كوللاجدى جاساعان: امانگەلدى قياس
ادەبيەتتانۋ سالاسىنداعى تەورەتيك عالىمدار اۆتور ساناتىن تالداۋ بارىسىندا ناقتى اۆتوردىڭ دارالىق سيپاتىنان گورى نارراتورعا, ءيمپليتسيتتى (جاسىرىن) اۆتورعا, ياعني اۆتوردىڭ شىعارماعا قاتىساتىن «مەنىنە» باسىمدىق بەرەدى. مىسالى, م.ءباحتيننىڭ پىكىرىنە سۇيەنسەك, شىعارمانىڭ ىشىندەگى اۆتور – شىعارماشىلىق پرينتسيپتەر جيىنتىعى ءارى وقىرماننىڭ الەمىنە بەلسەندى قاتىسۋشى. «اۆتور ءوزى جاساعان كوركەم الەمنىڭ شەكاراسىنان شىقپاۋى ءتيىس, ال شىعىپ كەتكەن جاعدايدا ەستەتيكالىق تۇراقتىلىقتى جويادى» دەيتىن وي ايتادى ادەبيەتتانۋشى. ءبىز بۇگىن ناق وسى «شىعارما ىشىندەگى اۆتور» نەمەسە شىعارماعا قاتىسۋشى «مەننىڭ» دارا كەيىپكەرگە اينالۋى جونىندە وي قوزعاماقپىز.
پوستمودەرنيستىك ادەبيەتتىڭ ءبىر ەلەۋلى سيپاتى – جانرلىق جانە فورمالىق وزگەشەلىكتەرگە بايلىعى. جانرارالىق تەكتەرگە, تۇرلەرگە ناقتى ءبىر ءجىپ تاعا الماي قينالاسىڭ. بۇل ەرەكشەلىك جازۋشى ت.شاپاي شىعارماشىلىعىنا دا ءتان. ونىڭ كەيىپكەر «مەنى» قاتىساتىن باس-اياعى جۇپ-جۇمىر شىعارمالارىنىڭ ءبارىن بىردەي اڭگىمە دەۋگە كەلىڭكىرەمەي تۇرادى, بىراق اڭگىمە ەمەس دەپ كەسىپ تە ايتا المايسىڭ. مۇنىڭ سەبەبى, ءبىز قانشا ۋاقىت بويى اڭگىمە دەپ باسقا بىرەۋدىڭ باسىنان وتكەن وقيعالاردى قابىلداپ كەلدىك. ياعني اڭگىمە بولۋ ءۇشىن ول وقيعانىڭ ىشىندە مىندەتتى تۇردە قانات, سەرىك, ت.ب كەيىپكەرلەر ءجۇرۋى كەرەك. «مەن» دەگەن كەيىپكەر بولسا دا, ونىڭ ءوزىنىڭ اتى-ءجونى, ءتۇر-تۇلعاسى بولۋى شارت. سوسىن وقيعا وتكەن كەڭىستىك پەن وقىرمان كەڭىستىگىنىڭ اراسىندا شەكارا بولادى. ال تۇرسىنجان شاپايدىڭ «مەنىنىڭ» ناقتى تۇلعالىق سيپاتى دارالانباعان, اتى-ءجونى جوق (مۇمكىن ول سەن شىعارسىڭ!), شىعارمالارىنداعى وقيعالاردىڭ كەڭىستىگىنە شەكارا قويىلماعان ء(دال سونداي وقيعالار سەنىڭ دە باسىڭنان وتكەن شىعار!). مىنە, وسى سەبەپتى ونىڭ كەيىپكەر «مەنى» مەن سول كەيىپكەر قاتىساتىن وقيعالاردىڭ كوپشىلىگى اڭگىمە رەتىندە ەمەس, كەيىپكەر «مەنىنىڭ» سىربايانى سياقتى قابىلدانىپ, وقىرمانعا مول ەموتسيا تۋدىرادى. ءبىر نازار اۋداراتىن جايت, ت.شاپاي شىعارماشىلىعىنىڭ ەرەكشەلىگى, جوعارىدا ايتقانىمىزداي نازىك رۋحاني بايلانىس اۆتور مەن وقىرمان اراسىندا ەمەس, كەيىپكەر مەن وقىرمان اراسىندا ورنايدى. ال ناقتى اۆتور ءوزىن بۇل بايلانىستان قاشىق ۇستايدى...
تاڭەرتەڭ ايەلى بەتىنەن ءسۇيىپ وياتىپ, سوسىن كۇنى بويى ەرەگىسىپ, جاۋلاسىپ جۇرگەن تانىستارى جىلى قاباق تانىتىپ, بىرىنەن كەيىن ءبىرى تەلەفون شالىپ, «الدىمەن كەشىرىم سۇراۋ» ارقىلى ساۋاپ جيناعىسى كەلگەن, جاساندىلىقتارىمەن ەسىن شىعارعان «عاجايىپ كۇن» تۋىندىسىنىڭ ەڭ شەشۋشى ساتىندە باس كەيىپكەر كابينەتىنە كىرىپ كەلگەن جەكسەنمەن توبەلەسە جازدايدى. ونداعى ويى – جەكسەن دە بۇعان جىلى قاباق تانىتۋعا نە كەشىرىم سۇراۋعا كەلدى. بىراق كەرىسىنشە, ول دا ء«تاتتى سوزدەن» مەلدەكتەپ تويىپ, بۇعان تيىسۋگە كەلگەن ءتۇرى ەكەن. «...باسىمىز سالبىراپ, ارقايسىمىز ءوز ويىمىزبەن – ءبىراز ۇندەمەي وتىردىق. وسى وتىرعاندا ماعان قالعان جالعىز جۇبانىش – اياق استىنان ىزگىلىك پەن مەيىرگە جويداسىز تولىپ كەتكەن وسىناۋ جۇرەك اينىتار ءتاپ-ءتاتتى قالادا شىرەپ ىشكەن مايلى تاماقتىڭ باسىرتقىسىنداي مىنا جەكسۇرىن جەكسەننىڭ بار بولعانى. بۇگىنگىدەي عاجايىپ كۇنىمەن دە ول ءۇشىن ءبىر جۇتىم اۋا, ادام ايتقىسىز باقىت ەكەنىمدى تۇسىنەم. ءبىر كۇندىك مۇسىلمان, قىرۋار اۋليەنىڭ ىشىندە بار سىباعا-ساۋاپتان ماقۇرىم قالعان ەكى مۇڭلىق…ەكى وڭباعان! بىلە بىلگەنگە, ءدال قازىر ەكەۋمىزدەن تاعدىرلاس تاتۋ, ەكەۋمىزدەن جاقىن باۋىر بار ما دۇنيەدە؟
– ەكەۋمىز ءبىر جەردەن شاي ىشسەك قايتەدى, – دەدىم اقىرى.
– شارشاعان شىعارسىڭ. مەن دە قاجىدىم بۇگىن.
– ىشەيىك... – دەدى جەكسەن, ويلانىپ بارىپ.
– قايدا بارامىز؟
– بىراق سەن ويلاپ قالما, سەنىمەن تاتۋلاسىپ, ساۋاپ جيناعالى وتىر ەكەن دەپ. قۇداي ساقتاسىن. ءبارىبىر سۋقانىم سۇيمەيدى سەنى.
– مەن دە سەنى... جەك كورەمىن! – دەدى جەكسەن كەنەت جارق ەتىپ, سەرپىلىپ.
– ءيتتىڭ ەتىنەن جەك كورەمىن! – ويىنداعى بار كۇماننان ارىلعانداي شيراپ, جايناپ كەتتى. – باستاي بەر!
ادالدىعىنا ريزا بولدىم. مەن دە ارقامنان اۋىر جۇك تۇسكەندەي, جادىراپ: – كەتتىك وندا, – دەدىم». وسى تۋىندىدا جۇرەك اينىتاتىن ءتاتتى سوزدەرمەن, جاساندى قارىم-قاتىناسپەن, بۇلت-بۇلت, جىلپ-جىلپ ەتىپ ۇستاتپايتىن پرينتسيپسىزدىكپەن بىتىسپەس قىرعي-قاباق ەكەنىن كورسەتەتىن «مەن» شىنايىلىعىن جوعالتپاعان كەز كەلگەن وقىرماننىڭ جان سەرىگى سياقتى قابىلدانادى. ادام جانى ارقاشان شىنايى, تابيعي مىنەز-ق ۇلىقتى ىزدەيتىنىمەن كەلىسەسىڭ. «مەننىڭ» يۋمورىنا ريزا بولاسىڭ. ءوز-ءوزىن سىناپ-مىنەي الاتىن «مەننىڭ» دە, جەكسەندەردىڭ دە از ەكەنىن مويىندايسىڭ.
«ايتىس» تۋىندىسىنداعى جازبا اقىننىڭ ءبىر ماشينە ءمىنۋ ءۇشىن وزىنەن الدەقايدا جاس جىگىتپەن ايتىسقانداعى كوڭىل كۇيى مىناداي: «بۇرىن كىم كورگەن – ماداق ايتىس دەگەنىڭىز... كاسىبي بوكسقا ۇقسايتىن ونەر مە دەپ قالدىم... قارسىلاسىمنىڭ (اۋىر سالماقتى ەكەنىن ەندى بايقادىم) وڭنان, سولدان, تىكە جاۋعان اۋىر ماقتاۋلارى مەنى قاڭعالاق قاقتىرىپ, بارا-بارا... مۇلدە قاڭعىتايىن دەدى. باسىم ىستەۋدەن قالىپ, تيتىقتاپ, قاجي باستادىم. ويتكەنى, سوڭعى ءبىر-ەكى سوققىسى, انىق, يەكتىڭ استىنان كەتتى... ارينە, قورعانا ءبىلۋ, ءدال سوققى جاساۋ جانە ونى, رەتىنە قاراي, ەس جيعىزباي, ۇستەمەلەتە جاۋدىرۋ – ۇلكەن ونەر. بىراق قارىمتا سوققىعا توزە ءبىلۋ ودان دا ماڭىزدىراق ەكەن... بەت قاراتپاي بورانداتقان سۇراپىل ماداقتاردان ميىم اينالىپ, اتكەنشەكتە وتىرعانداي, كوز الدىمدا شايقالىپ تۇرعان دۇنيە, ەندى اۋدارىلىپ-توڭكەرىلىپ, اۋناي باستادى». ەكى اقىنعا دا ءبىر-ءبىرىڭدى ماقتايسىڭدار دەگەن شارت قويىلعاندا ەشقاشان ەشكىمدى ماقتاپ كورمەگەن, تەك جازبا پوەزيامەن اينالىسقان ەرەسەك اقىن ماقتاۋ ءسوزدى سۋشا ساپىرىپ, قارشا بوراتقان جاس پەرىدەن جەڭىلىپ قالادى. شاماسىنا قاراماي جاس پەرىمەن ايتىسقان جاسامىستىڭ قىلىعى كۇلكى شاقىرادى ارينە. بىراق بۇل تازا كۇلكى ەمەس. تازا كۇلكىگە كوز جاسىنىڭ كەرمەك ءدامى تامىپ كەتكەندەي. دۇرىسى, قىشقىل كۇلكى...
جازۋشى «مەنىنىڭ» وقىرماندى باۋراپ الاتىن ءجونى بار. ويتكەنى اۆتور قوعامدىق ءومىردىڭ كەز كەلگەن قىرىن شىنايىلىقپەن سۋرەتتەيدى. ول ءوز «مەنىن», ياعني جالعىز باس كەيىپكەرىن دارمەنسىز, قورقاق, باقىتسىز, ۇنەمى جەڭىلىس تاۋىپ جۇرەتىن بەيشارا قىلىپ كورسەتۋدەن قورىقپايدى, سونداي-اق سول «مەننىڭ» السىزدىگىنىڭ ءتۇپ-تامىرىن قوپارا سيپاتتايدى. «مەننىڭ» السىزدىگىن قوعامدىق فورماتسيا اۋىسقاندا قۇندىلىقتاردىڭ دا كەمپىرقوساقتاي قۇبىلعانىمەن بايلانىستىرادى.
وقىرمانمەن «مەن» ارقىلى سىرلاساتىن اۆتور يۋمور مەن ساركازمدى ەگىز قوزىداي قاتار ورەدى. ءوز «مەنىنىڭ» ساۋ-تامتىعىن قالدىرماي سىنايتىن اۆتور قوعامدى اياسىن با, جەبەدەي قادالاتىن وق سوزدەردى ميىڭا جاۋدىرادى...
«...مەنىڭ دوستارىمنىڭ اتى – اسقان, زور, كەرەمەت, عاجاپ, ءبىرتۋار... ارامىزدا وتە, اسىرە سياقتى قىزدارىمىز دا بار... ايتارلىقتاي, اجەپتاۋىر دەگەن بىرەۋلەر قاتارىمىزعا ۇمتىلىپ كوردى, بىراق ولارعا – قايدا... كوپ كەشىكپەي بىزگە جويداسىز دەگەن ءبىر مىقتى كەلىپ قوسىلدى. ىلە-شالا, كەزىندە جەر ورتەپ اتى شىققان سۇمدىق مىرزا اتىشۋلى سۇراپىل دەگەن دوسىن ەرتە كەلدى. مىنە, بۇلاردىڭ ءجونى باسقا... باستاس, دارەجەلەس تۇلعالارمەن دوس بولۋدىڭ ءوزى ءبىر عانيبەت!..» دەيتىن اۆتور ءارى قاراي اسىقپاي «ىرەپ-سويۋدى» باستايدى. شىندىق ەكەنىن بىلەسىڭ. كۇلمەيسىڭ. قىشقىل كۇلكىمەن كۇلە بەرگەننىڭ نەسى جاقسى؟..
جازۋشى تۇرسىنجان شاپايدىڭ تۇراقتى ستيلىنە اينالعان, ءيمپليتسيتتى اۆتورمەن تۇتاسىپ كەتكەن كەيىپكەر – «مەن» جالىقتىرمايتىنىمەن ەرەكشەلەنەدى. بۇل «مەننىڭ» ەڭ باستى قاسيەتى – وقىرماننىڭ «مەنىمەن» سايكەسە الۋىندا. بۇل – «تەك قانا مەن» دەگەن كەۋدەمسوق, تاكاپپار «مەن» ەمەس, پايىمدى وقىرماننىڭ رۋحاني دۇنيەسىنە ساۋلە تۇسىرەتىن كوپ قىرلى, سان سىرلى «مەن». سوندىقتان توعىشارلىق پەن كەراناۋلىققا, جاساندىلىق پەن جالعاندىققا كۇندە بەتپە-بەت كەلىپ, ناداندىقتان, دورەكى دوكىرلىكتەن, پەندەلىك استام پيعىلدان كۇنىنە نەشە رەت جەڭىلىپ جۇرگەن نازىك جاندى, ىشكى مادەنيەتى جوعارى كەز كەلگەن وقىرمان جازۋشى «مەنىن» ءىش تارتىپ تۇرادى.
