21 قاڭتار، 2014

قاسىم-جومارت توقاەۆ: ماڭگىلىك ەل – قازاقستاننىڭ ۇلتتىق يدەياسى جانە مەملەكەتتىك يدەولوگياسى

448 رەت كورسەتىلدى

پارلامەنت سەناتىنىڭ توراعاسى ق.ك.توقاەۆ  ەلباسى جولداۋى تۋرالى وي تولعايدى

 

DAA 6755 1

 

 

پارلامەنت سەناتىنىڭ توراعاسى ق.ك.توقاەۆ  ەلباسى جولداۋى تۋرالى وي تولعايدى

DAA 6755 1

– قۇرمەتتى قاسىم-جومارت كەمەل ۇلى! ءبىز سىزبەن سەنبىدە، ەلباسىنىڭ ءداستۇرلى جولداۋى  جاريا ەتىلگەن كۇننىڭ ەرتەڭىندە اڭگىمەلەسكەلى وتىرمىز. جەدەل سۇحبات بەرۋگە ۋاقىت تاپقانىڭىز ءۇشىن العىس ايتامىن. ءسىز ۇزاق جىلدار بويى سىرتقى ىستەر ءمينيسترى بولىپ جۇمىس ىستەدىڭىز، ۇكىمەتتى، پارلامەنتتىڭ جوعار­عى پالاتاسى – سەناتتى باسقار­دىڭىز، وسى زاماننىڭ كورنەكتى قايراتكەرلەرىمەن كەزدەستىڭىز، سويلەستىڭىز، ال كەيىنگى جىلداردا بىرىككەن ۇلتتار ۇيىمى باس حات­شىسىنىڭ ورىنباسارى رەتىندە، بىلايشا ايتقاندا، قازاقستانعا سىرت كوزبەن دە قاراي الدىڭىز. ءبىزدىڭ ەلىمىز بۇگىنگى الەمدە قالاي بوي كورسەتەدى ەكەن؟
– ءيا، قازاقستاندا جۇمىس ىستەگەن كەزىمدە دە، شەتەلدەگى  قىز­مەتىمدە دە مەنىڭ ءىرى مەملەكەتتىك قايراتكەرلەرمەن كەزدەسۋگە، ءسوي­لەسۋگە جانە كەلىسسوزدەر جۇرگىزۋگە مۇمكىندىگىم بولدى. بىرىككەن ۇلتتار ۇيىمىنداعى جوعارى لاۋازىمدا مەن، ارينە، تۋعان ەلىمدەگى وقيعالاردى ىقىلاسپەن قاداعالاپ وتىردىم، وتانىمنىڭ پرەزيدەنت نۇرسۇلتان ءابىش ۇلى نازارباەۆتىڭ بەدەلدى باسشىلىعىمەن قول جەتكىزگەن تابىستارىنا قۋاندىم. جا­سى­راتىنى جوق، وسىناۋ كۇردە­لى دە كەرەعار الەمدە ىقپالدى مەم­لەكەتكە اينالعان قازاقستاننىڭ ازاماتى ەكەندىگىم ءۇشىن ماقتانىش سەزىمىنە تالاي بولەندىم.
شەتەلدە قازاقستان قىسقا عانا تاريحي كەزەڭ اياسىندا مەملەكەت قۇرۋ مەن ەكونوميكادا  قايران قالارلىقتاي تابىستارعا جەتكەن ەل رەتىندە قارالادى. بۇۇ-دا قازاق­ستانعا «جەدەل دامىپ كەلە جاتقان مەملەكەت» دەگەن ەرەكشە مارتەبە بەرىلگەن. كوپتەگەن مەملەكەتتەر «جولى بولماعان مەملەكەتتەر» دەگەن تاڭبانى ارقالاپ جۇرگەن كەزدە مۇنىڭ ءوزى ەڭ الدىمەن الەمدىك قوعامداستىق جاھاندىق اۋقىمداعى ساياساتكەر دەپ تانىعان پرەزيدەنت نۇرسۇلتان نازارباەۆتىڭ تالاسسىز تابىسى. قۋاتتى، تۇراقتى جانە سەرپىندى قازاقستان قازىردىڭ ءوزىن­دە جاھاندىق جانە وڭىرلىك قاۋىپ­سىزدىكتىڭ ەلەۋلى فاكتورى بولىپ وتىر.  
قازاقستاننىڭ دامۋى الەمدىك وڭدى ۇردىستەردىڭ اياسىنا تولىقتاي ساي كەلەدى. ءبىزدىڭ ەلىمىزگە وسى زاماننىڭ بارلىق كوكەيكەستى ماسەلەلەرى بويىنشا سەنىمدى ارىپتەس دەپ  قارايدى. قازاقستان الەمدىك قوعامداستىقتىڭ اجى­را­عىسىز بولىگىنە اينالدى. مەم­لەكەتىمىزدى يادرولىق قارۋ­سىزدانۋعا، حالىقارالىق قاۋىپ­سىزدىكتى، ينتەگراتسيا مەن كوپقىرلى ەكونوميكالىق ىنتىماقتاستىقتى  نىعايتۋعا قوسقان ۇلەسى ءۇشىن قۇرمەت تۇتادى.

– پرەزيدەنتتىڭ قىزمەتى الەم­دىك قوعامداستىق تاراپىنان قالاي باعا­لا­نادى؟ ءسىزدىڭ نا­زارباەۆ فەنومەنى الەم­نىڭ ەكى ءبو­لى­گىنىڭ – ەۋروپا مەن ازيا­نىڭ، ەكى وركەنيەتتىڭ – باتىس ءجا­نە شىعىس وركەنيەتتەرىنىڭ، ەكى ساياسي جۇيەنىڭ – توتاليتا­ريزم مەن دەمو­كراتيانىڭ ءتۇيىس­كەن تۇسىندا شىققان دەگەن ءسوزىڭىز كەڭىنەن بەلگىلى. ءسىز جاڭا ءوزىڭىز ايتقان تابىستارعا قول جەت­كىزۋىمىزدەگى ەلباسىنىڭ ءرولى تۋرالى نە ايتار ەدىڭىز؟
– بۇكىل الەم ءبىزدىڭ پرەزي­دەن­تى­مىزدى تالانتتى دا جىگەرلى باسشى، اسا كورنەكتى رەفورماتور، جاسامپاز تۇلعا جانە ستراتەگ رەتىندە بىلەدى، سولاي دەپ قۇرمەتتەيدى. ەلى­­مىزدىڭ جولى بولعان دەپ كامىل سە­نىم­مەن ايتا الامىز، ويتكەنى، تا­ريح­تىڭ تالماۋ تۇسىندا ونى ءدال نۇر­سۇل­تان ءابىش ۇلى نازارباەۆتىڭ ءوزى باس­قاردى.
بۇۇ باس حاتشىسىنىڭ ورىن­با­سارى بولا ءجۇرىپ، مەن كوپتەگەن مەم­لەكەتتەردىڭ باسشىلارىمەن كەزدەستىم، ولاردىڭ قىزمەتىن باقى­لاي كەلىپ، ستراتەگيالىق ويلاۋ جۇيە­سى، تاجىريبەسى مەن بەدەلى تۇر­عى­سىنان بۇگىنگى الەمدە ءبىزدىڭ پرە­زيدەنتىمىزدەي ليدەر تۇلعا جوق دەگەن قورىتىندىعا كەلدىم. بۇ­رىنعى كەڭەستىك رەسپۋبليكانى تابىستى مەملەكەتكە، پىكىرىمەن بارلىق بەلدى ەلدەر ساناساتىن وڭىرلىك دەرجاۆاعا اينالدىرعان ءدال سول تۇلعا.
پرەزيدەنت نۇرسۇلتان نازار­باەۆ جاھاندىق انتيادرولىق قوز­عالىستىڭ كوشباسشىسى رەتىندە قازىردىڭ وزىندە الەم تاريحىنا ەندى. مۇنداي قۇرمەتتى مارتەبەگە مەملەكەتتەردىڭ بىردە ءبىر باسشىسى يە بولعان ەمەس.
ەلباسىنىڭ تاريحي ەڭبەگى توقىراۋعا تۇسكەن ساياسي جۇيەنىڭ تار كۇپىسى مەن توزىعى جەتكەن ەكو­نوميكانىڭ شاپانىنان شىق­قان ءبىزدىڭ ۇلتى­مىزدىڭ ءبىتىم-بولمىسىن وزگەرتە العانىنان كورىنەدى. نۇر­سۇلتان ءابىش ۇلىنىڭ جەتەك­شىلىگىمەن قازاقستان سەرپىندى دامىعان، اشىق ءارى باسەكەگە قابى­لەتتى ەكونوميكاسى بار ەل رەتىن­دە تانىلدى. ءبىزدىڭ ەلى­مىز پارلا­مەنتاريزم مەن ازاماتتىق قوعامدى دامىتۋدا العا قاراي قۋات­­تى سەرپىلىس جاسادى، مۇنىڭ ءوزى قازاقستانداعى دەموكرا­تيا­لىق ۇدەرىستەرگە ەندى بەتى قايت­پاي­تىنداي سيپات بەردى.

DAA 6752 1

– ءارتۇرلى ەلدەردە مەم­لە­كەت­تەر باسشىلارىنىڭ حالىققا ءسوز ارناۋى­نىڭ ءارتۇرلى پىشىندەرى بار ەكەنىن ءبى­لەمىز. قازاقستان پرە­زيدەنتىنىڭ جول­داۋ­لارى نەسى­مەن ەرەكشەلەنەدى؟ ولار ەلى­مىز­دىڭ دامۋىندا قانداي ءرول ات­قار­دى جانە قانداي ءرول اتقارا­تىن بولادى؟
– كوپتەگەن ەلدەردە ولاردىڭ باس­شى­لارىنىڭ جولداۋلارى پارلامەنتتەرگە باعىشتالادى دا نەگىزىنەن ىشكى ساياسي جاع­داي مەن ەكونوميكالىق احۋالدى، سون­داي-اق سىرتقى ساياساتتىڭ نەگىز­گى باعىتتارىن بەلگىلەيدى. ادەت­تە جىل سايىنعى رەسمي ءسوز ار­ناۋ مەملەكەت باسشىسىنىڭ بەل­گى­لەنگەن كونستيتۋتسيالىق مىندەتى بولىپ تابىلادى.
قازاقستاندا پرەزيدەنت نۇر­سۇلتان نازارباەۆ ءوز ءسوزىن پار­لامەنتكە عانا ەمەس، بۇكىل حا­لىق­­قا دا ارنايدى. سون­دىقتان دا وسىناۋ، شىن مانىندەگى تاريحي جولداۋىن جاريا ەتەتىن ورىن رە­­تىندە پرەزيدەنت تاۋەلسىزدىك سا­رايىن تاڭدادى. جولداۋ – مەم­لەكەت باسشىسى مەن بۇكىل قوعام­نىڭ اراسىنداعى ءوزا­را بايلا­نىس­تىڭ ءتيىمدى ءپىشىنى. 1995 جىلى كونستيتۋتسيا قابىلدانعالى بەرى پرەزيدەنت جولداۋلارى ەلى­مىز ءومى­رىنىڭ ماڭىزدى ساياسي وقي­عا­لارىنا اينالىپ كەلەدى. جول­داۋ­داعى ۇكىمەتكە جانە بيلىك­تىڭ زاڭ شىعارۋشى تارماعىنا بە­­رىل­­گەن تاپسىرمالاردىڭ نەگى­زىن­دە ەلى­مىز­دىڭ ورنىقتى دامۋىنا با­عىتتالعان ناقتى شارالار قابىلدانادى.
ەلباسىمىزدىڭ جولداۋلارى – قا­زاق­ستاننىڭ الەۋمەتتىك-ەكو­نو­ميكالىق دامۋىنىڭ بارلىق قىرلارىنا تەرەڭ تالداۋ جاسايتىن اسا ماڭىزدى قۇجات. سوندىقتان دا ولار ەلىمىزدى ورنىقتى دامۋدىڭ جاھاندىق سارا جولىنا شىعارۋعا شەشۋشى سەرپىن قوستى.
– ەندى پرەزيدەنتتىڭ بيىلعى جول­داۋىنا قاتىستى سۇراقتارعا كوشسەم دەيمىن. بۇل قۇجاتتىڭ قان­داي باستى سيپاتتارىن ال­دىمەن اتاۋعا بولار ەدى؟ مۇ­نىڭ الدىنداعىلاردان وسى جول­داۋدىڭ ايىرماشىلىعى نەدە؟
– ءبىز ءبارىمىز شىن مانىندەگى تاري­­حي وقيعانىڭ كۋاگەرى بولىپ وتىر­­مىز، ويتكەنى مەملەكەت باس­شىسىنىڭ بۇل جولداۋىنىڭ ءجونى بولەكشە. وندا 2050 جىلعا دەيىنگى ۇزاقمەرزىمدى ستراتەگيانى جۇزەگە اسىرۋدىڭ ناقتى باعدارلاماسى بەلگىلەنگەن.
ەلباسى ماڭگىلىك ەلدى – وتان­دىق تا­ريحتىڭ اتىمەن جاڭا تۇجى­­رىم­داماسىن بايان ەتتى جانە نەگىز­­دەپ بەردى. ءىس جۇزىندە بۇل – قا­­زاق­­ستاننىڭ ۇلتتىق يدەيا­سى جانە مەملەكەتتىك يدەو­لو­گياسى. ءماڭ­گىلىك ەل ۇلى پرە­زي­دەنت نۇرسۇلتان ءابىش­­ ۇلى نا­زار­­باەۆ باستاعان بار­لىق قازاق­ستان­دىقتاردىڭ بىرەگەي تاريحي ميسسياسى بولىپ تابىلادى.
ماڭگىلىك ەل يدەياسى حال­قى­مىزدىڭ عا­سىرلار بويعى اڭساعان ارمانىنا عانا ەمەس، قازاقستاننىڭ تاۋەلسىز جىلدارىنداعى دامۋىنىڭ ناقتى ءناتي­جەلەرىنە ارقا سۇيەيدى.
بيىلعى جولداۋ، ءسوز جوق، وتكەن جىل­دارداعى وسىنداي قۇجاتتاردان ساپالىق تۇرعىدان جاڭا مىندەتتەردىڭ اۋقىمىمەن ەرەكشەلەنەدى. قايتالاپ ايتايىن، قا­زاقستان قازىر بۇرىنعى قازاقستان ەمەس، بۇگىندە ول ىشكى جالپى ءونىمىنىڭ اۋقىمى بۇكىل ورتالىق ازيا ەلدەرىن قوسا ەسەپتەگەننەن دە اسىپ تۇسەتىن قۋاتتى مەملەكەت. سونىمەن بىرگە، مۇنىڭ ءبارى ۇلكەن جولدىڭ باسى عانا دەپ ايتۋعا بىزدە تولىق نەگىز بار. ەلباسى جولداۋى مەملەكەتىمىزدىڭ جارقىن بولاشاعىنا دەگەن ءۇمىت پەن سەنىمدى بويعا ۇيالاتادى. پرە­زي­دەنتتىڭ الەمدەگى ەڭ دامىعان 30 ەلدىڭ قاتارىنا قوسىلۋ ستراتەگياسى – مەم­لەكەتتىڭ ۇلتتىق مۇددەلەرىنە مەم­لەكەتتىك تۇرعىدان قاراۋدىڭ، ەل ازا­ماتتارىنا، اسىرەسە جولداۋدا بەلگىلەنگەن ماقساتتار مەن ءمىن­دەت­تەردى جۇزەگە اسى­راتىن جاستارعا دەگەن شىن مانىندەگى اكەلىك قامقورلىقتىڭ ايشىقتى ايعاعى.
ەلباسىمىز عىلىمي قامتىمدى ەكو­نوميكا جاساۋدىڭ، قۋات ءتيىم­دىلىگى مەن ەڭبەك ونىمدىلىگىن ارت­تىرۋدىڭ، شا­عىن جانە ورتا بيزنەستى دامىتۋدىڭ، قىز­مەت كورسەتۋدى جاقسارتۋدىڭ، اگرو­ونەركاسىپتىك كەشەندى جاڭعىرتۋدىڭ اي­رىقشا ماڭىزدىلىعىن اتاپ ايتتى. قۋات­تى ەكونوميكالىق ىرگەتاسقا ارقا سۇيەي وتىرىپ، سىرتقى بولسا دا، ىشكى بولسا دا قانداي ساياساتتى دا الەۋ­­مەتتىك ماسەلەلەردى شەشۋگە باعىت ۇستاپ ءتيىمدى جۇرگىزۋگە ءمۇم­كىندىك بار.
تۇتاستاي العاندا، پرەزيدەنت جول­داۋى – ءبىزدىڭ ءبارىمىز تالاي رەت جۇگىنەتىن ءجا­نە بويىنان وسى زاماننىڭ بارلىق قاتەر-سىناق­تا­رىنا نانىمدى جاۋاپتار تابا الاتىن قۇجات.
تاريحي تۇلعالار «وتپەلى» سايا­سي في­گۋرالاردان ستراتەگيالىق كوزقاراسىمەن، ويىنىڭ اۋقىم­دى­لىعىمەن ايرىقشا بو­لىپ تۇرادى. جولداۋدى وقي وتىرىپ، ەل­با­سى­نىڭ الىسقا قارايتىنىنا جانە كوز جەتپەستى كورەتىنىنە تاعى دا سەنە تۇسەسىز.
– پرەزيدەنت قازاقستان الەم­دە ادامدار ءۇشىن قاۋىپسىز جانە تۇرۋعا جايلى ەلدىڭ بىرىنە اي­نالۋعا ءتيىس دەپ تالاپ قويدى جانە ونى جۇزەگە اسىرۋدىڭ جول­دارىن كورسەتىپ بەردى. ءسىز بۇل جۇ­مىس­تىڭ ۇزاقمەرزىمدى با­­سىم­دىق­تارى جانە بيلىكتىڭ زاڭ شى­عارۋشى تارماعىنىڭ وسى ۇدەرىس­تەگى ءرولى تۋرالى نە ايتا الاسىز؟
–  قاۋىپسىزدىك پەن جايلىلىق تۋ­را­لى ايت­قاندا پرەزيدەنت دامىعان ەلدىڭ بەي­بىتشىلىك پەن تۇراقتىلىق، ءادىل سوت جانە ءتيىمدى قۇقىق ءتارتىبى دەگەن ماڭىزدى سيپاتتارىن بولە ايتتى. تاريح وسىناۋ قاستەرلى قاعي­داتتاردى ۇمىت قالدىرۋ قۇل­دى­راۋعا، تورىعۋعا، كەيدە ءتىپتى سالدارى ۇزاققا سوزىلاتىن قاسىرەت­تەرگە اكەلىپ سوقتىراتىنىن كور­سەتەدى. سوندىقتان دا جولداۋ بولاشاققا باعىشتالعان، ونىڭ ءمان-ماڭىزىن ادامداردىڭ ءبىر بۋىنىنىڭ ومىرىمەن ولشەۋ مۇمكىن ەمەس، بۇل – شىن مانىندە تاريحي ماڭىزدى قۇجات.
2050 ستراتەگياسىنىڭ ماقسات­تارىنا قول جەتكىزۋ دامىعان دەمو­كراتيالىق قوعامدا ءومىر سۇرگىسى كەلەتىن ءاربىر ازاماتتىڭ وسى ىسكە ءوزىنىڭ تىكەلەي قاتىسۋى مەن بەلسەندى ۇستانىمىن تالاپ ەتەدى. ءبىزدىڭ ارقايسىمىزدىڭ «ال مەن ءوز مەملەكەتىم ءۇشىن نە ىستەي الامىن؟» دەپ وزىنە ءوزى سۇراق قوياتىن تۇسى ءدال وسى.
مىسالى، قوعامدىق ءومىردىڭ بارلىق سالالارىندا قىزمەت كورسەتۋدىڭ ءتيىس­تى دەڭگەيىنە قول جەت­كىزۋ نەمەسە مۇگە­دەكتەرگە كە­دەر­­گىسىز ايماق جاساۋ ءۇشىن، قانشا جەردەن ىقپالدى بولسا دا، تەك مەملەكەتتىك اپپاراتتىڭ كۇشىنە سەنىپ وتىرا بەرۋگە بولمايدى، بۇل مىندەتتى شەشۋگە بۇكىل قو­عام بولىپ جۇمىلۋعا ءتيىسپىز، ءويت­كەنى مۇنىڭ ءبارى جالپىۇلتتىق سيپات­تاعى ىستەر. جولداۋدىڭ باس­قا تۇجىرىمدارى تۋرالى دا سو­لاي ايتا الامىز. بۇل قۇجاتتىڭ ماڭىز­دىلىعى دا وسىندا. ويتكەنى، ەلبا­سىمىز ىرىستى-بەرەكەلى، تابىس­تى قازاقستاندى قۇرۋ ىسىنە ەل بولىپ جۇمىلا كىرىسۋ ءۇشىن ءوز ءسوزىن ءبۇ­كىل ۇلتقا، بارلىق ازاماتتارعا ار­ناپ وتىر عوي. سوندىقتان دا ءبىز ماڭگىلىك ەلدى حالقىمىزدىڭ بىرىك­تىرۋشى يدەولوگياسى دەپ بىلەمىز.
ال ەندى زاڭ شىعارۋشىلىق قىز­مەتكە كەلەر بولساق، ءسىز بىلە­سىز عوي، پرەزيدەنت ۇكىمەتكە جول­داۋ تۇجىرىمدارىن جۇزەگە اسىرۋ­دى قامتاماسىز ەتۋ ءۇشىن زاڭ جو­­ب­ا­­لارىنىڭ دەستەسىن پارلا­مەنتكە ەنگىزۋ جونىندە بىرقاتار ناقتى تاپ­سىر­مالار بەردى. تاياۋ ۋا­قىتتا دەپۋتاتتار پرەزيدەنت جول­داۋىن ءتۇسىندىرۋ ءۇشىن جۇرت­شى­لىقپەن، الەۋمەتتىك سالا قىز­­مەتكەرلەرىمەن، ەڭبەك ۇجىم­دارىمەن، بيزنەس وكىلدەرىمەن كەز­دەسۋ ماقساتىمەن وڭىرلەرگە اتتانادى. مۇنىڭ ءوزى مەملەكەت باس­شىسىنىڭ باستامالارىن زاڭنا­مالىق تۇرعىدان قامتاماسىز ەتە­تىن ەگجەي-تەگجەيلى جۇمىستىڭ ال­دىندا ەڭبەك ادامدارىنان جانە وقۋشى جاستاردان ناقتى اقپارات الۋدىڭ ماڭىزدى كەرى بايلانىس ارناسى.
– «الەمنىڭ دامىعان 30 ەلىنىڭ قاتارىنا ۇمتىلىس كەزىندە بىزگە ادال باسەكەلەستىك، ادىلەتتىلىك، زاڭنىڭ ۇستەمدىگى جانە جوعارى قۇقىقتىق مادەنيەت احۋالى قاجەت»، دەپ ايتىلعان جولداۋدا. بۇل تۇرعىدان قاراعاندا، بىزدە جاق­سى زاڭدار قابىلدانۋىن قابىل­دانادى، بىراق ولاردىڭ ورىن­­دالۋى ناشار دەپ ايتاتىن ادامدار از ەمەس. ءسىز مۇنداي پىكىر­مەن كەلىسەسىز بە؟ ءسىز­دىڭ ويىڭىزشا، قوعامدا قۇقىقتىق مادە­­نيەتتى جاقسارتۋ ءۇشىن نە ىستەۋ كەرەك؟
– قۇقىقتىق مادەنيەتىمىز تومەن دە­گەن پىكىرمەن بەلگىلى ءبىر دارە­جەدە كەلى­سۋگە دە بولادى، ءبى­راق بۇل ىستە ىلگەرى­لەۋ بار ەكەنىن دە ايتقان ءجون، حالىق­ارالىق ۇيىم­داردىڭ ەسەپتەرى وسىنى كورسەتىپ وتىر. قاداعالاۋشى ورگاندار زاڭ­دىلىقتىڭ ساقتالۋىنا ىقتياتتى زەر سالۋى كەرەك، ال ءبىز، دەپۋتاتتار، زاڭدى ساقتاماۋدىڭ مىسالدارىنا قاتتى نازار اۋدارۋعا ءتيىسپىز.
تاۋەلسىزدىك جىلدارىندا قا­زاق­­ستان زاڭنىڭ ۇستەمدىگى كۇشە­يە تۇسكەن قۇقىقتىق قوعامعا اي­نا­لا الدى. ءبىزدىڭ ەلىمىزدەگى دەمو­كراتيا ەندى بەرى قايتپاستاي، كەرى كەتپەستەي سيپاتقا اۋىستى. بي­لىكتىڭ زاڭ شىعارۋشى تارماعىنا كەلسەك، پارلامەنتاريزم مەم­لە­كەتتىك جۇيەدە وزىنە ساي ورىنعا يە بولدى. مەن بۇل ءسوزدى سىزگە وزدەرىن دەموكراتيالىق دەپ اتاي­تىن بىرقاتار ەلدەردىڭ ومىرىنە قاراپ ايتىپ وتىرمىن، ولاردىڭ پارلامەنتتەرىنىڭ وكىلەتتىكتەرى ءبىزدىڭ ەلىمىزدىڭ زاڭ شىعارۋشى ور­گانىنىڭ وكىلەتتىكتەرىمەن سا­لىس­تىرعاندا الدەقايدا از.
ءبىزدىڭ ازاماتتارىمىز وزدەرىنىڭ قۇقىلارىن ءبىلىپ قانا قويماي، ولاردى زاڭ جۇزىندە قورعاي الۋعا دا ءتيىس. مۇنىڭ ءوزى دەموكراتيالىق قوعامنىڭ نەگىزگى قاعيداتى. قۇ­قىق­تىق ادىلەتتىلىگى جوق ەلدەر كەرى كەتپەي قويمايدى.
قۇقىقتىق مادەنيەتپەن قو­سا، بىزگە ءوز بويىمىزدا ەڭبەك ءما­دە­نيە­تىن دە ءتار­بيەلەۋ ماڭىزدى. 2050 سترا­تە­گيا­سى­نىڭ ماقساتتارىنا جە­تۋ ءۇشىن مەملە­كەتى­مىزدىڭ بارلىق زيات­كەرلىك كۇش-قۋاتىن جۇ­مىل­دىرۋ كەرەك، كوپ جۇمىس ىستەۋىمىز كەرەك.
 بۇل تۇرعىدان العاندا ءوڭتۇس­تىك كورەيا­نىڭ ۇلگىسى ۇيرەنەرلىكتەي. تابيعي قازبا بايلىقتارى جوق وسى ەل، سولتۇستىكپەن قاقتىعىسا ءجۇرىپ، جاپونيامەن، قىتاي­مەن قاتتى باسەكەلەسە ءجۇرىپ، ەڭبەك قو­عامىن قۇردى دا از ۋاقىتتىڭ اياسىندا يندۋستريالىق دەرجاۆاعا اينالدى. كورەيلەر كوپ جۇمىس ىستەيتىن بولدى، ويتكەنى ولار نە ءۇشىن ەڭبەك ەتەتىنىن ءبىلدى، تۇپكى ماقساتىن كورە الدى.
ەلباسى جولداۋى بۇكىل ۇلتتىڭ ال­دىنا ناقتى ماقساتتار مەن مىندەتتەر قويادى. ەندى ماڭگىلىك ەل بولۋ ءۇشىن كوپ جۇمىس ىستەۋ كەرەك.
– نۇرسۇلتان ءابىش ۇلى جالپى­الەم­دىك دامۋعا بارابار تۇرۋ قا­عيداتىن ۇس­تانۋ قاجەتتىگىن قا­داپ ايتتى. ءسىز بەر­تىنگە دەيىن الەم­نىڭ ەڭ بەدەلدى ۇيىمى – بۇۇ باس­شىلارىنىڭ ءبىرى بولدىڭىز. ءسىز جالپىالەمدىك دامۋدىڭ باس­تى ۇردىستەرىن قالاي دەپ ايقىن­دار ەدىڭىز؟
– وسى زامانعى الەمدىك ۇردىستەر وتە قاراما-قايشىلىقتى بولىپ كەلە­دى. ءبىر جاعىنان، الەم ناعىز يننوۆا­تسيا­لىق زەرتتەمەلەردى ارقاۋ ەتە وتى­رىپ، تەحنولوگيانى بۇرىن-سوڭدى كەزدەس­تىرىپ كورمەگەندەي جاڭارتۋدىڭ، اق­پا­رات­­تىق-كوم­مۋنيكاتسيالىق سەكتوردى قۋات­­تى دامىتۋدىڭ جولىمەن جۇرۋدە. الەم ادامزاتتىڭ بولمىس-ءبىتىمىن ءتۇبى­رى­ن­ەن وزگەرتەتىن جاڭالىقتاردىڭ تابال­دىرىعىندا تۇر.
ورنىقتى دامۋ، ەكونوميكا مەن ەكولوگيانىڭ ۇيلەسىمى تۇجى­رىم­داماسى بۇگىنگى ءومىردىڭ يمپەرا­تيۆىنە اينالدى، بۇۇ-نىڭ مىڭ­جىلدىق سامميتىندە سوناۋ 2000 جىلدىڭ وزىندە ايتىلعان ور­نىقتىلىق قاعيداتتارىن ەنگىز­بەيىنشە ەندىگى جەردە جەكەلەگەن ەلدەردىڭ دە، تۇتاستاي ادامزاتتىڭ دا كەلەشەگى كەمەل بولمايتىنىن پايىمداۋ كۇشەيە تۇسۋدە.
ەكىنشى جاعىنان قاراساڭىز، بايلار مەن كەدەيلەردىڭ اراسى بارعان سايىن اشىلىپ كەتۋىن، قاتتى اشتىقتى، ميلليونداعان ادام­دار ءۇشىن اۋىز سۋدىڭ جەتىسپەۋىن، ەڭ كا­دۋىلگى جاعدايلاردىڭ جاسالماۋىن، گەن­دەرلىك جانە ەتنوستىق بەلگىلەر بويىنشا كەم­سىتۋشىلىكتى، ماسەلەسى ۋشىققان ەلدەر­دەن بوسقىنداردىڭ تاسقىنىن، زاڭسىز ميگرا­تسيانى، ەسىرتكى بيزنەسىن، اۋرۋ-سىرقاۋدى جانە ادامداردى ساۋداعا سالۋدى كورەسىز. كوپتەگەن دامى­عان ەلدەر جاپپاي جۇمىسسىزدىقتىڭ شىر­ماۋىندا قالدى، ولاردىڭ كەيبى­رىندە جۇمىسسىزدىق، يسپانياداعى سياقتى، 30 پايىزعا جەتتى.
جاھاندىق ساياسات پەن ەكونو­ميكادا تۇراقسىزدىق پەن بولجام­سىزدىق بەلەڭ الىپ بارادى. سوندىقتان ەلباسىمىز ءوز جول­داۋىندا ءححى عاسىردا «جەڭىل-جەلپى ءجۇرىپ ءوتۋ» دەگەن بولمايتىنىن وتە ءادىل ەسكەرتىپ وتىر. سونىمەن قاتار، نۇرسۇلتان ءابىش ۇلى تەرەڭ تالداۋدىڭ نەگىزىندە تاياۋداعى 15-17 جىل قازاقستان ءۇشىن «مۇمكىندىكتەر كوزى» بولا الادى دەگەن بولجامىن جاسادى. بۇل اراداعى ەڭ باستى ماسەلە – جايلى كونيۋنكتۋرانىڭ مۇمكىندىگىن قولدان شىعارىپ الماۋ، تاباندى دا ماقساتتى جۇمىس ىستەۋ.
– 2050 ستراتەگياسىنىڭ باس­تى ماق­ساتىنا – قازاقستاننىڭ الەمدەگى ەڭ دا­مىعان 30 ەلىنىڭ قاتا­رىنا قوسىلۋىنا قول جەت­كىزەمىز دەگەن ءبىزدىڭ سەنىمىمىز قان­داي كۇشكە ارقا سۇيەيدى؟
– وسى زامانعى قازاقستاننىڭ ۇلكەن ارتىقشىلىعى – ەرەن ەل­باسىمىز. ۇلت باسىندا نۇرسۇلتان ءابىش ۇلى نازارباەۆ سياقتى اسا كورنەكتى ساياساتكەر تۇرماسا، ءبىز ءومىردىڭ بارلىق سالاسىندا بۇگىن­گىدەي تابىستارعا جەتە الار ما ەدىك؟ ارينە، جەتە الماس ەدىك. وعان قوسا، تۇپكى تابىسقا دەگەن سەنىمدىلىك قازاقستاننىڭ ادامي الەۋەتىنە نەگىزدەلەدى. ءبىزدىڭ ازاماتتارىمىز – بار كۇش-جىگەرىن ۇلى ەل تۇرعىزۋ ءۇشىن جۇمساۋعا دايىن، زيا­ت­كەرلىك تۇرعىدان ورەلى جانە وي-سانا­سىندا وتانشىلدىق ورنىققان ادامدار قو­عامداستىعى. قازاقستاندىقتار بارىنشا دامىعان ەلدەردىڭ ال­دىڭ­عى قاتارىنا قوسىلاتىن ىرىستى-بەرەكەلى ەلدە ءومىر سۇرۋگە ابدەن لايىقتى.
– اڭگىمەڭىز ءۇشىن راحمەت.

سۇحباتتاسقان
ساۋىتبەك ابدراحمانوۆ.

سوڭعى جاڭالىقتار

پولياك اندەرى ورىندالدى

ونەر • بۇگىن، 09:00

ءتورت تىلدە جازىلعان كىتاپ

ايماقتار • بۇگىن، 08:55

كەلەسى قارسىلاس – سەربيا

تەننيس • بۇگىن، 08:51

ءوندىرىس ورىستەگەن ءوڭىر

ايماقتار • بۇگىن، 08:49

سۇرانىس پەن ۇسىنىستىڭ اراسى

ءبىلىم • بۇگىن، 08:43

ىرىستى ىنتىماقتىڭ ۇيىتقىسى

ەلباسى • بۇگىن، 01:03

ينۆەستيتسيا ءۇشىن تارتىمدى ەل

تاۋەلسىزدىكتىڭ 30 جىلدىعى • بۇگىن، 00:38

كونە مۇرالار – حالىق قازىناسى

رۋحانيات • بۇگىن، 00:12

اتام ايتقان جارىق جۇلدىز

تاۋەلسىزدىكتىڭ 30 جىلدىعى • بۇگىن، 00:04

يراننىڭ تاڭداۋى

ساياسات • كەشە

ۇقساس جاڭالىقتار