قازاقستان • 27 تامىز، 2021

تاۋەلسىز ەلدىڭ دارا جولى

70 رەت كورسەتىلدى

قازاقستاننىڭ تاۋەلسىزدىك العان تۇستا قابىلداعان ماڭىزدى شەشىمدەرىنىڭ ءبىرى يادرولىق قارۋدان باس تارتۋ ماسەلەسىنە قاتىستى بولعانى ءمالىم. وسىلايشا، ەگەمەن ەل تاريحىنىڭ العاشقى پاراقتارىنا وسى ءبىر يگى باستاما ايشىقتالا جازىلدى. جاڭادان تاۋەلسىزدىككە قول جەتكىزگەن مەملەكەتتىڭ حالىقارالىق ارەناداعى بەينەسى وسى ءبىر شەشىممەن تىعىز بايلانىستى.  

مەملەكەتتەر باسشىلارىنىڭ شەشىمى مەن ارەكەتى سول ەلدىڭ حالىقارالىق قوعامداستىق ال­دىن­داعى سىرتقى بەينەسىن ايقىن­دايتىن بىردەن-ءبىر قادام ەكەنى انىق. اسىرەسە جاڭادان ەگەمەن­دىگىنە قول جەتكىزگەن مەملەكەت ءۇشىن ءوزىن جاقسى قىرىنان تانىس­تى­رۋ اسا ماڭىزدى. ال­عاشقى وڭ­تايلى شەشىمدەردىڭ مەملە­كەت­تىڭ بولاشاعىنا، وزگەلەرمەن قارىم-قاتى­ناسىنا تىكەلەي جاقسى اسەر ەتەتىنى بار. وسى ورايدا قازاق­ستاننىڭ قازىرگى بەدە­لى مەن تاۋەل­سىزدىكتىڭ العاشقى جىل­دارى قابىلدانعان شەشىمدەرىنىڭ ارا­سىن­­داعى بايلانىستى بىردەن باي­قاۋعا بولادى. مۇنداي مۇم­كىن­دىك ءبىر-اق رەت بەرىلەدى. ال ونى قالاي پايدالانۋ – ەلدىڭ تىزگى­نىن ۇستاعان ازاماتتاردىڭ ەنشى­سىندە. قازاقستاننىڭ ورتالىق ازيا ايماعى مەن پوستكەڭەستىك كەڭىس­تىكتەگى، حالىقارالىق ارەناداعى ور­نىن ايقىنداعان تاريحي شەشىم­دەردىڭ ءبىرى – ەلباسىنىڭ الەمدەگى ءتورتىنشى ءىرى يادرولىق قارۋدان باس تارتۋى بولعانى حاق. بۇل قادامنىڭ دۇرىستىعىن تاريح تا راستاپ وتىر.

اقش-تىڭ بەدەلدى The Times نەمەسە Johnson city press، Chicago Tribune، The News Journal، Los Angeles Times سەكىلدى باسىلىمدارىندا 90-جىلداردىڭ باسىندا جاريالانعان ماتەريالدارعا كوز جۇگىرتسەك، كسرو ىدىراعاندا تاۋەلسىزدىك العان ەلدەردىڭ ارسەنا­لىندا قالعان يادرولىق قارۋدىڭ كولە­مى مەن ونىڭ قاۋپى تۋ­رالى كوپتە­گەن ماتەريالعا كەزىگەسىز. سول كەز­دەگى كۇردەلى جاعدايدا تاۋەل­سىز­دىگىن جاڭادان العان ەلدەردىڭ بۇل قارۋدى قالاي قولداناتىنى تولعانتىپ، سەسكەنگەن باتىس جاعدايدى ءجىتى قاداعالاپ وتىر­دى. Associated Press اۆتورلارى 1992 جىلى 14 ماۋسىمدا Johnson city press گازەتىندە جاريا­لاعان ماتەريالدا ۋكراي­نا مەن قا­زاقستاننىڭ يەلىگىندەگى يادرو­لىق قارۋ باتىستى عانا ەمەس، رەسەيدى دە الاڭ­داتاتىنىن جازعان. سونداي-اق قازاق­ستاننىڭ پرەزيدەنتى نۇرسۇلتان نازار­باەۆ­تىڭ ۆا­شينگ­توننان رەسەي، قىتاي نە­مە­سە اقش-تىڭ يادرولىق شابۋىلىنا قار­سى كەپىلدىك سۇراعانى ايتىلعان. مۇن­داي تالاپتى ۋكراينا تاراپى دا قويعان ەكەن.

The Atlantic باسىلىمى حالىق­ارالىق نازار سولتۇستىك كورەيا مەن يران­داعى يادرولىق باعدار­لامالارعا باعىت­تالعان­دىقتان، از تالقىلاناتىن ازيا ەلى – قازاق­ستان يادرولىق قارۋسىز الەم قۇرۋ ماسە­لە­سىندە كوشباسشىعا اينالعانىن جازادى. بۇعان 2013 جىلى ەلدە يراننىڭ يادرولىق ماسەلەسىنە قا­تىستى وتكەن حالىقارالىق كەلىسسوزدەر دە دالەل بولا الادى. قا­زاق­ستاننىڭ يادرولىق قارۋ­عا قارسى كۇرەس سالا­سىنداعى كوشباسشىلىق ءرولى ودان باس تارتۋ تۋرالى شەشىممەن ايقىندالادى. ەلىمىز ۇلتتىق قاۋىپ­سىزدىككە، ادامزات پەن بۇگىنگى وركە­نيەتكە تون­گەن باستى قاۋىپپەن كۇ­رەس­تە حالىقارالىق ۇيىمدارمەن بىر­لەسە وتىرىپ، ءوز مىسالىندا ياد­رو­لىق قارۋسىز الەم قۇرۋ يدەيا­سىن بەلسەندى تۇردە ناسيحاتتاپ كەلەدى.

2017 جىلى The Hill باسىلىمىندا جا­ريا­لانعان ماقالادا اۆتور اريەل كوەن قا­زاقستاننىڭ يادرولىق قارۋدان باس تار­تۋى سيمۆولدىق قادام عانا ەمەس، ەلدىڭ برەن­دىنە اينالعانىن مالىمدەگەن. را­سىندا قازاقستان تاۋەلسىزدىك العان جىلداردان باس­تاپ ءوزىنىڭ سىرتقى ساياساتىندا بەيبىتشىلىك پەن تاتۋلىقتى تۋ ەتەتىنىن كورسەتىپ كەلەدى. يادرولىق قارۋدان ازات الەم قۇرۋ ماقساتىنا زور ۇلەسىن قوسىپ كەلەدى.

جوعارىدا جاريالانعان ماتەريالدا سولتۇستىك كورەيا مەن يراننىڭ ۇستا­نى­مىنا بالاما رەتىندە قازاقستاننىڭ ۇلگىسى كەلتىرىلگەن ەكەن. «پحەنيان مەن تەگە­ران ساباق الىپ، يادرولىق قارۋ­دى بەيبىت ماقساتتا قولدانۋدى قاراس­تىرۋى كەرەك. ونى جۇزەگە اسى­رۋعا بولادى. ەكى جارىم ون­جىل­­دىقتان استام ۋاقىت بويى رەسەي مەن قىتايعا كورشىلەس ەلدىڭ پرە­زيدەنتى ۇلگى كورسەتىپ كەلەدى. قازاقستان پرەزيدەنتى نۇر­سۇلتان نازارباەۆ كەڭەس وداعى ىدى­راعاننان كەيىن يەلىگىندە قال­عان يادرولىق قارۋدان باس تارتۋ تۋرالى شەشىم قابىلداپ، يادرولىق قارۋدى تاراتپاۋ مەن قارۋسىزدانۋ جولىن ۇستانۋدى جالعاستىرىپ كەلەدى»، دەلىنگەن ماقالادا.

سونداي-اق كەڭەس وداعى ىدى­را­عاننان كەيىنگى ساياسي جانە ەكو­نو­ميكالىق تۇراق­سىز­­دىقتا قا­زاق­ستان باسشىلىعىنىڭ اۋقىم­­دى يادرولىق ارسەنالدى باس­قارۋ ماسە­لەسى كۇر­دەلى بولعانى ايتىلعان. بولاشاعى بەلگى­سىز تاريحي كە­زەڭدە ن.نازارباەۆ ساياسي جانە ەكونوميكالىق شىعىنداردى تارا­زى­لاپ، اقىرىندا يادرولىق قارۋسىز بولا­شاقتى تاڭداپ، تاۋەكەلگە بەل بۋدى شەشكەن-ءدى.

باسىلىم ن.نازارباەۆ يادرولىق قارۋ­سىز­دانۋدى قابىلداپ قانا قويماي، ونى ءوز ەلىنىڭ برەندىنىڭ ءبىر بولىگىنە اينال­دىر­عانىن جا­زادى. «قازاقستاننىڭ جاڭا حا­لىق­ارالىق بەينەسى قاۋىپسىز ءارى جاۋاپتى يادرولىق ساياساتپەن تىكەلەي بايلانىستى بولدى»، دەپ جازدى The Hill.

بايقاعانىمىزداي، ەلباسىنىڭ بۇل تاريحي شەشىمى قازاقستاننىڭ حالىقارالىق ساياساتتاعى ورنىن ايقىنداپ قانا قويماي، ونىڭ بى­تىمگەرشىلىك قىزمەتىنە نەگىز بولدى.

شەتەلدىك باسىلىمداردىڭ بەت­تەرىندە قازاق دالاسىنداعى يادرو­­لىق قارۋدىڭ قارالى ءىزىن، الاپات قاسىرەتتىڭ قۇربانى بول­عاندار­دىڭ اۋىر تاعدىرىن سي­پات­تا­عان ماتەريالدار دا ءجيى كەز­دەسىپ جاتادى. بەدەلدى باسى­لىم­­دار­دىڭ ءبىرى The Nature-دە جاريا­­لان­عان «كەڭەس وداعىنىڭ يادرو­لىق كۇناسى قازاقستاندا تىرشى­لىگىن جال­عاستىرۋدا» تاقىرى­بىنداعى عىلىمي ماقالادا پولي­گوننىڭ زاردابى ءالى كۇنگە دەيىن جويىلماعانىن كورسەتەتىن كولەمدى ماتەريال جاريالانعان. وسى سەكىلدى وقيعالار قازاقستاننىڭ يادرولىق قارۋدان باس تارتۋ تۋرالى شەشىمىنە تەرەڭىرەك ۇڭىلۋگە مۇمكىندىك بە­رەدى. بۇل ءبىر عانا ءوڭىردىڭ نە ۇلت­­تىڭ تاعدىرى ەمەس، ادامزاتتىڭ قاسى­رەتى ەكەنىن كورسەتەتىن وسى مى­­سال قازاقستاننىڭ يادرولىق قارۋ­سىز الەم قۇرۋداعى ارەكەتىنە نازار اۋدارۋ كەرەكتىگىن تاعى ءبىر دالەل­دەيدى.

بىرىككەن ۇلتتار ۇيىمىنىڭ 29 تامىز­دى يادرولىق قارۋعا قارسى ءىس-قيمىل­دىڭ حالىقارالىق كۇنى دەپ بەكىتۋى قا­زاق­ستاننىڭ باستاماسىمەن قابىلدانعانى بەلگىلى. اتاۋلى كۇننىڭ تاريحىنا ۇڭىلگەن The Times جۋرنالى «بۇۇ جىل سايىن قا­زاق­ستان پرەزيدەنتى نۇرسۇلتان نازار­­باەۆ­­تىڭ پوليگوندى جابۋ تۋرالى شەشىمىنە وراي يادرولىق قارۋعا قارسى ءىس-قيمىلدىڭ حالىقارالىق كۇنىن اتاپ وتەدى» دەپ جازعان.

1991 جىلى 9 قىركۇيەكتە The Times جۋر­نالى ايماقتاعى يادرو­لىق قارۋدىڭ بولاشاعىنا الاڭ­داعان باتىس ەلدەرى ءۇشىن ەلبا­سىنىڭ سەمەي پوليگونىن جا­بۋ تۋرالى شەشىمى جاقسى بەلگى ەكە­نىن جاز­عان ەكەن. «سەمەي سىناق الاڭىنىڭ 1991 جىلى كەڭەس ودا­عىنىڭ ىدىراۋى قار­ساڭىندا جابىلۋى سيمۆولدىق مانگە يە بولدى»، دەپ جازدى The Times جۋرنالى.

الەمدەگى ءىرى دەرجاۆالاردىڭ ءبىرى – كەڭەس وداعى ىدىراعان تۇس­تا يادرولىق قارۋدىڭ باسىم بولىگىنە يە پوستكەڭەستىك ەلدەر­دىڭ الداعى شەشىمى دۇنيە ءجۇزىن الاڭ­داتقانى تۇسىنىكتى. سول كەزدە سەمەي پوليگونىنىڭ جابىلۋى زۇل­­مات قارۋسىز بەيبىت الەمنىڭ العاشقى ءۇمىت-ساۋلەسى بولدى. وسىلايشا، ەلباسى نۇر­­سۇلتان نازارباەۆتىڭ تاريحي شەشىمى تاۋەل­­سىز قازاق­ستاننىڭ بولاشاعىمەن قاتار، حا­لىقارالىق ارەناداعى بەدەلى مەن ور­نىن ايقىنداپ بەردى دەۋگە تولىق نەگىز بار.

سوڭعى جاڭالىقتار

وتكەن تاۋلىكتە 187 ادام ىندەت جۇقتىردى

كوروناۆيرۋس • بۇگىن، 10:40

دوللار ارزاندادى

قارجى • كەشە

ۇقساس جاڭالىقتار