بيىل سەمەي يادرولىق سىناق پوليگونىنىڭ جابىلعانىنا 30 جىل تولىپ وتىر. وتىز جىل بۇرىن قازاقستان الەم بويىنشا ءتورتىنشى يادرولىق ارسەنالدان ەرىكتى تۇردە باس تارتىپ, يادرولىق قارۋعا قارسى قوزعالىستىڭ كوشباسشىسىنا اينالعان ەدى. وسى ءبىر ايتۋلى باستامانىڭ قازاقستان تاۋەلسىزدىگىنىڭ 30 جىلدىعىمەن تۇسپا-تۇس كەلۋىنىڭ دە وزىندىك سيمۆولدىق ءمانى بار. سەبەبى كيەلى قازاق جەرىندە قىرىق جىلدان استام ۋاقىت اجال ۋىن سەپكەن سەمەي يادرولىق سىناق الاڭىنىڭ جابىلۋى – ەگەمەن ەلدىڭ بەيبىت ومىرگە, جارقىن بولاشاققا ۇمتىلىسىنىڭ العاشقى يگى دە زور قادامى بولاتىن. بۇل قادام ن.نازارباەۆتىڭ كورەگەندىگى مەن ەرىك-جىگەرىنىڭ جانە حالىقتىڭ جاپپاي قولداۋىنىڭ ارقاسىندا عانا تابىستى ىسكە استى. حح عاسىرداعى اسا زاۋالدى, قاتەرلى قارۋدان ەڭ كوپ زارداپ شەككەن قازاق ۇلتىنىڭ تابيعي قارسىلىعى ۋاقىت وتە كەلە حالىقارالىق, الەمدىك قوزعالىسقا اينالىپ, دۇنيە جۇزىندەگى ەڭ ءىرى سىناق پوليگوندارىنداعى جارىلىستاردى توقتاتۋعا تۇرتكى بولدى.
پوليگوندى تۇبەگەيلى جابۋ ماقساتىندا قۇرىلىپ, ۋاقىت وتە كەلە جالپىحالىقتىق قوزعالىسقا اينالعان, حالقىمىزدىڭ قايراتكەر اقىنى ولجاس سۇلەيمەنوۆ باسقارعان «نەۆادا-سەمەي» انتيادرولىق قوزعالىسى دا قازاقستاننان باستاۋ العان «قارۋسىزدانۋ باستاماسىنىڭ» جارشىسى بولدى.
وكىنىشكە قاراي, يادرولىق سىناقتار ۇلى اباي تۋعان توپىراقتاعى جەرگىلىكتى حالىقتىڭ دەنساۋلىعىنا, قورشاعان ورتا مەن تابيعاتقا ورنى تولماس زاردابىن تيگىزدى. سەمەي سىناق الاڭى اشىلعان كەزدە, الەم حالقىنىڭ الدىندا ول اۋماق ادام بالاسى تۇرمايتىن, يەن جاتقان جەر رەتىندە كورسەتىلدى. يادرولىق سىناقتان تىرشىلىك اتاۋلىعا ەشقانداي زيان كەلمەيدى دەگەن, كوپە-كورىنەۋ جالعان اقپارات پەن جاپپاي ناسيحات جۇرگىزىلدى. سول اۋماقتاعى مىڭداعان ادامداردىڭ تاعدىرىنا, جاس وسكىننىڭ بولاشاعىنا ەشكىم باسىن اۋىرتقان جوق. بۇل, شىن مانىندە, تۇرعىلىقتى حالىققا قارسى قاساقانا, جوسپارلى تۇردە جاسالعان قياناتتىڭ, قاستاندىقتىڭ ءبىر ءتۇرى بولاتىن. باسقاشا ايتۋ مۇمكىن ەمەس.
كەڭەس بيلىگى ەشكىمدى اياعان جوق. وتكەن عاسىرداعى رەۆوليۋتسيالار, دۇنيەجۇزىلىك سوعىستار مەن قۋعىن-سۇرگىن, اشارشىلىق ءبىزدىڭ حالقىمىزدىڭ جان-ءتانى مەن ساناسىنا جازىلماستاي جارا سالدى. سەمەي سىناق پوليگونىندا 1949-1989 جىلدارى جارىلىستار ۇزدىكسىز جاسالدى. مۇنداي الاپات سىناقتاردى بۇگىندە كوزگە ەلەستەتۋدىڭ ءوزى قيىن. وسى جىلدار ىشىندە سەمەيدە 468 يادرولىق سىناق وتكىزىلدى. ونىڭ 125-ءى اشىق اۋادا, 343-ءى جەر استىندا جاسالدى. عالىمداردىڭ دەرەگىنشە, ءبىر عانا 1949 جىل مەن 1963 جىلدارى وتكىزىلگەن يادرولىق جارىلىستاردىڭ قۋاتى حيروسيماعا تاستالعان اتوم بومباسىنىڭ كۇشىنەن 2,5 ەسە ارتىق بولعان. يادرولىق سىناقتار 18,5 مىڭ شارشى شاقىرىم الاڭدا وتكىزىلسە, ونىڭ توڭىرەگىندەگى 300 مىڭ شارشى شاقىرىم جەر ەكولوگيالىق اپات ايماعىنا اينالدى. جارىلىستار سالدارىنان تارالاتىن راديواكتيۆتىك ماتەريالدار قازاقستانداعى ءۇش بىردەي وبلىستىڭ اۋاسىن, تابيعاتىن ۇزدىكسىز لاستاپ جاتتى. سول كەزدەگى سەمەي, پاۆلودار, قاراعاندى وبلىستارىنىڭ تۇرعىندارى پوليگوننىڭ زاردابى مەن زالالىن تولىقتاي ءوز باستارىنان وتكەردى.
پوليگون ايماعىندا 1,5 ميلليونعا جۋىق ادام تۇردى. رەسمي ەسەپ بويىنشا سولاردىڭ 500 مىڭعا جۋىعى راديواكتيۆتى ساۋلەلەنۋگە ۇشىراعان. مۇنىڭ سىرتىندا, پوليگونعا قاتىستى اۋرۋ-سىرقاۋلاردىڭ ەسەبى ءبىر بولەك. مىسالى, سەمەي قالاسى مەن ونىڭ توڭىرەگىندەگى ونكولوگيالىق اۋرۋلار كوەففيتسيەنتى ەلدەگى ورتاق كورسەتكىشپەن سالىستىرعاندا ءۇش ەسە جوعارى بولعان.
مەديتسينا ماماندارىنىڭ ايتۋىنشا, پوليگونعا ىرگەلەس جاتقان اۋىلداردا قالقانشا بەزى مەن قاتەرلى قان, ىسىك اۋرۋلارى, ياعني گەمابلاستومالار, لەيكوز, ليمفومالار, لەيكەميالار قازاقستاننىڭ باسقا اۋداندارىنا قاراعاندا 10-15% جيىرەك كەزدەسەدى. ارينە, قازاقستان ءوز تاۋەلسىزدىگىن العاننان كەيىن, يادرولىق سىناقتاردان زارداپ شەككەن وبلىستار مەن ونىڭ تۇرعىندارىنا بارىنشا قولداۋ كورسەتىپ, جاردەم بەرۋگە تىرىستى. اپاتتى ايماقتاردى قالپىنا كەلتىرۋگە حالىقارالىق قوعامداستىق تا كومەك قولىن سوزدى. پوليگون جابىلعاننان كەيىن سول جەردەگى تۇرعىنداردى الەۋمەتتىك جاعىنان قورعاۋ ماسەلەسى وتكىر قويىلعان ەدى. وسىعان وراي 1992 جىلى «سەمەي يادرولىق سىناق پوليگونىنداعى يادرولىق سىناقتاردىڭ سالدارىنان زارداپ شەككەن ازاماتتاردى الەۋمەتتىك قورعاۋ تۋرالى» زاڭ قابىلداندى. باسقا دا ناقتى, كەشەندى كومەكتەر جاسالدى.
الايدا پوليگون زاردابىن جويۋ – بەلگىلى ءبىر مەرزىمنىڭ عانا شارۋاسى ەمەس. ءبىر عانا پوليگوننىڭ ينفراقۇرىلىمىن بولشەكتەپ, ودان قالعان قالدىقتاردى تازارتۋدىڭ وزىنە جيىرما جىلداي ۋاقىت كەتكەنى بەلگىلى. بۇل ءىس-شارالار ءالى كۇنگە دەيىن جالعاسىپ كەلەدى. ءبىر سوزبەن ايتقاندا, 1949-1989 جىلدارداعى زۇلماتتىڭ ناقتى اۋقىمى ءالى دە زەرتتەلۋگە ءتيىس. مەملەكەت بۇل ءىستى ءوز قولىنا العان. بىلتىر قازاقستان پرەزيدەنتى ق.توقاەۆ پوليگون اۋماعىن تولىققاندى زەرتتەپ-زەردەلەۋ جۇمىسى اياقتالعانىن مالىمدەدى. قازاقستان حالىقارالىق دەڭگەيدە دە قارۋسىزدانۋ باعىتىنداعى ءىس-قيمىلدى توقتاتقان ەمەس. 1992 جىلى ليسسابون حاتتاماسىنا قول قويىلدى. وسى تۇرعىدا, 1994 جىلدىڭ اقپان ايىندا ءبىزدىڭ ەلىمىز يادرولىق قارۋدى تاراتپاۋ كەلىسىمىنە وتىردى. بۇدان كەيىن, 1996 جىلى يادرولىق جارىلىستارعا تىيىم سالۋ كەلىسىمىنە قوسىلدى. سونداي-اق 2006 جىلى ورتالىق ازيادا يادرولىق قارۋدان ازات ايماق قۇرۋ تۋرالى كەلىسىم جاسالدى. قازاقستاننىڭ يادرولىق قارۋدى جاھاندىق اۋقىمدا تىيىم سالۋعا باعىتتالعان قادامدارى ەلەۋسىز قالعان جوق. 2015 جىلى اتوم قۋاتى حالىقارالىق اگەنتتىگى (ماگاتە) حالىقارالىق ۇيىمى ەلىمىزدە تومەن بايىتىلعان ۋران بانكىن اشۋعا شەشىم قابىلدادى.
وكىنىشكە قاراي, يادرولىق قارۋ قاۋپى بۇگىنگى تاڭدا دا سەيىلمەي تۇر. ءبىر جاعىنان قارۋ-جاراقتاردى جويۋ مەن بولشەكتەۋ جالعاسىپ جاتسا, ەكىنشى جاعىنان سول قارۋ-جاراقتى جەتىلدىرۋ توقتايتىن ەمەس. ول ءۇشىن ءتىپتى وراسان قارجى-قاراجات بولىنەدى. الەمدەگى اسكەري ارسەنال كۇن وتكەن سايىن ارتىپ كەلەدى, ۋاقىتىندا بۋداپەشت مەموراندۋمىنا كەپىلدىك بولعان ەلدەردەن (اقش, رەسەي, ۇلىبريتانيا) وزگە مەملەكەتتەر دە ءوز اسكەري قۋاتىن ارتتىرۋعا جانىن سالىپ جاتىر. قازىرگى كۇنى يادرولىق قارۋعا يە بولىپ وتىرعان 9 مەملەكەت بار. ولار: اقش, رەسەي, ۇلىبريتانيا, قىتاي, فرانتسيا, ءۇندىستان, پاكىستان, يزرايل جانە كحدر. الەمدەگى يادرولىق زىمىرانداردىڭ 90 پايىزى اقش پەن رەسەيدىڭ قولىندا بولسا, ۇلىبريتانيا ءوزىنىڭ زىمىراندارىن 225-تەن 260-قا ارتتىراتىنىن ايتىپ وتىر. قىتاي يادرولىق قارۋ-جاراعىن جەتىلدىرىپ, ۇلعايتۋدى كوزدەپ وتىر, ءۇندىستان مەن پاكىستان دا قالىساتىن ەمەس.
باسقا ەمەس, ازيا قۇرلىعىندا قانداي شيەلەنىستەردىڭ توبە كورسەتىپ جاتقانىن, ونىڭ وسى قۇرلىقتاعى كەز كەلگەن مەملەكەت ءۇشىن شەتىن ماسەلە ەكەنىن بولجاپ, بايقاپ وتىرمىز. بۇل – وتە قاۋىپتى ۇردىستەر. قازىرگى كەزدەگى تاعى ءبىر وزەكتى جايت – جاپپاي اجال سەبەتىن قارۋدىڭ تەرروريستەردىڭ, وزگە دە كۇماندى توپتاردىڭ قولىنا تۇسپەۋى بولىپ تۇر. حالىقارالىق قاۋىپسىزدىك جۇيەسىنە ناقتى كەپىلدىكتەر كەرەك-اق. سوندا عانا ماماندار «يادرولىق قىس» اتاعان قىزىل سىزىقتان اسپايتىن بولامىز. SIPRI ۇيىمىنىڭ مالىمەتىنشە, بۇگىنگى تاڭدا يادرولىق قارۋ-جاراقتى ەسەپكە الۋدا اشىقتىق جەتىسپەيدى. يادرولىق ارسەنالدارى مەن يادرولىق دەرجاۆالاردىڭ مۇمكىندىكتەرى بويىنشا سەنىمدى اقپاراتتار ءارتۇرلى. اقش, ۇلىبريتانيا مەن فرانتسيا وزدەرىنىڭ كەيبىر دەرەكتەرىن جاريا ەتەدى. رەسەي ءوزىنىڭ يادرولىق كۇشى تۋرالى تولىققاندى دەرەكتى جاريالاۋدان باس تارتقانىمەن, اقش-پەن اقپارات ءبولىسىپ وتىرادى. قىتاي ءوز اسكەرىنىڭ سانى مەن الداعى جوسپارلارى تۇرعىسىندا ماردىمسىز عانا اقپارات ۇسىنادى. ءۇندىستان مەن پاكىستان ۇكىمەتتەرى قايسىبىر زىمىران سىناقتارى بويىنشا حابار ەتىپ وتىرسا دا, وزدەرىندەگى ارسەنال مەن ونىڭ قۋاتى جايىندا ەش اقپارات بەرمەيدى. سولتۇستىك كورەيا يادرولىق سىناقتار وتكىزگەنىن جاسىرماعانىمەن, يادرولىق ارسەنالىنىڭ قۋاتى تۋرالى ءتىس جارمايدى. يزرايل ەجەلدەن ءوز مۇمكىندىكتەرى جايىندا ءۇن قاتپاۋ ساياساتىن ۇستانىپ كەلەدى.
بۇلاي جالعاسا بەرسە, اسكەري وقتۇمسىقتاردى قىسقارتۋ ءىسى مۇلدە توقىراپ, كەرىسىنشە, ولاردىڭ سانى ارتا بەرۋى دە مۇمكىن.
قازاقستان – ءوزىنىڭ تاريحي تاڭداۋىن جاساعان مەملەكەت. ءبىزدىڭ ەلىمىزدىڭ يادرولىق قارۋعا جاھاندىق اۋقىمدا تىيىم سالۋعا قول جەتكىزۋ ميسسياسى قازىرگى تاڭدا بۇكىل الەم ءۇشىن وزەكتى بولىپ وتىر. قازاقستاننىڭ تۇڭعىش پرەزيدەنتى بۇل باعىتتا اسا ماڭىزدى باستامالار كوتەرىپ ءجۇر. اتاپ ايتقاندا, ەلباسى دۇنيە جۇزىندەگى اسكەري شىعىنداردىڭ بەلگىلى ءبىر بولىگىن بىلىمگە نەمەسە اشتىقتان زارداپ شەككەن ەلدەردى ازىق-ت ۇلىكپەن قامتاماسىز ەتۋگە ءبولۋ تۋرالى باستاما كوتەردى. ول ءۇشىن بۇۇ جانىنان ارنايى قور اشىپ, سول قورعا ءار مەملەكەتتىڭ اسكەري بيۋدجەتىنەن 1%-ىن ءبولىپ وتىرۋ ۇسىنىلدى.
تاعى دا سول SIPRI دەرەگى بويىنشا, 2020 جىلى دۇنيە جۇزىندەگى اسكەري شىعىندار 1981 ملرد دوللارعا دەيىن وسكەن. وسى ۋاقىتتا ىشكى جالپى ءونىمنىڭ قىسقارعانىنا قاراماي, اسكەري شىعىنداردىڭ ءىجو-گە شاققانداعى ۇلەسى 2,2 پايىزدان 2,4 پايىزعا دەيىن ۇلعايعان. جەكەلەگەن مەملەكەتتەردە اسكەري شىعىن 3-6 پايىزعا دەيىن وسكەن. اسكەري شىعىنداردىڭ 39 پايىزى اقش-تىڭ, 13 پايىزى قىتايدىڭ ۇلەسىندە. 3-4 پايىزى ۇلىبريتانيا, رەسەي, ءۇندىستان ەنشىسىندە. جاپونيا, فرانتسيا, گەرمانيا, ساۋد ارابياسى 2,5-2,9 پايىز دەڭگەيىندە. وسىعان قاراماي, حالىقارالىق كەدەيلىك شەگى كۇنىنە 2 دوللار عانا. دۇنيە جۇزىندەگى اشتىقتان زارداپ شەگىپ وتىرعان تۇرعىندار سانى – 811 ملن ادام. سالىستىرمالى تۇردە ايتساق, الەمدىك اسكەري بيۋدجەتتىڭ جارتىسىمەن-اق اشتىقتان كۇيزەلگەن بارلىق تۇرعىندى قامتاماسىز ەتۋگە بولار ەدى. ال اسكەري بيۋدجەتتىڭ 1 پايىزىن بولگەن جاعدايدا, بۇل شامامەن 20 ملرد دوللار, افريكا ەلدەرى مەن ساحارانىڭ وڭتۇستىگىندەگى ۆيچ جۇقتىرعان ادامداردى ەمدەۋ ءۇشىن ونداعان Education Plus ءتارىزدى باعدارلامالاردى ىسكە اسىرۋعا بولار ەدى.
تاعى ءبىر مىسال. ءبىلىم سالاسىنداعى جاھاندىق ارىپتەستىك شەڭبەرىندە 2021-2025 جىلدارى تابىسى تومەن ەلدەردەگى ءبىلىم جۇيەسىن جەتىلدىرۋگە 5 ملرد دوللار ءبولۋ جوسپارلانىپ وتىر. وسى سياقتى بۇرىنعى سەمەي يادرولىق پوليگونىنىڭ اۋماعىن زارارسىزداندىرۋ جوبالارىنا دا قوماقتى قاراجات بولۋگە بولار ەدى. قازىرگە دەيىن ناننا-لۋگار باعدارلاماسى بويىنشا 150 ملن دوللار عانا بولىنگەن. ال جەكەلەگەن بولجامدارعا سايكەس سەمەي سىناق الاڭى كەلتىرگەن شىعىن 6-9 ملرد دوللاردى قۇرايدى. ارينە, قانداي قاراجات, كومەك بولسا دا, سىناق جىلدارىنداعى اجال قۇشقان نەمەسە بەلگىلى سۋرەتشى كارىپبەك كۇيىكوۆ سەكىلدى مۇگەدەك بولىپ قالعان مىڭداعان جانداردىڭ تاعدىرلارى مەن باستان وتكەرگەن قيىندىقتارىنا ەش نارسە جاماۋ بولا المايتىنى اقيقات.
قازاقستانداعى پوليگون شەجىرەسى سەمەي اتوم پوليگونىمەن تۇگەسىلمەيتىنى دە راس. ەلىمىزدەگى ۆوزروجدەنيە ارالىندا بيولوگيالىق قارۋلاردى سىنايتىن تاعى دا ءبىر پوليگون بولعان. ول جەر – ارالدىڭ قازىر قۇرعاپ قالعان اۋماعىندا. بۇدان وزگە دە سىناق الاڭدارى بولدى. مۇنداي جوبالار قازاقستان اۋماعىنىڭ 5-7 پايىزىن الىپ جاتتى. قاسيەتتى قازاق جەرى كوزسىز قارۋلانۋ مەن قىرعي-قاباق سوعىستىڭ اششى ازابىن وسىلاي تارتتى. باعىمىزعا وراي تاۋەلسىز قازاقستان ءوزىنىڭ وتكەن تاريحىنداعى اۋىر دا قاسىرەتتى سالدارلاردان بىرتىندەپ ارىلىپ كەلە جاتىر. «مىڭ ءولىپ, مىڭ تىرىلگەن» قازاق حالقى سوڭعى بەس عاسىرداعى الماعايىپ داۋىرلەردەن ەڭسەسىن تىكتەپ, ەگەمەن ەل اتانىپ شىقتى. دۇنيە جۇزىندە 3 مىڭعا جۋىق ەتنوستىق توپ, 7 مىڭعا تارتا ءتىل, 200-گە تارتا مەملەكەت بار دەسەك, سولاردىڭ الدىڭعى توبىندا ماڭدايى جارقىراپ قازاقستان رەسپۋبليكاسى تۇر. مەملەكەتتىڭ ونداعان جىلدار بويى جۇرگىزگەن تابىستى, ساۋاتتى قوعامدىق, ەكونوميكالىق, مادەني ساياساتىنىڭ ارقاسىندا بيىل تاۋەلسىزدىكتىڭ 30 جىلدىعىن قارسى الىپ وتىرمىز.
دارحان كالەتاەۆ,
قازاقستان رەسپۋبليكاسىنىڭ ۋكرايناداعى
توتەنشە جانە وكىلەتتى ەلشىسى
