ەلباسىنىڭ «قازاقستان جولى – 2050: ءبىر ماقسات, ءبىر مۇددە, ءبىر بولاشاق» جولداۋىندا وتاندىق عىلىمنىڭ ءرولىن ارتتىرۋعا باسا كوڭىل ءبولىندى.
مەملەكەت باسشىسى نۇرسۇلتان نازارباەۆتىڭ جىل سايىن حالىققا جولدايتىن ءداستۇرلى قۇجاتىن تاعاتسىزدانا كۇتەتىن قاۋىمنىڭ ءبىرىمىز. ويتكەنى, مۇندا ءبىلىم, عىلىم سالاسىنا ايرىقشا كوڭىل ءبولىنىپ, اتقارىلاتىن ءىس-شارالار ۇدايى ناقتىلانىپ, بەلگىلەنىپ وتىرادى. سونىڭ ىشىندە, اسىرەسە, بيىلعى جولداۋدىڭ ءبىز ءۇشىن ءجونى بولەك ەكەنى راس. ولاي دەيتىن سەبەبىمىز, قازاقستاننىڭ الەمدەگى ەڭ دامىعان 30 ەلدىڭ قاتارىنا كىرۋ تۇجىرىمداماسىندا عىلىمعا ايرىقشا كوڭىل ءبولىنۋى بەكەر تاڭداۋ دەپ ويلامايمىز.
ەلباسىنىڭ «قازاقستان جولى – 2050: ءبىر ماقسات, ءبىر مۇددە, ءبىر بولاشاق» جولداۋىندا وتاندىق عىلىمنىڭ ءرولىن ارتتىرۋعا باسا كوڭىل ءبولىندى.
مەملەكەت باسشىسى نۇرسۇلتان نازارباەۆتىڭ جىل سايىن حالىققا جولدايتىن ءداستۇرلى قۇجاتىن تاعاتسىزدانا كۇتەتىن قاۋىمنىڭ ءبىرىمىز. ويتكەنى, مۇندا ءبىلىم, عىلىم سالاسىنا ايرىقشا كوڭىل ءبولىنىپ, اتقارىلاتىن ءىس-شارالار ۇدايى ناقتىلانىپ, بەلگىلەنىپ وتىرادى. سونىڭ ىشىندە, اسىرەسە, بيىلعى جولداۋدىڭ ءبىز ءۇشىن ءجونى بولەك ەكەنى راس. ولاي دەيتىن سەبەبىمىز, قازاقستاننىڭ الەمدەگى ەڭ دامىعان 30 ەلدىڭ قاتارىنا كىرۋ تۇجىرىمداماسىندا عىلىمعا ايرىقشا كوڭىل ءبولىنۋى بەكەر تاڭداۋ دەپ ويلامايمىز.
عىلىم قاي كەزدە دە قوعام دامۋىنىڭ باستى كىلتى بولىپ سانالعاندىقتان, وعان ۇدايى ەكپىن بەرە, العا تارتا سويلەۋىمىز زاڭدى قۇبىلىس. جولداۋدا: «تاياۋداعى 10-15 جىلدا عىلىمي قامتىمدى ەكونوميكالىق بازيس جاساۋ كەرەك, ونسىز ءبىز الەمنىڭ دامىعان ەلدەرى قاتارىنا قوسىلا المايمىز. مۇنى دامىعان عىلىم ارقىلى شەشۋگە بولادى», دەپ ەل پرەزيدەنتى ماسەلەنى ايقىن ناقتىلاسا, بۇل مۇراتقا جەتۋ ءۇشىن قازاقستان عالىمدارىنىڭ الدىندا اسقارالى مىندەتتەر تۇر دەپ ەسەپتەيمىز. بىردە-ءبىر بۋىن بۋىلىپ-ءتۇيىلىپ, ەسكىنىڭ ەتەگىندە قالعىسى جوق, ءبارىنىڭ سايىپ كەلگەندەگى, بولاشاقتا تىرەلەر تيەگى عىلىم ەكەنى ءشۇباسىز شىندىق.
«جاسىل» ەكونوميكاعا كوشۋ جونىندەگى قابىلدانعان تۇجىرىمداماعا سايكەس, 2030 جىلعا قاراي ەگىس القاپتارىنىڭ 15 پايىزى سۋدى ۇنەمدەۋ تەحنولوگيالارىنا كوشىرىلەتىن بولىپ جاتىر. بۇل ءۇشىن تاعى دا الدىمىزدان اگرارلىق عىلىمدى دامىتۋ ماسەلەسى كەلىپ شىعاتىنىن ايتۋعا ءتيىسپىز. تابيعي ازىق-ت ۇلىك وندىرۋمەن قاتار قۇرعاقشىلىققا ءتوزىمدى گەندىك-موديفيكاتسيالانعان ونىمدەر ءوندىرىسىن جۇرگىزۋ كەزەڭى كەلىپ جەتكەنى ايتىلۋدا. شەتەلدەردەن تارتىلاتىن ينۆەستيتسيانى ءبىلىم مەن جاڭا تەحنولوگيالار ترانسفەرتتەۋگە پايدالانۋ كەرەك دەلىنۋدە. ءبىر سوزبەن ايتقاندا, قازاقستان عىلىمىنىڭ الەۋەتىن كوتەرۋدى ءبىرىنشى كەزەككە قويىپ وتىرعان بۇل جولداۋدى عالىمدار, اسىرەسە, حيميا سالاسىن دامىتۋعا تەر توگىپ جۇرگەن ماماندار ءبىراۋىزدان قولداپ وتىر.
وتكەن جىلدىڭ 30 مامىرىندا ەلباسىنىڭ جارلىعىمەن «قازاقستان رەسپۋبليكاسىنىڭ «جاسىل» ەكونوميكاعا كوشۋ تۇجىرىمداماسى» قابىلدانعان بولاتىن. ۇستىمىزدەگى جىلى قۇرىلعانىنا 80 جىل تولعان ءال-فارابي اتىنداعى قازاق ۇلتتىق ۋنيۆەرسيتەتى وسكەلەڭ ۇرپاق ءۇشىن اسا ماڭىزدى بولىپ سانالاتىن جوبانى جۇزەگە اسىرۋعا ايتارلىقتاي ۇلەس قوسىپ كەلەدى. حيميا سالاسىنداعى عىلىمي مەكتەپتىڭ باستاۋى – حيميا جانە حيميالىق تەحنولوگيا فاكۋلتەتى «جاسىل» ەكونوميكاعا كوشۋ جولىنىڭ ءبىر تارماعى «جاسىل» حيميانى وندىرىسكە ەنگىزۋ ارقىلى عانا مۇمكىن ەكەندىگىن عىلىمي تۇرعىدا ناقتىلاپ شىقتى. اتاپ ايتار بولساق, سۋ رەسۋرستارىن ورنىقتى پايدالانۋ, ونىمدىلىگى جوعارى اۋىل شارۋاشىلىعىن دامىتۋ, ەنەرگيا ۇنەمدەۋ جانە ەنەرگيا تيىمدىلىگىن ارتتىرۋ, ەلەكتر ەنەرگەتيكاسىن دامىتۋ, قالدىقتاردى باسقارۋ جۇيەسى, اۋانىڭ لاستانۋىن ازايتۋ جانە ەكوجۇيەلەردى ساقتاپ قالۋ جانە ءتيىمدى باسقارۋ سياقتى شارالاردىڭ قاي-قايسىسى بولسىن حيميا ماماندارى ارالاسۋىمەن عانا جۇزەگە اساتىنى تالاس تۋدىرماسا كەرەك. وسى قاعيدالاردىڭ بىرقاتارى تىكەلەي «جاسىل» حيميانىڭ مىندەتتەرى بولىپ تابىلاتىندىقتان, «جاسىل» ەكونوميكانى «جاسىل» حيمياسىز جۇزەگە اسىرۋ استە مۇمكىن ەمەس.
حيميك-مامانداردىڭ پىكىرىنشە, «جاسىل» حيميا اتاۋىنىڭ ءوزى كەز كەلگەن حيميالىق ۇدەرىستى قورشاعان ورتاعا زالالىن تيگىزبەيتىندەي دارەجەگە جەتكىزۋ ءۇشىن جەتىلدىرە ءتۇسۋ, وزگەرتۋ دەگەن ماعىنانى بىلدىرەدى.
«جاسىل» حيميانىڭ اياسىنداعى ماسەلەلەردى ەكى باعىتقا ءبولىپ قاراستىرۋعا بولادى. ءبىرىنشىسى, ەكولوگيالىق تۇرعىدان قاۋىپتى بولىپ كەلەتىن قوسالقى زاتتاردى جانە پايدالانىلعان رەاگەنتتەردى قايتا وندەۋ بولسا, ەكىنشىسى, ەكولوگيالىق قاۋىپتى زاتتار مۇلدە تۇزىلمەيتىن نەمەسە قولدانىلمايتىن جاڭا نەمەسە جەتىلدىرىلگەن ۇدەرىستەردى جاساپ, وندىرىسكە ەنگىزۋ بولىپ تابىلادى.
وكىنىشكە قاراي, ونەركاسىپ مەكەمەلەرىنىڭ باسشىلارى «جاسىل» حيميانىڭ ۇستانىمدارىن قولدانعىسى كەلمەيدى, سەبەبى, جاڭادان ەنگىزىلەتىن ءادىس پەن ءتاسىل ەكونوميكالىق تۇرعىدان ولاردىڭ تالاپتارىنا بارلىق ۋاقىتتا ءتيىمدى بولىپ شىعا بەرمەۋى مۇمكىن. وعان ءبىر جاعىنان تاعى دا حيميا دەگەن سوزگە بۇگىندە مۇلدە تەرىس تۇسىنىك قالىپتاسىپ وتىرعانى سەبەپ. الايدا, حيميا وندىرىسىنە قارسى شىعاتىن ادامنىڭ ءوزى حيميا ءونىمىنسىز كۇندەلىكتى تىرشىلىگىن كوز الدىنا ەلەستەتە الماسى انىق. قازىرگى تۇتىنىپ جۇرگەن زاتتارىمىزدىڭ قاي-قايسىسى بولسىن حيميالىق ونەركاسىپتى اينالىپ وتپەيتىنىن ۇمىتپاۋىمىز كەرەك. مىسالى, ءار ادامنىڭ قولدانىسىنداعى ۇيالى تەلەفوندار پلاستيكتەن جانە 40-قا جۋىق حيميالىق ەلەمەنتتەردەن قۇرالاتىنىن بىرەۋ بىلسە, بىرەۋ بىلە بەرمەيدى. كيىمنىڭ, سومكەنىڭ بەلگىلى ءبىر بولىكتەرى, ىدىستار, كەڭسە تاۋارلارى سىندى ادامزاتتىڭ ومىرىنە اسا قاجەتتى بۇيىمداردىڭ بارلىعى دەرلىك حيميالىق ونىمدەر بولىپ تابىلادى, ياعني حيميا ءومىرىمىزدىڭ بارلىق سالاسىن تولىقتاي قامتيدى دەپ ايتا الامىز. ارينە, حيميا دامىعان سايىن ونى پايدالانۋ سالدارى دا وسە ءتۇسۋى زاڭدىلىق. اسىرەسە, بۇل ونەركاسىپتىك وندىرىستە انىق بايقالادى. سوندىقتان «جاسىل» حيميانىڭ ەرەجەلەرىنە, ۇستانىمدارىنا سايكەس ءونىم ءوندىرۋ بۇگىنگى كۇننىڭ وزەكتى ماسەلەسىنە اينالۋدا.
دەسە دە, بۇل ءبىر كۇندە شەشىلە سالاتىن شارۋا ەمەس, سەبەبى, عىلىمي-تەحنيكالىق ۇدەرىس ورىن العاننان بەرى ادامزات بالاسى, ەڭ الدىمەن, ءونىم ءوندىرۋدى, قازبا بايلىقتارىن وڭدەۋدى قولعا العان بولاتىن. ال ەكولوگيالىق پروبلەمالار تەك XX عاسىردىڭ ەكىنشى جارتىسىندا, دالىرەك ايتقاندا, 1972 جىلدان باستاپ وزەكتى بولا ءتۇستى. ەڭ العاشقى بولىپ دامىعان ەلدەر رەسۋرستاردى ءتيىمدى پايدالانۋ مەن قورشاعان ورتاعا تيگىزەتىن اسەردىڭ بايلانىسىنا كوڭىل بولە باستادى. قورشاعان ورتانىڭ كۇيىن «رەسۋرس» دەپ قاراستىرساق, رەسۋرستىق-ەكولوگيالىق كوزقاراس نەگىزگى تۇسىنىككە اينالۋى شارت, سوندىقتان الەۋمەتتىك-ەكونوميكالىق سالادا كەز كەلگەن شەشىمدەر ەكىجاقتى بولىپ تابىلادى – رەسۋرستىق جانە ەكولوگيالىق. ءتۇرلى جۇمىستار مەن شارالار بارىسىندا ەنەرگەتيكالىق, ماتەريالدىق جانە باسقا دا رەسۋرستار نەعۇرلىم كوبىرەك جۇمسالعان سايىن قورشاعان ورتاعا تيەتىن زالال دا سولعۇرلىم ارتادى. ماسەلەن, بيولوگيالىق ارتۇرلىلىكتىڭ ازايۋى, اتموسفەراعا جانە سۋقويمالارعا تاستالىناتىن زياندى زاتتاردىڭ, قالدىقتاردىڭ كوبەيۋى دەگەن سياقتى. وسىعان بايلانىستى قورشاعان ورتاعا تيەتىن زياندى اسەردى تومەندەتۋ ءۇشىن رەسۋرستاردى پايدالانۋدى بارىنشا ازايتۋ ماڭىزدى. بۇل ماقساتقا قول جەتكىزۋدىڭ ەكى جولى بار. ءبىرىنشىسى – ەكونوميكالىق دامۋدى باياۋلاتۋ نەمەسە ەكونوميكالىق رەگرەسس (جۇمىس ىستەپ تۇرعان مەكەمەلەردى جابۋ). بىراق بۇل جول وتە قاۋىپتى بولۋى مۇمكىن, سەبەبى, مۇنداي جاعدايدا كەدەيشىلىك بەلەڭ الىپ كەتۋى عاجاپ ەمەس, ال بۇل قورشاعان ورتاعا تىپتەن قاۋىپتى. تىرشىلىك ءۇشىن ادامدار تابيعاتقا شابۋىل جاساپ, سايىپ كەلگەندە, ادام ومىرىنە وتە ۇلكەن قاۋىپ تونەدى.
ەكىنشىسى – وندىرىستىك تەحنولوگيالاردى جەتىلدىرۋ, رەسۋرستاردى ۇنەمدەۋ ادىستەرىن قاراستىرۋ, شىعارىلاتىن ءونىمنىڭ ساپاسىن ارتتىرۋ, ءوندىرىس قالدىقتارىن قايتا وندەۋ, تاستاندى زاتتاردى تەحنولوگيالىق جولدارمەن ازايتۋ. بۇل جول رەسۋرستاردى پايدالانۋدى ازايتۋعا جانە ادام ءومىرىنىڭ دەڭگەيىن تومەندەتپەۋگە مۇمكىندىك بەرەدى.
ونەركاسىپتى دامىتۋ جولىندا ءوندىرىس ورىندارى اتموسفەراعا وتە كوپ مولشەردە شاڭ-توزاڭدار مەن ءتۇرلى زياندى قوسپالاردى شىعارىپ تاستاپ ءجۇردى. مىسالى, ادامزات ءىس-ارەكەتى سالدارىنان اتموسفەراعا جىلىنا 150 ملن. توننا كۇكىرت توتىعى ۇشىپ شىققان بولسا, ونىڭ 15 ملن. تونناسى عانا ءارتۇرلى قوندىرعىلاردا ۇستالىنىپ, ناتيجەسىندە, كۇكىرت قىشقىلى الىندى. قورشاعان ورتانى ۋلاۋدا زيانى مول بۇل گازدىڭ كوپشىلىگى جىلۋ ەلەكتر ستانسالارىنان جانە ءتۇستى مەتاللۋرگيا وندىرىستەرىنەن بولىنگەنىن ايتا كەتۋ كەرەك. كەيىنگى جىلدارى بولات, شويىن, تسەمەنت, ت.ب. زاتتاردىڭ ورنىنا سينتەتيكالىق ماتەريالدار قولدانىلىپ ءجۇر دەسەك, ال مۇنداي سينتەتيكالىق زاتتاردىڭ قورشاعان ورتانى بۇلدىرۋدەگى ورنى ءتىپتى الابوتەن. ولار شىرىمەيدى, سول سەبەپتەن تابيعي ورتانى (سۋدى, توپىراقتى) پارمەندى تۇردە لاستاپ وتىرادى. عالىمداردىڭ بولجاۋىنشا, ەگەر قاجەتتى شارالار دەر كەزىندە قولدانىلماسا, 50 جىلدان سوڭ قازىرگى قارقىنداعى ءوندىرىس ناتيجەسىندە تەمىر توتىعىنىڭ توپىراقتاعى جانە سۋداعى مولشەرى ەكى ەسە, ال مىرىش پەن قورعاسىن 10 ەسە, سىناپ, كادمي, سترونتسي 100 ەسە, ال مىشياك 250 ەسەگە دەيىن ارتادى ەكەن. بۇل ەلەمەنتتەردىڭ جانە ولاردىڭ قوسىلىستارىنىڭ بيوسفەرانىڭ بەلگىلى ءبىر بولىگىندە كوپ مولشەردە جيناقتالۋى ادامزاتقا الاپات تەرىس وزگەرىستەر الىپ كەلەتىنىن بولجاۋ قيىن ەمەس.
قازاقستانداعى حيميا جانە مەتاللۋرگيا سالالارى بويىنشا نەگىزگى ءىرى كاسىپورىندار وسكەمەن, لەنينوگور, بالقاش, جەزقازعان, تەمىرتاۋ, قاراعاندى, اقتوبە, شىمكەنت, تاراز قالالارىڭدا ورنالاسقان. بۇل قالالارداعى اۋانىڭ لاستانۋ دەڭگەيى ادەتتەگىدەن وتە جوعارى بولۋ تەندەنتسياسى بايقالادى. مۇنداعى لاستاعىش زاتتار قاۋىپتىلىگى جوعارى كلاسقا جاتقىزىلادى. اەروكوسموستىق مالىمەتتەر بويىنشا, اتالعان كاسىپورىنداردىڭ اسەر ەتۋ ايماعى, لاستانۋ كوزىنەن 60 كم قاشىقتىققا دەيىن سوزىلۋى بايقالعان جانە قالالاردىڭ كوپشىلىگىندە اۋىر مەتالداردىڭ مولشەرى, زيانى جوق جوعارى كونتسەنتراتسيا (زججك) دەڭگەيىنەن بىرنەشە ەسە اسىپ تۇسكەن. ارينە, بۇل ايتىلعان دەرەكتەر كوپ جىلدار بويى, ەشقانداي ەكولوگيالىق, ونىڭ ىشىندە «جاسىل» حيميانىڭ قاعيدالارىنا ساي ارەكەتتەر قولعا الىنا قويماعان كەزدە ورىن العان. ال قازىرگى كەزدە, ەلباسىنىڭ جارلىعىمەن «جاسىل» ەكونوميكاعا وڭ بەتبۇرىس جاسالعان شاقتا, ەلىمىزدە «جاسىل» حيميانى دامىتۋ ءىسى قارقىندى تۇردە دامىپ كەلەدى. وسىعان وراي, ءال-فارابي اتىنداعى قازاق ۇلتتىق ۋنيۆەرسيتەتىنىڭ حيميا جانە حيميالىق تەحنولوگيا فاكۋلتەتىنىڭ عالىمدارى دا قازاقستاندا «جاسىل» حيميانى دامىتۋ ءۇشىن فاكۋلتەت جانە كافەدرا دەڭگەيىندە سەرپىندى جوبالاردى جۇزەگە اسىرۋدى قولعا الىپ وتىر.
جانۋ ماسەلەلەرى ينستيتۋتىنىڭ ەكسپەريمەنتتىك-وندىرىستىك ۋچاستوگىندا پروفەسسور ز.مانسۇروۆتىڭ جەتەكشىلىگىمەن «نپتتس جالىن» جشس قۇرىلىپ, ءارتۇرلى ونىمدەر قازاقستان نارىعىنا شىعارىلۋدا. سولاردىڭ ءبىرى – وسىمدىك شيكىزاتىنىڭ قالدىعى بولىپ ەسەپتەلەتىن «ينگو-2» بيوكومىرى. مۇنى تۇتىنۋشىلار ادام اعزاسىن, سۋدى ۋلى زاتتاردان تازارتۋ ءۇشىن, بيوتىڭايتقىش رەتىندە پايدالانىپ ءجۇر.
«جاسىل» حيميا باعىتىندا جاسالىپ جاتقان جۇمىستاردىڭ ءبىرى – تازا سۋدى پايدالانۋ. سۋدىڭ «كوگىلدىر» التىنعا بارا-بار ەكەندىگى بارشاعا ءمالىم. بىراق بۇل بايلىقتىڭ قازىرگى تاڭداعى جاعدايى كوڭىل كونشىتەرلىك ەمەس. سۋدىڭ قۇرامىنداعى راديوبەلسەندى زاتتاردى انىقتايتىن ەلىمىزدەگى بىردەن-ءبىر سەرتيفيكاتتالعان زەرتحانا قازۇۋ-دە پروفەسسور م.بۇركىتباەۆتىڭ جەتەكشىلىگىمەن جۇمىس جاسايدى. وسى زەرتحاناداعى اسپاپتاردىڭ جۇمىسىمەن تانىسىپ, بولاشاقتا ءوز قىزمەتتەرىنە پايدالانۋ ءۇشىن بۇكىل رەسپۋبليكاداعى سانيتارلىق-ەپيدەميولوگيالىق بەكەتتەردىڭ ماماندارى بىلىكتىلىكتى ارتتىرۋ كۋرستارىنان وتۋدە. سونىمەن قاتار, بەيورگانيكالىق حيميا كافەدراسىندا راديواكتيۆتى قالدىقتاردى زالالسىزداندىرۋ ماقساتىندا جاڭا كومپوزيتسيالىق ماتەريالداردى الۋ تەحنولوگياسى جاسالدى. بۇل ماتەريالداردى قولدانۋ راديواكتيۆتى ماتەريالداردى گەلوگيالىق فورماتسيالاردا ساقتاۋدى قامتاماسىز ەتەدى, دەمەك, ولار قورشاعان ورتاعا زيانىن تيگىزبەيدى دەگەن ءسوز. سونىمەن قاتار, اتالمىش كافەدرادا دياتوميت جانە گلاۋكوميت نەگىزىندە اعىزىندى جانە اۋىزسۋدى لاستاعىشتاردان تازارتۋ ءۇشىن قولدانىلاتىن تابيعي نانوقۇرىلىمدىق ماتەريالدار جاسالىپ شىعارىلدى. كافەدرا عالىمدارى يزوتوپتىق ارا قاتىناستاردى قولدانا وتىرىپ ۋران وندىرىسىنەن پايدا بولاتىن تابيعي سۋلاردىڭ تەحنوگەندىك لاستانۋىن باعالايتىن ءادىس تە جاسادى. سونىمەن قاتار, وسى كافەدرادا اتموسفەراعا گاز كۇيىندەگى تاستاندى رەتىندە قوسىلاتىن ازوت وكسيدتەرىن, كۇكىرت وكسيدتەرىن زالالسىزداندىرۋدىڭ جاڭا ەلەكتروحيميالىق ادىستەرىن جاساۋعا باعىتتالعان ىرگەلى عىلىمي زەرتتەۋلەر جۇرگىزىلۋدە.
فاكۋلتەت جانىنداعى فيزيكا-حيميالىق زەرتتەۋ جانە تالداۋ ورتالىعىنىڭ عالىمدارى پروفەسسور م. ناۋرىزباەۆتىڭ جەتەكشىلىگىمەن كومىرتەك-مينەرالدى (شۋنگيتتى) سوربەنتتەر ءوندىرىسىن اشتى. بۇل سوربەنتتەر شارۋاشىلىق اعىزىندى سۋلارىن, ونەركاسىپ مەكەمەلەرىنىڭ قالدىق گازدارىن تازالاۋ, سونىمەن قاتار, اسىل جانە سيرەك كەزدەسەتىن مەتالداردى كونتسەنترلەۋ ءۇشىن پايدالانىلادى. بۇل جوبانى ىسكە اسىرۋ جولىندا قازىرگى كەزدە عالىمدار كومىرتەكتىك ماتەريالداردى جاساپ شىعارۋدىڭ تەحنولوگيالىق رەگلامەنتىن دايىندادى, مەكەمە ستاندارتى بەكىتىلىپ, ونىمگە سەرتيفيكات الىندى.
بالامالى ەنەرگيا كوزدەرىن الۋ ادىستەرىن جاساۋ دا ۋنيۆەرسيتەت عالىمدارىنىڭ ۇدايى نازارىندا. مىسالى, ليتي-يوندىق اككۋمۋلياتور رەتىندە قىزمەت اتقارا الاتىن جاڭا كاتودتىق ماتەريال جانە قاتتى پوليمەرلى ەلەكتروليت جاسالىپ شىعارىلدى. بۇل باعىتتا جۇرگىزىلەتىن تاجىريبەلەر ءداستۇرلى اككۋمۋلياتورلاردان ايىرماشىلىقتارى كوپ, جۇقا پلاستينكالى, كەز كەلگەن بوس ورىنعا قويۋعا بولاتىن ەرەكشە اككۋمۋلياتورلار جاساۋعا باعىتتالىپ وتىر.
زاماناۋي حيميا باسقا عىلىمدارمەن دە قويان-قولتىق تىعىز بايلانىستا جۇمىس جاسايدى. ماسەلەن, ادام اعزاسىنداعى تىرشىلىك ءۇشىن ەڭ ماڭىزدى ەلەمەنتتەر كالتسي, ماگني, كالي, ناتري, تەمىر, سونىمەن قاتار, ماڭىزدى ورگانوگەندەر – كۇكىرت, فوسفور, كومىرتەك, ازوت, وتتەك, سۋتەك دەسەك, وسى ەلەمەنتتەردىڭ حيميالىق قاسيەتتەرىن زەرتتەۋ, ولاردىڭ قانداي رەاكتسيالارعا تۇسكەندە قانداي پايدا تيگىزەتىنىن ءبىلۋ حيميا ماماندارىنىڭ قۇزىرىنداعى مۇمكىندىك. دەمەك, بۇل پىكىر حيميانىڭ بيولوگيالىق ۇدەرىستەرمەن بايلانىستا ەكەنىن انىق كورسەتەدى. ال سوڭعى جىلدارى بەلسەندى تۇردە ۋاعىزدالىپ كەلە جاتقان سالاماتتى ءومىر سالتىن ساقتاۋ ماقساتىندا ادامداردىڭ وزدەرىنە دەگەن, ءوزىنىڭ اعزاسىنا دەگەن قىزىعۋشىلىعى پايدا بولعانىن ەسكەرسەك, حيميا عىلىمىنىڭ مەديتسينا ءۇشىن قارقىندى تۇردە دامىپ كەلە جاتقانىن بايقايمىز. وسىعان وراي ايتا كەتەتىن نارسە, فاكۋلتەت عالىمدارىنىڭ جاساپ شىعارعان دارىلىك, فارماتسەۆتيكالىق پرەپاراتتارى عىلىمي قاۋىمداستىقتا جوعارى باعا الدى. ولار – «سانجار» ءمازى, «گاۋھار», «نوۆوۆاليدول» جانە باسقا دا پرەپاراتتار, نانوقۇرىلىمدى گيدروگەلدى يمپلانتاتسيالىق ماتەريالدار.
جىلدان-جىلعا جەر قويناۋىنان وندىرىلەتىن پايدالى قازبالاردىڭ, مۇناي مەن مەتالل كەندەرىنىڭ قورى ازايا تۇسۋدە. ال جەر بەتىندەگى حالىق سانى الدەقايدا ءوسىپ كەلەدى. دەمەك, تۇتىنۋ كولەمى ارتۋدا, بىراق قولجەتىمدى قازبالار مەن ولاردىڭ قۇرامىنداعى باعالى ەلەمەنتتەردىڭ مولشەرى ازايۋدا. سوندىقتان, حيميكتەر الەم تۇرعىندارىن كۇندەلىكتى قاجەت ونىمدەرمەن قامتاماسىز ەتۋ جولىندا بارىنشا قارقىندى جۇمىس ىستەۋگە مۇددەلى. ول ءۇشىن حيميالىق ونەركاسىپ «جاسىل» حيميانىڭ ۇستانىمدارىنا سۇيەنىپ, قاۋىپتى كومپونەنتتەردى قوسپاي, قاۋىپتى قالدىقتار شىعارماي جانە قورشاعان ورتاعا زالالىن تيگىزبەي قىزمەت ەتۋى ءتيىس دەپ ەسەپتەيمىز.
«جاسىل» حيميا سالاسىندا ەڭبەك ەتىپ جۇرگەن عالىمدار مەن تەحنولوگتارعا بۇل باعىتتا ءالى كوپ تەر توگۋگە تۋرا كەلەدى. سول سەبەپتى, ەلىمىزدىڭ بولاشاق حيميك-ماماندارىن وقىتىپ تاربيەلەۋگە كوپ كوڭىل بولىنۋدە. فاكۋلتەتتە وسى باعىتتا ىسكە اسىرىلىپ جاتقان شارالار از ەمەس. ۋنيۆەرسيتەت باسشىلىعىنىڭ نۇسقاۋلارىنا سايكەس جانە ءاربىر ۇستازدىڭ پەداگوگيكالىق شەبەرلىگىنە ساي قازىرگى زاماندىق پەداگوگيكالىق تەحنولوگيالار قولدانىلۋدا. وسى يگى ءىستىڭ بارىسىندا قۇزىرەتتەرگە نەگىزدەلگەن مودۋلدىك باعدارلامالار جاسالۋدا. بۇل ءىس-شارالار بۇكىل الەمدەگى جوعارى ءبىلىم سالاسىنداعى ينتەگراتسيالىق ۇدەرىستەردىڭ تالاپتارىنا سايكەس جۇرگىزىلۋدە. بىرقاتار ۇستازدار ستۋدەنتتەردىڭ وزدەرىنە تاپسىرىلعان جۇمىستى ورىنداۋ كەزىندە رەسپۋبليكاداعى مەكەمەلەرمەن, ونداعى ەكولوگيالىق پروبلەمالارمەن تانىسۋىنا ءمۇمكىندىك تۋعىزادى. ال ستۋدەنتتەر ەكولوگيالىق پروبلەمالاردى شەشۋ جولدارىن قاراستىرىپ, دايەكتى جاۋاپ ىزدەۋگە تالاپتانادى. تۇپتەپ كەلگەندە, وزەكتى ماسەلە بولىپ وتىرعان «جاسىل» حيميانىڭ, ەلباسى ۇسىنىپ وتىرعان «جاسىل» ەكونوميكانىڭ العا باسۋىن كوزدەيتىن يدەياعا باسىمدىق بەرىلەدى.
ەردوس وڭعارباەۆ,
حيميا عىلىمدارىنىڭ دوكتورى, پروفەسسور.
اجار باەشوۆا,
مەملەكەتتىك سىيلىقتىڭ لاۋرەاتى,
تەحنيكا عىلىمدارىنىڭ دوكتورى.
