قازاقستان • 27 تامىز، 2021

بەيبىت الەم باستاماسى

200 رەت كورسەتىلدى

1991 جىلدىڭ 29 تامىزىندا پرە­زيدەنت ن.ءا.نازارباەۆتىڭ ارنايى جارلىعىمەن سەمەي يادرولىق سى­ناق پوليگونى ماڭگىلىككە جابىلدى. 2009 جىلعى 2 جەلتوقساندا بىرىككەن ۇلتتار ۇيىمىنىڭ (بۇۇ) باس اسسامبلەياسى  قارار قابىلداپ، 29 تامىزدى «يادرولىق سىناقتارعا قارسى حالىقارالىق ءىس-قيمىل كۇنى» دەپ جاريالادى. 2015 جىلعى 7 جەلتوقساندا اتالعان ۇيىم «يادرولىق قارۋدان ازات الەم قۇرۋ تۋرالى» جالپىعا ورتاق دەك­لاراتسيا قابىلدادى. ادامزات بالاسىنىڭ بەيبىت ومىرىنە، الەمدىك قاۋىپسىزدىككە بىردەن-ءبىر كەپىل بولىپ تابىلاتىن وسى ماڭىز­دى قۇجاتتاردىڭ باستاماشىسى قازاق­ستان جانە ونىڭ تۇڭعىش پرە­زيدەنتى – ەلباسى نۇرسۇلتان ءابىش ۇلى نازارباەۆ ەكەنى بۇۇ-نىڭ بارلىق تاريحي قۇجاتتارىنا تاڭبالانىپ، جازىلدى. 

بيىل سەمەي يادرولىق سىناق پولي­گونىنىڭ جابىلعانىنا 30 جىل تولىپ وتىر. وتىز جىل بۇرىن قازاقستان الەم بويىنشا ءتورتىنشى يادرولىق ارسەنال­دان ەرىكتى تۇردە باس تارتىپ، يادرو­لىق قارۋعا قارسى قوزعالىستىڭ كوشباس­شى­سىنا اينالعان ەدى. وسى ءبىر ايتۋلى باستامانىڭ قازاقستان تاۋەلسىزدىگىنىڭ 30 جىلدىعىمەن تۇسپا-تۇس كەلۋىنىڭ دە وزىندىك سيمۆولدىق ءمانى بار. سەبەبى كيەلى قازاق جەرىندە قىرىق جىلدان استام ۋاقىت اجال ۋىن سەپكەن سەمەي يادرولىق سىناق الاڭىنىڭ جابىلۋى – ەگەمەن ەلدىڭ بەيبىت ومىرگە، جارقىن بولاشاققا ۇمتىلىسىنىڭ العاشقى يگى دە زور قادامى بولاتىن. بۇل قادام ن.نازارباەۆتىڭ كورەگەندىگى مەن ەرىك-جىگەرىنىڭ جانە حالىقتىڭ جاپپاي قول­داۋىنىڭ ارقاسىندا عانا تابىستى ىسكە استى. حح عاسىرداعى اسا زاۋالدى، قاتەرلى قارۋدان ەڭ كوپ زارداپ شەككەن قازاق ۇلتىنىڭ تابيعي قارسىلىعى ۋاقىت وتە كەلە حالىقارالىق، الەمدىك قوزعالىسقا اينالىپ، دۇنيە جۇزىندەگى ەڭ ءىرى سىناق پوليگوندارىنداعى جارىلىستاردى توقتاتۋعا تۇرتكى بولدى.

پوليگوندى تۇبەگەيلى جابۋ ماق­ساتىندا قۇرىلىپ، ۋاقىت وتە كەلە جال­پى­حالىقتىق قوزعالىسقا اينالعان، حالقىمىزدىڭ قايراتكەر اقىنى ولجاس سۇلەيمەنوۆ باسقارعان «نەۆادا-سەمەي» انتيادرولىق قوزعالىسى دا قازاق­ستان­نان باستاۋ العان «قارۋسىزدانۋ باس­تا­ماسىنىڭ» جارشىسى بولدى.

وكىنىشكە قاراي، يادرولىق سىناقتار ۇلى اباي تۋعان توپىراقتاعى جەرگىلىكتى حالىقتىڭ دەنساۋلىعىنا، قورشاعان ورتا مەن تابيعاتقا ورنى تولماس زاردابىن تيگىزدى. سەمەي سىناق الاڭى اشىل­عان كەزدە، الەم حالقىنىڭ الدىندا ول اۋماق ادام بالاسى تۇرمايتىن، يەن جات­قان جەر رەتىندە كورسەتىلدى. يادرولىق سىناق­تان تىرشىلىك اتاۋلىعا ەشقانداي زيان كەلمەيدى دەگەن، كوپە-كورىنەۋ جالعان اق­پارات پەن جاپپاي ناسيحات جۇرگىزىلدى. سول اۋماقتاعى مىڭداعان ادامداردىڭ تاعدىرىنا، جاس وسكىننىڭ بولاشاعىنا ەشكىم باسىن اۋىرتقان جوق. بۇل، شىن مانىندە، تۇرعىلىقتى حالىققا قارسى قاساقانا، جوسپارلى تۇردە جاسالعان قياناتتىڭ، قاستاندىقتىڭ ءبىر ءتۇرى بولاتىن. باسقاشا ايتۋ مۇمكىن ەمەس.

كەڭەس بيلىگى ەشكىمدى اياعان جوق. وتكەن عاسىرداعى رەۆوليۋتسيالار، دۇنيە­جۇزىلىك سوعىستار مەن قۋعىن-سۇرگىن، اشار­شىلىق ءبىزدىڭ حالقىمىزدىڭ جان-ءتانى مەن ساناسىنا جازىلماستاي جارا سالدى. سەمەي سىناق پوليگونىن­دا 1949-1989 جىلدارى جارىلىستار ۇزدىكسىز جاسالدى. مۇنداي الاپات سىناق­تار­دى بۇگىندە كوزگە ەلەستەتۋدىڭ ءوزى قيىن. وسى جىلدار ىشىندە سەمەيدە 468 يادرولىق سىناق وتكىزىلدى. ونىڭ 125-ءى اشىق اۋادا، 343-ءى جەر استىندا جاسالدى. عالىمداردىڭ دەرەگىنشە، ءبىر عانا 1949 جىل مەن 1963 جىلدارى وتكىزىلگەن يادرولىق جارىلىستاردىڭ قۋاتى حيروسيماعا تاستالعان اتوم بوم­باسىنىڭ كۇشىنەن 2،5 ەسە ارتىق بولعان. يادرولىق سىناقتار 18،5 مىڭ شارشى شاقىرىم الاڭدا وتكىزىلسە، ونىڭ توڭى­رەگىندەگى 300 مىڭ شارشى شاقىرىم جەر ەكولوگيالىق اپات ايماعىنا اينالدى. جارىلىستار سالدارىنان تارالاتىن راديواكتيۆتىك ماتەريالدار قازاقستانداعى ءۇش بىردەي وبلىستىڭ اۋا­سىن، تابيعاتىن ۇزدىكسىز لاستاپ جاتتى. سول كەزدەگى سەمەي، پاۆلودار، قاراعاندى وبلىستارىنىڭ تۇرعىندارى پوليگوننىڭ زاردابى مەن زالالىن تولىقتاي ءوز باستارىنان وتكەردى.

پوليگون ايماعىندا 1،5 ميلليونعا جۋىق ادام تۇردى. رەسمي ەسەپ بويىنشا سولاردىڭ 500 مىڭعا جۋىعى را­ديو­­اكتيۆتى ساۋلەلەنۋگە ۇشىراعان. مۇ­نىڭ سىرتىندا، پوليگونعا قاتىستى اۋرۋ-سىرقاۋلاردىڭ ەسەبى ءبىر بولەك. مىسالى، سەمەي قالاسى مەن ونىڭ توڭى­رەگىندەگى ونكولوگيالىق اۋرۋلار كوەف­في­تسيەنتى ەلدەگى ورتاق كورسەتكىشپەن سا­لىس­تىرعاندا ءۇش ەسە جوعارى بولعان.

مەديتسينا ماماندارىنىڭ ايتۋىنشا، پوليگونعا ىرگەلەس جاتقان اۋىلداردا قالقانشا بەزى مەن قاتەرلى قان، ىسىك اۋرۋلارى، ياعني گەمابلاستومالار، لەيكوز، ليمفومالار، لەيكەميالار قازاقستاننىڭ باسقا اۋداندارىنا قاراعاندا 10-15% جيىرەك كەزدەسەدى. ارينە، قازاقستان ءوز تاۋەلسىزدىگىن العاننان كەيىن، يادرولىق سىناقتاردان زارداپ شەككەن وبلىستار مەن ونىڭ تۇرعىندارىنا بارىن­شا قولداۋ كورسەتىپ، جاردەم بەرۋگە تى­رىس­تى. اپاتتى ايماقتاردى قالپى­نا كەل­تىرۋگە حالىقارالىق قوعامداس­تىق تا كومەك قولىن سوزدى. پوليگون جابىلعان­نان كەيىن سول جەردەگى تۇرعىنداردى الەۋمەتتىك جاعىنان قورعاۋ ماسەلەسى وتكىر قويىلعان ەدى. وسىعان وراي 1992 جىلى «سەمەي يادرولىق سىناق پوليگو­نىن­داعى يادرولىق سىناقتاردىڭ سالدارىنان زارداپ شەككەن ازاماتتاردى الەۋمەتتىك قورعاۋ تۋرالى» زاڭ قابىل­داندى. باسقا دا ناقتى، كەشەندى كومەكتەر جاسالدى.

الايدا پوليگون زاردابىن جويۋ – بەلگىلى ءبىر مەرزىمنىڭ عانا شارۋاسى ەمەس. ءبىر عانا پوليگوننىڭ ينفراقۇرىلىمىن بولشەكتەپ، ودان قالعان قالدىقتار­دى تازارتۋدىڭ وزىنە جيىرما جىلداي ۋاقىت كەتكەنى بەلگىلى. بۇل ءىس-شارالار ءالى كۇنگە دەيىن جالعاسىپ كەلەدى. ءبىر سوزبەن ايتقاندا، 1949-1989 جىلدار­داعى زۇلماتتىڭ ناقتى اۋقىمى ءالى دە زەرتتەلۋگە ءتيىس. مەملەكەت بۇل ءىستى ءوز قولىنا العان. بىلتىر قازاقستان پرە­زي­دەنتى ق.توقاەۆ پوليگون اۋماعىن تو­لىققاندى زەرتتەپ-زەردەلەۋ جۇمىسى اياقتالعانىن مالىمدەدى. قازاقستان حالىقارالىق دەڭگەيدە دە قارۋسىزدانۋ باعىتىنداعى ءىس-قيمىلدى توقتاتقان ەمەس. 1992 جىلى ليسسابون حاتتاماسىنا قول قويىلدى. وسى تۇرعىدا، 1994 جىلدىڭ اقپان ايىندا ءبىزدىڭ ەلىمىز يادرولىق قارۋدى تاراتپاۋ كەلىسىمىنە وتىردى. بۇدان كەيىن، 1996 جىلى يادرولىق جارىلىستارعا تىيىم سالۋ كەلىسىمىنە قوسىلدى. سونداي-اق 2006 جىلى ورتالىق ازيادا يادرولىق قارۋدان ازات ايماق قۇرۋ تۋرالى كەلىسىم جاسالدى. قازاقستان­نىڭ يادرولىق قارۋدى جاھاندىق اۋقىم­دا تىيىم سالۋعا باعىتتالعان قادامدارى ەلەۋسىز قالعان جوق. 2015 جىلى اتوم قۋا­تى حالىقارالىق اگەنتتىگى (ماگاتە) حالىقارالىق ۇيىمى ەلىمىزدە تومەن بايىتىلعان ۋران بانكىن اشۋعا شەشىم قابىلدادى.

وكىنىشكە قاراي، يادرولىق قارۋ قاۋپى بۇگىنگى تاڭدا دا سەيىلمەي تۇر. ءبىر جاعىنان قارۋ-جاراقتاردى جويۋ مەن بول­شەكتەۋ جالعاسىپ جاتسا، ەكىنشى جاعى­نان سول قارۋ-جاراقتى جەتىلدىرۋ توق­تاي­تىن ەمەس. ول ءۇشىن ءتىپتى وراسان قار­جى-قاراجات بولىنەدى. الەمدەگى اسكە­ري ارسەنال كۇن وتكەن سايىن ارتىپ كەلە­دى، ۋاقىتىندا بۋداپەشت مەموراندۋمىنا كەپىلدىك بولعان ەلدەردەن (اقش، رەسەي، ۇلىبريتانيا) وزگە مەملەكەتتەر دە ءوز اسكەري قۋاتىن ارتتىرۋعا جانىن سالىپ جاتىر. قازىرگى كۇنى يادرولىق قارۋعا يە بولىپ وتىرعان 9 مەملەكەت بار. ولار: اقش، رەسەي، ۇلىبريتانيا، قىتاي، فرانتسيا، ءۇندىستان، پاكىستان، يزرايل جانە كحدر. الەمدەگى يادرولىق زىمىرانداردىڭ 90 پايىزى اقش پەن رەسەيدىڭ قولىندا بولسا، ۇلىبريتانيا ءوزىنىڭ زىمىراندارىن 225-تەن 260-قا ارتتىراتىنىن ايتىپ وتىر. قىتاي يادرولىق قارۋ-جاراعىن جەتىلدىرىپ، ۇلعايتۋدى كوزدەپ وتىر، ءۇندىستان مەن پاكىستان دا قالىساتىن ەمەس.

باسقا ەمەس، ازيا قۇرلىعىندا قانداي شيەلەنىستەردىڭ توبە كورسەتىپ جاتقانىن، ونىڭ وسى قۇرلىقتاعى كەز كەلگەن مەملەكەت ءۇشىن شەتىن ماسەلە ەكەنىن بولجاپ، بايقاپ وتىرمىز. بۇل – وتە قاۋىپتى ۇردىستەر. قازىرگى كەزدەگى تاعى ءبىر وزەكتى جايت – جاپپاي اجال سە­بە­تىن قارۋدىڭ تەرروريستەردىڭ، وزگە دە كۇماندى توپتاردىڭ قولىنا تۇسپەۋى بولىپ تۇر. حالىقارالىق قاۋىپسىزدىك جۇيەسىنە ناقتى كەپىلدىكتەر كەرەك-اق. سوندا عانا ماماندار «يادرولىق قىس» اتاعان قىزىل سىزىقتان اسپايتىن بولامىز. SIPRI ۇيىمىنىڭ مالىمەتىنشە، بۇگىنگى تاڭدا يادرولىق قارۋ-جاراقتى ەسەپكە الۋدا اشىقتىق جەتىسپەيدى. يادرولىق ارسەنالدارى مەن يادرولىق دەرجاۆالاردىڭ مۇمكىندىكتەرى بويىنشا سەنىمدى اقپاراتتار ءارتۇرلى. اقش، ۇلىبريتانيا مەن فرانتسيا وزدەرىنىڭ كەيبىر دەرەكتەرىن جاريا ەتەدى. رەسەي ءوزىنىڭ يادرولىق كۇشى تۋرالى تولىققاندى دەرەكتى جاريالاۋدان باس تارتقانىمەن، اقش-پەن اقپارات ءبولىسىپ وتىرادى. قىتاي ءوز اسكەرىنىڭ سانى مەن الداعى جوسپارلارى تۇرعىسىندا ماردىمسىز عانا اقپارات ۇسىنادى. ءۇندىستان مەن پاكىستان ۇكىمەتتەرى قايسىبىر زىمىران سىناقتارى بويىنشا حابار ەتىپ وتىرسا دا، وزدەرىندەگى ارسەنال مەن ونىڭ قۋاتى جايىندا ەش اقپارات بەرمەيدى. سولتۇستىك كورەيا يادرولىق سىناقتار وتكىزگەنىن جاسىرماعانىمەن، يادرولىق ارسەنالىنىڭ قۋاتى تۋرالى ءتىس جارمايدى. يزرايل ەجەلدەن ءوز مۇمكىندىكتەرى جايىندا ءۇن قاتپاۋ ساياساتىن ۇستانىپ كەلەدى.

بۇلاي جالعاسا بەرسە، اسكەري وقتۇم­سىق­تاردى قىسقارتۋ ءىسى مۇلدە توقىراپ، كەرىسىنشە، ولاردىڭ سانى ارتا بەرۋى دە مۇمكىن.

قازاقستان – ءوزىنىڭ تاريحي تاڭداۋىن جاساعان مەملەكەت. ءبىزدىڭ ەلىمىزدىڭ يادرو­لىق قارۋعا جاھاندىق اۋقىمدا تىيىم سالۋعا قول جەتكىزۋ ميسسياسى قازىرگى تاڭدا بۇكىل الەم ءۇشىن وزەكتى بولىپ وتىر. قازاقستاننىڭ تۇڭعىش پرەزيدەنتى بۇل باعىتتا اسا ماڭىزدى باستامالار كوتەرىپ ءجۇر. اتاپ ايتقاندا، ەلباسى دۇنيە جۇزىندەگى اسكەري شىعىنداردىڭ بەلگىلى ءبىر بولىگىن بىلىمگە نەمەسە اشتىق­تان زارداپ شەككەن ەلدەردى ازىق-ت ۇلىكپەن قامتاماسىز ەتۋگە ءبولۋ تۋرالى باستاما كوتەردى. ول ءۇشىن بۇۇ جانىنان ارنايى قور اشىپ، سول قورعا ءار مەملەكەتتىڭ اسكەري بيۋدجەتىنەن 1%-ىن ءبولىپ وتىرۋ ۇسىنىلدى. 

تاعى دا سول SIPRI دەرەگى بويىنشا، 2020 جىلى دۇنيە جۇزىندەگى اسكەري شى­عىندار 1981 ملرد دوللارعا دەيىن وسكەن. وسى ۋاقىتتا ىشكى جالپى ءونىم­نىڭ قىسقارعانىنا قاراماي، اسكەري شى­عىن­داردىڭ ءىجو-گە شاققانداعى ۇلە­سى 2،2 پايىزدان 2،4 پايىزعا دەيىن ۇل­عاي­عان. جەكەلەگەن مەملەكەتتەردە اس­كەري شىعىن 3-6 پايىزعا دەيىن وس­كەن. اسكەري شىعىنداردىڭ 39 پايىزى اقش-تىڭ، 13 پايىزى قىتايدىڭ ۇلە­سىندە. 3-4 پايىزى ۇلىبريتانيا، رەسەي، ءۇندىستان ەنشىسىندە. جاپونيا، فران­تسيا، گەرمانيا، ساۋد ارابياسى 2،5-2،9 پايىز دەڭگەيىندە. وسىعان قاراماي، حالىقارالىق كەدەيلىك شەگى كۇنىنە 2 دوللار عانا. دۇنيە جۇزىندەگى اشتىقتان زارداپ شەگىپ وتىرعان تۇرعىندار سانى – 811 ملن ادام. سالىستىرمالى تۇردە ايتساق، الەمدىك اسكەري بيۋدجەتتىڭ جارتىسىمەن-اق اشتىقتان كۇيزەلگەن بارلىق تۇرعىندى قامتاماسىز ەتۋگە بولار ەدى. ال اسكەري بيۋدجەتتىڭ 1 پا­يىزىن بولگەن جاعدايدا، بۇل شاما­مەن 20 ملرد دوللار، افريكا ەل­دەرى مەن ساحارانىڭ وڭتۇستىگىندەگى ۆيچ جۇق­تىرعان ادامداردى ەمدەۋ ءۇشىن ونداعان Education Plus ءتارىزدى باعدار­لامالاردى ىسكە اسىرۋعا بولار ەدى.

تاعى ءبىر مىسال. ءبىلىم سالاسىنداعى جاھاندىق ارىپتەستىك شەڭبەرىندە 2021-2025 جىلدارى تابىسى تومەن ەل­دەر­دەگى ءبىلىم جۇيەسىن جەتىلدىرۋگە 5 ملرد دوللار ءبولۋ جوسپارلانىپ وتىر. وسى سياقتى بۇرىنعى سەمەي يادرولىق پولي­گونىنىڭ اۋماعىن زارارسىزداندىرۋ جوبالارىنا دا قوماقتى قاراجات بولۋگە بولار ەدى. قازىرگە دەيىن ناننا-لۋگار باعدارلاماسى بويىنشا 150 ملن دوللار عانا بولىنگەن. ال جەكەلەگەن بولجامدارعا سايكەس سەمەي سىناق الاڭى كەلتىرگەن شىعىن 6-9 ملرد دوللاردى قۇرايدى. ارينە، قانداي قاراجات، كومەك بولسا دا، سىناق جىلدارىنداعى اجال قۇشقان نەمەسە بەلگىلى سۋرەتشى كارىپبەك كۇيىكوۆ سەكىلدى مۇگەدەك بولىپ قالعان مىڭداعان جانداردىڭ تاعدىرلارى مەن باستان وتكەرگەن قيىندىقتارىنا ەش نارسە جاماۋ بولا المايتىنى اقيقات.

قازاقستانداعى پوليگون شەجىرەسى سەمەي اتوم پوليگونىمەن تۇگەسىلمەيتىنى دە راس. ەلىمىزدەگى ۆوزروجدەنيە ارالىندا بيولوگيالىق قارۋلاردى سىنايتىن تاعى دا ءبىر پوليگون بولعان. ول جەر – ارالدىڭ قازىر قۇرعاپ قالعان اۋماعىندا. بۇدان وزگە دە سىناق الاڭدارى بولدى. مۇنداي جوبالار قازاقستان اۋماعىنىڭ 5-7 پايىزىن الىپ جاتتى. قاسيەتتى قازاق جەرى كوزسىز قارۋلانۋ مەن قىرعي-قاباق سوعىستىڭ اششى ازابىن وسىلاي تارتتى. باعىمىزعا وراي تاۋەلسىز قازاقستان ءوزىنىڭ وتكەن تاريحىنداعى اۋىر دا قاسىرەتتى سالدارلاردان بىرتىندەپ ارىلىپ كەلە جاتىر. «مىڭ ءولىپ، مىڭ تىرىلگەن» قازاق حالقى سوڭعى بەس عاسىرداعى الماعايىپ داۋىرلەردەن ەڭسەسىن تىكتەپ، ەگەمەن ەل اتانىپ شىقتى. دۇنيە جۇزىندە 3 مىڭعا جۋىق ەتنوستىق توپ، 7 مىڭعا تارتا ءتىل، 200-گە تارتا مەم­لەكەت بار دەسەك، سولاردىڭ الدىڭعى توبىن­دا ماڭ­دايى جارقىراپ قازاقستان رەسپۋب­لي­كاسى تۇر. مەملەكەتتىڭ ونداعان جىل­دار بويى جۇرگىزگەن تابىستى، ساۋات­تى قوعامدىق، ەكونوميكالىق، مادەني سايا­ساتىنىڭ ارقاسىندا بيىل تاۋەلسىزدىكتىڭ 30 جىلدىعىن قارسى الىپ وتىرمىز.

دارحان كالەتاەۆ،

قازاقستان رەسپۋبليكاسىنىڭ ۋكرايناداعى

توتەنشە جانە وكىلەتتى ەلشىسى

سوڭعى جاڭالىقتار

جەتى ءتۇرلى ءسوز

ادەبيەت • بۇگىن، 23:34

انتىنا ادال ازامات

قازاقستان • بۇگىن، 23:31

جۇرەكتىڭ جۇمساق كۇلكىسى

ادەبيەت • بۇگىن، 23:29

داريا دەڭگەيى بيىل دا تومەن

ەكولوگيا • بۇگىن، 23:20

جەردى سۇيگەندى ەلى دە سۇيەدى

ايماقتار • بۇگىن، 23:16

ەلوردا كۇنىنە تارتۋ

تەاتر • بۇگىن، 23:15

جالعىز قولدى شەبەر

ونەر • بۇگىن، 23:13

دوللار باعاسى ارزاندادى

قارجى • بۇگىن، 15:47

ۇقساس جاڭالىقتار