

قازاقستان يادرولىق سىناقتارعا تۇبەگەيلى تىيىم سالۋ شاراسىن جۇزەگە اسىرعاننان كەيىن بۇۇ-نىڭ شەشىمىمەن يادرولىق سىناقتارعا جاپپاي تىيىم سالۋ تۋرالى شارتقا قول قويۋعا جول اشىلدى. كەلىسىمگە قوسىلعان 180-نەن استام مەملەكەتتىڭ 160-قا جۋىعى بۇل قۇجاتتى تانىپ، راتيفيكاتسيالادى. بۇل ەلباسى جۇرگىزگەن وسى سالاداعى جەمىستى ساياساتتىڭ ماڭىزدى ىقپالىن ايعاقتايدى.

ەلىمىزدىڭ باستاماسىمەن بۇۇ-نىڭ باس اسسامبلەياسى 2015 جىلى جاھان حالقى العاش رەت يادرولىق قارۋدان ازات الەم قۇرۋ تۋرالى جالپىعا ورتاق دەكلاراتسيا قابىلدانعانىنا كۋا بولدى. سونداي-اق 2012 جىلى اقش، رەسەي جəنە قازاقستان پرەزيدەنتتەرىنىڭ بۇرىنعى سەمەي پوليگونىندا ۇشجاقتى ىنتىماقتاستىقتى جالعاستىرۋ تۋرالى بىرلەسكەن مəلىمدەمەسى قابىلداندى. بۇعان قوسا قازاقستاننىڭ بۇۇ قاۋىپسىزدىك كەڭەسىنىڭ تۇراقتى ەمەس مۇشەسى رەتىندەگى قىزمەتى حالىقارالىق بەيبىتشىلىك پەن قاۋىپسىزدىكتى نىعايتۋعا باعىتتالدى. ەلباسى باستاماسى نەگىزىندە ادامزاتتى يادرولىق قارۋعا جاپپاي تىيىم سالۋ جولىنداعى كۇرەسكە جۇمىلدىرۋدى ماقسات ەتكەن «اتوم» جوباسى جۇزەگە اسىرىلۋدا.

قازاقستان قازىرگى تاڭدا اتوم ەنەرگياسىن بەيبىت ماقساتتا پايدالانۋ ىسىنە سەرپىن بەرۋدە. مۇنىڭ دالەلى رەتىندە ەلىمىزدە تومەن بايىتىلعان ۋران بانكىنىڭ قۇرىلعانىن دا ايتا كەتەيىك.

بۇگىندە قازاقستان ءوزىنىڭ بەيبىتشىلىكتەن وزگە جولدى تاڭدامايتىنىن دالەلدەي ءتۇسىپ، ءوزىنىڭ ۇستانىمىنا بەرىكتىگىن كورسەتىپ وتىر. پرەزيدەنت قاسىم-جومارت توقاەۆ ەلباسى نۇرسۇلتان نازارباەۆ ۇسىنعان وسى باعىتتى ودان ءارى ءساتتى جالعاستىرۋدا. ەل پرەزيدەنتى ق.توقاەۆ بۇۇ باس اسسامبلەياسىنىڭ 74-سەسسياسىندا: «يادرولىق قارۋدان ازات الەمگە قول جەتكىزۋ مەنىڭ ەلىم ءۇشىن باستى باسىمدىق بولىپ قالا بەرەدى. بۇل ۇمتىلىس بىزگە يادرولىق قارۋدى جويۋ جولىنداعى جاھاندىق قوزعالىستىڭ الدىڭعى شەبىندە بولۋعا مورالدىق قۇقىق بەرە وتىرىپ، قازاق حالقىنىڭ جالپىۇلتتىق بىرتەكتىگىنىڭ اجىراماس بولىگىنە اينالدى. ءبىز بۇگىندە يادرولىق قارۋ ەلدىڭ ايبىنى ەمەس، كەرىسىنشە، جاھاندىق بەيبىتشىلىك پەن تۇراقتىلىققا قاتەر توندىرەتىن الاپات ەكەنىنە نىق سەنىمدىمىز»، دەگەن بولاتىن. مەملەكەت باسشىسىنىڭ بۇل سوزىنەن قازاقستاننىڭ يادرولىق قارۋعا قارسى ۇستانىمىن، حالقىمىزدىڭ بەيبىتشىلىككە دەگەن رياسىز پەيىلىن انىق اڭعارامىز.

سوڭعى جاڭالىقتار

9 سۋ قويماسى سالىنادى

ەكولوگيا • كەشە

ۇقساس جاڭالىقتار