ءبيدىڭ ءمورى
«اتاڭدى ساعىندىم
دەپ اسىعارسىڭ,
نادان بوپ بىلمەي قالساڭ,
اھ ۇرارسىڭ.
شىراعىم, مۇندا جۇرسەڭ
نە ەتەر ەدىڭ,
قولىڭا قۇرىق الىپ
كەتەر ەدىڭ.
تەنتىرەپ ەكى اۋىلدىڭ
اراسىندا
جۇرگەنمەن, نە مۇراتقا
جەتەر ەدىڭ؟!»
– دەپ نەمەرەسىنە ءجون سىلتەپ, ومىرلىك مۇرات-باعدارىن نۇسقاپ, قولىنا ءبىلىم شىراعىن ۇستاتقان ءبيدىڭ زامان اۋانىن اڭعارعان پاراساتى بيىك تۇلعا بولعانى انىق. الايدا بالعوجا جاڭبىرشى ۇلىنىڭ ءومىرى مەن قىزمەتى ءالى دە جۇيەلى زەرتتەلمەي كەلەدى.
– مۇنىڭ ءبىر دالەلى – تۋعان جىلىنىڭ ءوزى ءار دەرەكتە ارقالاي ايتىلادى. ال قايتىس بولعان جىلى ءالى بەلگىسىز دەيدى. ول قالاي بەلگىسىز بولادى, ەگەر بالعوجا ءبيدىڭ نەمەرەسى ىبىراي ءوز اتاسىنان 19 جاسىندا ايىرىلدى دەسەك؟ ىبىرايدىڭ تۋعان جىلىنا قاراپ بالعوجا ءبيدىڭ قايتىس بولعان جىلىن انىقتاۋعا بولادى عوي. وسىنىڭ ءوزى عالىمداردىڭ بالعوجا ءبيدىڭ ءومىرى مەن قىزمەتىنە ءالى دە دۇرىس ءمان بەرە قويماعانىن اڭعارتادى. بالعوجا التىنسارىدان تۋعان تۇڭعىش نەمەرەسىن ءوزىمنىڭ بالام دەپ ءوز تاربيەسىنە الادى. ىبىراي ول كەزدە ءۇش جاستا بولادى. وسىلايشا وقىتتى, ءبىلىم بەردى, بي-شەشەندەر باس قوسقان ءتۇرلى جيىندارعا بارعاندا دا ىبىرايدى قاسىنان تاستامايدى ەكەن, – دەدى مۋزەي ديرەكتورى مارعۇلان وسپانوۆ.
1844 جىلى پاتشا وكىمەتى ورىنبور شەكارالىق كوميسسياسىنىڭ جانىنان ارنايى مەكتەپ اشادى. بۇل ءبىلىم وشاعى قازاق بالالارىنىڭ اراسىنان پيسار, ءتىلماش دايىنداۋدى عانا كوزدەگەن. بالعوجا بي 1846 جىلى 5 ناۋرىزدا ورىنبور شەكارالىق كوميسسياسىنىڭ سول كەزدەگى توراعاسى گەنەرال-مايور م.ۆ.لادىجەنسكيگە نەمەرەسى ىبىرايدى وسى مەكتەپكە كانديدات ەتىپ قابىلداۋ جونىندە ءوتىنىش حات جازعان. بۇل حاتتىڭ كوشىرمەسى مۋزەيدە ساقتاۋلى تۇر.
مۋزەي باسشىسىنىڭ سوزىنشە, بۇل وتىنىشتە ىبىرايدى وسى مەكتەپكە قابىلداتۋ تۋرالى جانە قاتەلەسپەسەم, جەتىباي وتەمىس ۇلى دەگەن كىسى كومەكشى رەتىندە ىبىرايدىڭ قاسىندا بولسىن دەپ جازىلعان. حاتتىڭ سوڭىنا ءمور باسىلعان. ءمور وتە كومەسكىلەنگەن, ارىپتەرىن اجىراتىپ وقۋ وتە قيىن. بىراق مارعۇلان وسپانوۆ مۇنى لازەرلىك تازالاۋ ارقىلى ءبىراز تازارتىپ, ارتىق سىزىق-نۇكتەلەرىنىڭ ءبارىن الىپ تاستاپ, ارىپتەرىن عانا قالدىرىپتى. سوسىن اراب قارىپتەرىن جاقسى بىلەدى-اۋ دەيتىن بىرنەشە يمامعا كورسەتەدى. ولاردان جاۋاپ بولماعان سوڭ, وبلىستىڭ باس يمامى باقىتبەك قاجى تاجىمبەتكە ۇسىنعان.
– باقىتبەك قاجى يمامداردى جيناپ, وزدەرى جۇمىس توبىن قۇرىپ, وسى موردەگى جازۋدى انىقتاۋعا كىرىستى. بۇل جازۋ قادىم قارىپتەرىمەن جازىلعان بولىپ شىقتى. مۇنداعى كەيبىر ارىپتەر ارابتىڭ بۇگىنگى پەرنەتاقتاعا ەنگەن ارىپتەرىنىڭ اراسىندا جوق ەكەن. سوندىقتان وقۋ قيىنعا ءتۇستى. ابىروي بولعاندا, ايتەۋىر بىلەتىن ادامدار اجىراتىپ وقىپ بەردى. موردە «ۇزىن قىپشاق رۋىنىڭ ۋپراۆلەنسى بالعوجا جاڭبىرشين» دەپ جازىلعان, – دەدى مۋزەي ديرەكتورى.
بۇل ءموردىڭ بالعوجا بيگە تيەسىلى ەكەنى ءسوزسىز. م.وسپانوۆ ەندى تاريحي جادىگەردى تولىق قالپىنا كەلتىرىپ, ۇستالارعا قايتا جاساتىپ كورمەك.
سۋرەت قالاي سالىندى؟
وكىنىشكە قاراي, بالعوجا جاڭبىرشى ۇلىنىڭ ەشبىر سۋرەتى ساقتالماعان. مۋزەي قىزمەتكەرلەرىنىڭ ايتۋىنشا, ءبيدىڭ ورىنبور, پەتەربور شاھارلارىندا القالى ماجىلىستەرگە قاتىسقاندا تۇسكەن سۋرەتى بار بولۋى مۇمكىن. بىراق مۇنداي سۋرەت ازىرگە تابىلا قويماعان. بۇل ماجىلىستەرگە قاتىسقان ادامنىڭ ءتۇر-تۇرپاتى, ءىس-قيمىلى, كوزىنىڭ قيىعى مەن بەت-الپەتى, ءتىپتى ۇستىنە كيگەن كيىمىنە دەيىن سوزبەن سۋرەتتەلىپ حاتتالىپ وتىرعان ەكەن. مۋزەي قورىندا بالعوجا ءبيدى كەسكىندەيتىن ورىس تىلىندە جازىلعان وسىنداي ءسوز سۋرەتتەر توپتاماسى ساقتاۋلى تۇر. مۋزەي قىزمەتكەرلەرى تاياۋدا بالعوجا مەن ونىڭ اعاسى قانعوجادان تاراعان ۇرپاق وكىلدەرىن جيناپ, عىلىمي كەڭەس وتكىزدى. وعان وسى وڭىردەگى ىبىرايتانۋشى عالىمدار مەن بەلگىلى قىلقالام شەبەرلەرى دە قاتىستى. 4-5 ساعاتقا سوزىلعان كەڭەستە سۋرەتشىلەرگە بي ۇرپاقتارىنىڭ اۋىزشا سۋرەتتەۋى مەن جوعارىداعى دەرەكتىك سۋرەتتەمەلەرگە نەگىزدەي وتىرىپ بالعوجا جاڭبىرشى ۇلى بەينەسىنىڭ جوباسىن كەسكىندەپ شىعۋ تۋرالى تاپسىرما بەرىلدى.
– بۇگىندە ءبىزدىڭ قولىمىزعا بىرنەشە سۋرەت كەلىپ ءتۇستى. بەلگىلى ىبىرايتانۋشىلار مەن ۇلى اعارتۋشىنىڭ اتالاس تۋىستارىنان قۇرالعان بايقاۋ كوميسسياسى سونىڭ ىشىنەن وڭىرگە بەلگىلى قىلقالام شەبەرى مۇقامەتقالي راحاليەۆ اعامىزدىڭ تۋىندىسىن تاڭداپ الدى. ويتكەنى ءسوز سۋرەتتەردە بالعوجا ءبيدىڭ تولىق, شوقشا ساقالدى ادام بولعانى ايتىلادى. حالىق جازۋشىسى ءماريام حاكىمجانوۆانىڭ ەستەلىكتەرىندە دە كەلىندەرى ءبيدىڭ اتىن اتاماي سەمىز اتا دەپ اتايتىنى ايتىلادى. بۇل سۋرەت ەش جەردە جاريالانعان جوق. ەل گازەتى «ەگەمەن» ارقىلى تۇڭعىش رەت كوپشىلىك نازارىنا ۇسىنىپ جاتىرمىز, – دەيدى م.وسپانوۆ.
مۋزەي ماماندارىنان بالعوجا بيمەن زامانداس بولعان ءبىراز كىسىلەردىڭ فوتوسۋرەتتەرى ساقتالىپ قالعانىن ەستىدىك. بىراق ءبيدىڭ ءوز سۋرەتى قازىرشە تابىلماي تۇر. بىراق ارحيۆتەردە جاتۋى ابدەن مۇمكىن. بالعوجا ءبيدىڭ پورترەتىن جازىپ شىققان م.راحاليەۆ تە ءابىلحان قاستەەۆتىڭ امانگەلدىنىڭ سۋرەتىن سالعانى سياقتى ىزدەنىپتى.
–تۋىستارىنىڭ, اعايىندارىنىڭ ايتۋى, سوسىن تاريحي دەرەكتەر بويىنشا سالىپ شىقتىم. ول كىسىنىڭ ءتۇر-ءتۇسى, كەسكىن-كەلبەتى تۋرالى ورىس تا, قازاق تا جازعان. وتكەندە قانعوجادان تاراعان تۋىستارىمەن كەزدەستىك. سونىڭ ىشىندە مەرۋەرت دەگەن قىز بالادا ءبىرسىپىرا اۋلەت وكىلدەرىنىڭ فوتوسۋرەتتەرى بار ەكەن. سوسىن بۇل اۋلەتتە ارىدەن «مىنانىڭ كوزى بي اتامدىكىنە ۇقسايدى, مىنانىڭ قاباعى نەمەسە ءجۇزى ۇقسايدى» دەگەن سياقتى سوزدەر ايتىلىپ كەلگەن ەكەن. مەنىڭ ءوزىم بالعوجا بي سۋرەتىنىڭ بىرنەشە نۇسقاسىن جاسادىم. سونىڭ ىشىنەن ءبارى وسى سۋرەتكە توقتادى. ال كيىمىنە كەلەتىن بولساق, ول زامانداعى كيىمنىڭ كلاسسيكالىق ۇلگىسى – شاپان. ودان كەيىن موينىندا مەدالون بار. مۇنىڭ نەنى بىلدىرەتىنىن انىق بىلمەيمىن, بالكىم بيلىكتىڭ بەلگىسى شىعار. مۇنداي بەلگى قۇنانبايدا دا بار. نەگىزى تاريحي تۇلعانىڭ سۋرەتىن ونىڭ ۇرپاقتارىنا ورتاق كەسكىنمەن ۇيلەستىرە سالساڭىز, اداسپايتىن سياقتىسىز. سونىمەن بارلىق تۋىس-تۋعاندارى مەن كوميسسيا مۇشەلەرى وسى سۋرەتكە توقتاپ وتىر, – دەدى پورترەت اۆتورى.
تاعى ءبىر جاعىمدى جاڭالىق, الداعى قىركۇيەك ايىندا ۇلى اعارتۋشىنىڭ 180 جىلدىعىنا وراي «ىبىراي التىنسارين – دالانىڭ تازا بۇلاعى» اتتى تانىمدىق ەڭبەك جارىق كورمەك. مارعۇلان وسپانوۆ پەن بەلگىلى ايتىس اقىنى سالتانات وتەلباەۆا دايىنداعان بۇل كىتاپ قازىر «الماتى» باسپاسىندا باسىلىمعا ازىرلەنىپ جاتقان كورىنەدى. اۆتورلاردىڭ ايتۋىنشا, بالعوجا ءبيدىڭ جاڭا سالىنعان سۋرەتى وسى كىتاپتىڭ باستاپقى بەتتەرىنىڭ بىرىندە بەدەرلەنەدى.
قوستاناي وبلىسى
