كوڭىلىم الىپ-ۇشىپ ارۋاقتى اتانىڭ باسىنا تاعزىم ەتۋگە بارا جاتقانىما بالاشا قۋانىپ, جۇرەگىم دۇرسىلدەپ كەتتى. كۇن سۋىتا باستاعانىنا قاراماستان, كولىكتىڭ تەرەزەسىن اشىپ تاستاپ, جىر جامپوزىن دۇنيەگە اكەلگەن دالا سامالىنا بەتىمدى توسىپ, كەرىم اۋاسىن راحاتتانىپ جۇتىپ قويامىن. ارقامنان اۋىر جۇك تۇسكەندەي ەڭسەم تىكتەلىپ, تۇلا بويىمدى ەركىندىكتىڭ قۇدىرەتى بيلەپ, ويىم جەلمەن جارىسىپ, قيالىم قياعا سامعاپ, اقىن جىرلارىن ەسىمە ءتۇسىرىپ, رۋحىمەن سىرلاسقانداي كوڭىل-كۇيدى باسىمنان كەشىپ كەلەمىن.
اقسەلەۋ اعام اڭگىمە بارىسىندا اۋىزشا ايتا سالعانىمەن, ارنايى قاۋلىمەن ولەڭدەرى وقۋلىقتاردىڭ بارىنەن سىپىرىلىپ تاستالعان مۇرات شىعارماشىلىعىن زەرتتەۋ دە, ول جونىندە اۋزىڭدى اشۋ دا وتە قيىن ءىس بولىپ شىقتى. اقىننىڭ ارتىندا قالعان قۇندى قازىناسىن تۇگەندەپ ۇلكەن ەڭبەك جازىپ, ونىڭ جاقسى اتىن ناسيحاتتاپ دارىپتەۋگە كوپ ەڭبەك سىڭىرگەن فيلولوگيا عىلىمدارىنىڭ دوكتورى, پروفەسسور باۋىرجان ومار ۇلىنىڭ «مۇرات موڭكە ۇلى» مونوگرافياسىندا جىر سۇلەيىنىڭ ءومىرى مەن شىعارمالارىنا نازار اۋدارعان عالىمداردىڭ قالاي قۋدالانعانى دا ايتىلىپتى.
سوۆەت بيلىگى مۇرات تاقىرىبىنا جاقىنداپ كەتكەن تالاپكەرلەردىڭ سوڭىنان شام الىپ ءتۇسىپ, قۋدالاپ, اياۋسىز جازالادى. اقىن مۇراسىنا ىقىلاس تانىتقانداردىڭ ءبىرى الىشەر توقماعامبەتوۆتىڭ ىزدەنىسىنە تۇساۋ سالىندى. باسقا مۇراتتانۋشىلاردىڭ دا جاعدايى مۇشكىل بولدى. باۋىرجان ومار ۇلى باسپاسوزدە جارىق كورگەن ءبىر ماقالاسىندا اباي اتىنداعى الماتى مەملەكەتتىك ۋنيۆەرسيتەتىنىڭ پروفەسسورى, جازۋشى نىعمەت عابدۋلليننىڭ اۋزىنان ەستىگەن مىنانداي ءبىر جانتۇرشىگەرلىك وقيعانى تىلگە تيەك ەتىپتى. «ەلۋىنشى جىلداردا ايگىلى ادەبيەتشى قاجىم جۇماليەۆتى ءبىر كۇندە ۇستاپ اكەتتى. ءبىزدى, فيلولوگيا فاكۋلتەتىنىڭ ستۋدەنتتەرىن ساباقتان بوساتىپ, توپىرلاتىپ, سوتقا الىپ باردى. تەرگەۋشى قاجەكەڭنەن ءبارىمىزدىڭ كوزىمىزشە جاۋاپ الدى. سول كەزدەگى بارشاعا تانىمال قالامگەرلەردىڭ ءبىرازى سوت زالىنا كۋاگەر بولىپ كەلدى. «قاجىم جۇماليەۆتىڭ مۇرات موڭكە ۇلىنىڭ قوعام ءۇشىن زياندى ولەڭدەرىن ەلدىڭ كوزىنشە وقىعانى راس پا؟» دەگەن سۇراققا ولاردىڭ ءبىرى: «وقىدى» دەپ جاۋاپ بەردى. ەكىنشىسى: «مەن ماس بولىپ ۇيىقتاپ قالىپپىن, بىلمەدىم», دەپ تايقىپ كەتتى. تەك پارتيزان جازۋشى جۇماعالي ساين عانا: «ول وقىعان جوق», دەپ قاسارىسىپ تۇرىپ الدى. كوپ ۇزاماي قاجىم اعا 25 جىلدى ارقالاپ كەتە باردى. ءبىز سونى كوردىك, قاراعىم…».
ارينە, مۇنداي سۇمدىق جازالاۋلاردان سوڭ مۇرات شىعارمالارىنىڭ جوقتاۋشىسى بولىپ, ەر-تۇرمانىن تۇگەندەۋگە كىمدەردىڭ ءداتى شىداپ, باتىلى جەتە قويار دەيسىڭ. بىراق قىزىل يمپەريانىڭ قاباعىنان قار جاۋعان قاھارىنان قايمىقپاي ۇلى اقىنىمىزدىڭ ء«ار ءسوزىنىڭ تاساسىندا اسىلى» (جۇمەكەن) جاتقان مۇراسىن زەرتتەۋگە تاۋەكەل ەتىپ, جابىق تاقىرىپتىڭ ساندىعىن اشىپ, ۇلتىمىزدىڭ قالعىپ كەتكەن رۋحىن وياتۋدان قورىقپاعانداردىڭ ادەبيەت تاريحىندا بولعانى شىندىق. مۇراتبەك بوجەەۆ فيلولوگيا عىلىمدارىنىڭ دوكتورى دارەجەسىن الۋ ءۇشىن جازعان ديسسەرتاتسياسىنىڭ ءبۇتىن ءبىر تاراۋىن مۇرات موڭكە ۇلىنا ارناپتى. ىسقاق دۇيسەنباەۆ «عاسىرلار سىرى» اتتى مونوگرافياسىنا «مۇرات موڭكە ۇلى» دەگەن ءبولىم ەنگىزدى. ال مۇحتار ماعاۋيننىڭ 1978 جىلى مۇراتتىڭ ء«ۇش قيان» تولعاۋىنىڭ اۋدارماسىن لەنينگراد قالاسىنان شىققان «پوەتى كازاحستانا» اتتى انتولوگياعا ەنگىزىپ جىبەرگەنى ۇلكەن ەرلىك بولدى.
جىلىمىقتىڭ جىلى لەبى ەسكەن الپىسىنشى جىلدارعا دەيىن دە مۇراتتىڭ ەرلىك پەن ەلدىكتى جىرلاعان تۋىندىلارى ءمۇيىزى قاراعايداي عالىمدارىمىزدىڭ نازارىنان تىس قالعان جوق. جىر سۇلەيىنىڭ العاشقى زەرتتەۋشىسى – الاشتىڭ ارداقتى پەرزەنتى حالەل دوسمۇحامەد ۇلى بولدى. اياۋلى اعامىزدىڭ 1924 جىلى تاشكەنت قالاسىنان «مۇرات اقىننىڭ سوزدەرى» اتتى كىتاپتى باستىرىپ شىعارعانىن كوپ جۇرت بىلە بەرمەۋى دە مۇمكىن. كىتاپتى شىعارىپ قانا قويماي, العىسوزىن دە جازىپ, اقيىق اقىنىمىزدىڭ تۋىندىلارىندا ۇشىراساتىن كىسى ەسىمدەرى مەن جەر-سۋ اتتارىنا تۇسىنىكتەمە بەرىپ, مۇراتتانۋدىڭ ىرگەتاسىن قالاپ كەتكەن دە – حالەل دوسمۇحامەد ۇلى ەكەنىن ۇمىتۋعا بولمايدى. قاۋىپتى تاقىرىپقا كوزىن سالعان باسقا عالىمدار دا بار. بۇل تۋرالى ماعلۇماتتار مەن دەرەكتەردىڭ ءبارى باۋكەڭنىڭ (ومار ۇلى) دوكتورلىق ديسسەرتاتسياسىندا ەگجەي-تەگجەيلى باياندالعان. دەي تۇرساق تا ۇلى جازۋشى مۇحتار اۋەزوۆتىڭ «زار زامان اقىندارى» ماقالاسىنداعى مۇراتتىڭ اقىندىعىنا بەرگەن باعاسىنداعى امالىنىڭ جوقتىعىنان جۇمباقتاپ جەتكىزگەن تۇستارىنا نازار اۋدارۋدىڭ ءمانىسى زور. «مۇرات زار زامان اقىندارىنىڭ ىشىندە پاتشا ساياساتىنىڭ ءبىر تاراۋىنا كوپ كوڭىل بولگەن اقىن. ول تاراۋى قازاقتىڭ جەرى الىنۋى بولاتىن. سوندىقتان بۇل اقىن كوپ جىرىندا قونىس پەن ءورىستىڭ جوقشىسى بولادى. جەر تارىلىپ, زاڭ بۇزىلىپ, ەل ساسقان سوڭ, بۇرىنعى ۇيتقىسى بۇزىلماعان رۋ تىرشىلىگى كوركىنەن ايىرىلىپ, قۇبىلىپ, قۋارىپ بارا جاتقان سياقتانادى. بۇزىلعان زامان مۇنىڭ دا ولەڭ ءسوزىنىڭ بار كۇشىن الەۋمەت قامىنا جۇمساتادى. مۇرات زار زامان ىشىندەگى ءىرى اقىننىڭ ءبىرى. مۇنىڭ ءسوز ۇلگىسى باياعىنىڭ تولعاۋى سياقتانىپ, قارسىعا شاپقان جۇيرىكتەي كوسىلىپ, قۇلاشىن كەرىپ كەلەدى...
قازاقتىڭ اتاقونىسى, مەكەنى الىنا باستاعانى, بۇگىننەن ەمەس, كوپتەن باستالعان. سوندىقتان بۇل زورلىقتىڭ تاريحىن شولىپ وتەدى.
ەل ءومىرىن وسىنداي ەسكىدەن كەلە جاتقان دەرت كەرنەگەن سوڭ, زامان بۇزىلماسقا شارا جوق. بۇعان دا زامان وزگەرىپ, «قىرسىق شالعانداي» بولىپ كورىنەدى. بۇ دا ازعان زاماننىڭ بەلگىسىن ايتىپ كەلىپ, زامان نەدەن بۇزىلعانىنا شەشۋ ايتادى...
قايعى مەن ۇمىتسىزدىك جەڭگەن اقىن الدىڭعى زاماننان دا شوشيدى, الدىڭعى زامان ەل سۇرقىن بۇگىنگىدەن دە جامان بۇزاتىن سياقتى. كومەسكى كەلەشەك تاعى دا تالاي بۇزىق بەلگىنى سەزدىرىپ تۇرعان سياقتى. ءومىر ۇيتقىسىنىڭ بۇزىلۋى اقىن زامانىنداعى جاماندىقپەن توقتامايدى. جاقىندا تاعى قاۋىپ بار. ول قاۋىپ:
ۇستاي ما دەپ بىلەگىن,
نىعايا ما دەپ جۇرەگىن,
كەيىنگى تۋعان بالانىڭ
شاشىن, مۇرتىن قويدىرىپ,
اششى سۋعا تويدىرىپ,
بۇزا ما دەپ رەڭىن,
ادىرا قالعىر زاماننىڭ
جاراتپايمىن سۇرەڭىن.
بۇل سوزدە جاقىنداپ كەلە جاتقان زاماننىڭ اقىندى كۇپتى قىلعان جۇمباعى بار. ول جۇمباق پاتشا ۇكىمەتىنىڭ قازاق ەلىن ورىس قىلماق ساياساتى. مۇرات سول نيەتتىڭ شەتىن سەزگەن. ءوز زامانىنداعى كوپ بەلگىدەن توپشىلاپ, سول كۇن بولا ما دەپ قايعى شەككەن...».
ۇلتىمىزدىڭ ۇلى مۇراسىن تۇگەندەپ, ساناتقا قوسۋ ءۇشىن زار يلەپ, جاپا شەككەن ارۋاعىڭنان اينالايىن ۇلى مۇحام-اي! دانالىقتىڭ دارياسىنداي بولعان ارداقتى ابىزىم, قياداعىنى شالىپ, الىستاعىنى كورەتىن كەمەڭگەرىم! حالقىمىزدىڭ باعا جەتپەس بايلىعى – رۋحاني قازىناسىن امان الىپ قالۋ ءۇشىن موينىڭا امانات جۇكتەپ, سەنى قازاقتىڭ ورتاسىنا قۇدايدىڭ ءوزى جىبەرگەن شىعار, بالكىم. سەنىڭ زار زامان اقىندارىنا ارناپ جازىلعان ماقالاڭداعى جۇمباقتاپ جەتكىزگەن سوزدەرىڭنىڭ استارىنا ءۇڭىلىپ, ورىستىڭ قاندى شەڭگەلىنەن قۇتىلمايىنشا ەش ۋاقىتتا دا ۇلتىمىزدىڭ باعى اشىلمايتىنىنا, قايناعان سورىنىڭ بۇرىنعىدان دا بەتەر قايناي بەرەتىنىنە كوزىم جەتە تۇسكەندەي بولادى.
اۋەلى جەڭىپ ورىس ەدىلدى الدى,
سارىتاۋ, اشتراحاننىڭ جەرىن دە الدى.
ارتىنان ەدىلدەن سوڭ نارىندى الدى,
توعايدىڭ اعاش, قامى, تالىن دا الدى.
ەل ءۇشىن, جەر ءۇشىن قاسىرەت شەگىپ, قان جۇتقان التىن بابام! ورىس سەنىڭ جەرىڭدى تارتىپ العانىمەن, نامىسىڭدى تاپتاپ, رۋحىڭدى ولتىرە الماپ ەدى.
* * *
نيەت ەتىپ مۇرات موڭكە ۇلىنىڭ باسىنا زيارات ەتۋگە بارا جاتقانىمدا وتكەن كۇندەردىڭ ەلەسى ساعىمداي مۇنارلانىپ, كوڭىلىمدى الاڭداتا بەرگەنىن قاراسايشى. اكەم ويىما ورالعاندا, بۇرىن دا قاپەرىمدە بولعانىمەن, اسا ءمان بەرمەگەن ءبىر جاڭالىعىمنىڭ شىندىعىنا تەرەڭ بويلاپ, زامانى باسقا ۋاقىتتا ءومىر سۇرگەن اقىنداردىڭ تۋىندىلارىن جول بويى سالىستىرىپ, ۇلت-ازاتتىق كۇرەسىنىڭ ەش ۋاقىتتا دا توقتاماي, اقىن جىرلارى ارقىلى ورمەگى ۇزىلمەي جالعاسىپ بۇگىنگى كۇنگە جەتكەنىنە قايران قالدىم. پوەزيانىڭ قۇدىرەتىن قاراسايشى, ماحامبەت پەن مۇراتتاردىڭ وتارشىلدىققا قارسى ۇندەگەن جان ايقايى قىلىشىنان قان تامعان سوۆەت زامانىندا دا سايابىرسىماي, ۇلت اقىندارى شىعارمالارىنىڭ استارىندا جاسىرىنعان كوركەم شىندىق ارقىلى حالىق جۇرەگىنە جەتىپ جاتىپتى.
قازاق ادەبيەتتانۋ عىلىمىنا زار زامان اقىندارى تەرمينىن العاش مۇحتار اۋەزوۆ ەنگىزدى. زار زامان — XIX عاسىردا ءومىر سۇرگەن شورتانباي اقىننىڭ زامان ءحالىن سۋرەتتەگەن ءبىر ولەڭىنىڭ اتى. شورتانبايدىڭ ولەڭى ىلگەرگى, سوڭعى ءىرى اقىنداردىڭ بارلىق كۇي, سارىنىن ءبىر اراعا تۇتاستىرعانداي جيىندى ولەڭ بولعاندىقتان, ۇلى جازۋشى بۇكىل ءبىر داۋىردە ءبىر سارىنمەن ولەڭ ايتقان اقىنداردىڭ بارىنە «زار زامان» اقىندارى دەگەن ات قويدى.
ادەبيەتىمىزدە سودان بەرى الاشتىڭ رۋحى بالتالانىپ, جىگەرى جانشىلىپ, قۇلدىقتىڭ قامىتى كيىلگەن كەزەڭدە, قارا قازان, سارى بالا قامى ءۇشىن الاڭداپ, جىرلارىنىڭ ناتىمەن ەلدىكتىڭ نامىسىن قايراعان دۋلات باباتاي ۇلى, شورتانباي قاناي ۇلى, مۇرات موڭكە ۇلى, ابۋباكىر كەردەرى, البان اسان ت.ب. «زار زامان اقىندارى» رەتىندە اتاۋ ادەبى قالىپتاستى. ۇلى سۋرەتكەرىمىز بۇل كەزەڭدى ابىلاي حان داۋىرىنەن اباي زامانىنا دەيىنگى سوزىلعان ءجۇز جىلعا ۇلاستىرىپ, نارمانبەتپەن ءتامامدايدى. ارينە, كەزەڭ-كەزەڭمەن قاراستىرعاندا ءار ءداۋىردىڭ كەسكىن-كەلبەتىن انىعىراق تانۋعا جەڭىلىرەك بولۋ ءۇشىن «زار زامان اقىندارى» تەرمينىنىڭ اتقارىپ تۇرعان قىزمەتى ەرەن ەكەنىن مويىنداماسقا امال كەم. الايدا اقىندى ۇلتتىق كوزقاراسى, ازاماتتىق ۇستانىمى تۇرعىسىنان باعالاعاندا مۇنداي جىكتەۋدىڭ كاسىبي مامانداردى ەمەس, قاراپايىم وقىرمانداردى اداستىراتىن تۇستارى بارشىلىق.
عالىمداردىڭ ميىن اشىتۋ ەمەس, جالپاق جۇرتقا تۇسىنىكتى بولۋ ءۇشىن ءوز باسىم شارتتى تۇردە اقىندارىمىزدى ءۇش توپقا بولەر ەدىم. ءبىرىنشىسى – تۇرمىستىق اقىندار. تامىلجىعان تابيعاتتى, ءمولدىر ماحاباتتى, ءتۇرلى-ءتۇرلى تىرشىلىكتىڭ تۇيىتكىلدەرىن جىرلايتىن تۇرمىستىق اقىنداردىڭ ادەبيەتتەگى الاتىن ورنىن جوققا شىعارا المايمىز. قايناعان ءومىردىڭ ورتاسىندا شىعارماشىلىقتىڭ بالىن جالاپ ءجۇرىپ ولار ادام بويىنداعى ىزگىلىكتى سەزىمدەردى وياتىپ, ءتاتتى جىرلارىمەن جانىمىزدى كەيدە جادىراتىپ, كەيدە مۇڭعا بولەيدى. ايتكەنمەن, كەستەلى ءتىلى, كورىكتى ويى بار, سىرشىل سەزىمى جۇرەكتىڭ نازىك قىلىن شەرتەتىن مۇنداي اقىندار ۇلت تاعدىرىنا كوپ ارالاسپايدى. دىنىنەن ايىرىلىپ, ءتىلىن جوعالتا جازداپ, قيامەت-قايىمدى باسىنان كەشىپ جاتسا دا تۇرمىستىق اقىندار ۇلت ءۇشىن جانىن شۇبەرەككە ءتۇيىپ, اعىسقا قارسى جۇزۋگە تاۋەكەل ەتپەيدى.
كوپ بولماسا دا, ادەبيەتىمىزدە ۇركەردىڭ شوعىرىنداي عانا اقىنداردىڭ تاعى ءبىر توبى بار. ولار – ۇلت اقىندارى. ازاتتىعىنان ايىرىلىپ بيلىكتىڭ قولدان جىبەك ماتاداي سۋسىپ شىعىپ كەتۋى, ورىس وتارشىلدارىنىڭ تىزەسىن باتىرىپ, جەرىمىزدى زورلىق-زومبىلىقپەن تارتىپ الۋى, ەلدىك قاسيەتتى جوعالتىپ حالىقتىڭ ازعىندالۋى, انا تىلىمىزگە تونگەن قاۋىپ, جەراستى, جەرۇستى بايلىعىمىزدىڭ تالان-تاراجعا ءتۇسىپ تونالىپ, ۇستاعاننىڭ قولىندا, تىستەگەننىڭ اۋزىندا كەتۋى ت.ب. تولىپ جاتقان الەۋمەتتىك ادىلەتسىزدىك ماسەلەلەرى – ۇلت اقىندارى پوەزياسىنىڭ وزەگى بولىپ, كۇرەتامىرىنا اينالادى. بيلىككە مايداي جاعاتىن جىلى سوزدەرىمەن ۇلىقتاردىڭ كوزىنە ءتۇسىپ, شەندى-شەكپەندىلەردىڭ قۇرمەتىنە بولەنبەسە دە ۇلت اقىندارى پوەزياسىنىڭ مەملەكەتشىلدىك سانانى قالىپتاستىرىپ, ەلدىك ماقسات-مۇراتىمىزدى ايقىنداپ, وتانشىلدىق سەزىمدى بويىمىزعا سىنالاپ سىڭىرۋدەگى اتقاراتىن قىزمەتى ولشەۋسىز زور. باسقاشا سوزبەن تاپسىرلەسەك, ولاردىڭ ءبارى رۋحىمىزدى وياتۋ ارقىلى ءبىزدى وتارشىلدىق سانانىڭ ق ۇلى بولىپ, ورىس ءتىلدى بيلىككە تاپتالىپ كەتۋدەن ساقتاندىراتىن – حالقىمىزدىڭ ۇلتتىق يمۋنيتەتى. ەل باسىنا قاۋىپ-قاتەر تونگەندە ۇلت اقىندارى سۋىرىلىپ العا شىعىپ, داۋىس كوتەرىپ دابىل قاعادى.
قۇندىلىقتار وزگەرىپ, سانامىز داعدارىپ, ءدىلىمىز السىرەپ, ءدىنىمىز الاشۇبارلانىپ, قالىڭ ەل پاراسات پەن پارىقسىزدىقتىڭ, اقىندىق پەن جاعىمپازدىقتىڭ, باتىرلىق پەن بارىمتاشىلىقتىڭ نە ەكەنىن شاتاستىرىپ توبىرعا اينالا باستاعان ۋاقىتتا ۇلتتى اللانىڭ ءتۇزۋ جولىنا سالىپ, جول كورسەتۋ ءۇشىن يماندىلىقتىڭ نۇرلى ساۋلەسىندەي جارقىراعان ۇلى اقىن كەلەدى ومىرگە. قازاق توپىراعىندا ۇلى اقىندىقتىڭ پارىزىن ابىرويمەن اتقارعان ونداي كەمەڭگەرىمىز – اباي. «نە نارسە جايىنان جازسا دا, ءتۇبىرىن, تامىرىن, ىشكى سىرىن, قاسيەتىن قارماي جازاتىن» (احمەت بايتۇرسىن ۇلى) حاكىم ابايدى ءوز ۋاقىتىنداعى اقىنداردان وقشاۋلاندىرىپ تۇرعان دارا قاسيەتى زامان قاسىرەتىنە قابىرعاسى قايىسىپ قانا قويماي, قيىن-قىستاۋدان الىپ شىعاتىن دۇرىس جولدى تاڭداپ, قازاقتى جۇرەگىنىڭ تازالىعىنا عانا ەمەس دانالىعىنىڭ دارالىعىنا دا سەندىرتىپ, سوڭىنان ەرتە بىلگەن كەمەڭگەرلىگىندە جاتىر. دۇنيە توڭكەرىلىپ, زامان وزگەرسە دە اقىرەتكە دەيىن ول ءبىزدىڭ ادامدىق قاسيەتىمىزدى جوعالتىپ الماۋىمىزدى ۇيرەتەتىن ۇلى ۇستازىمىز بولىپ قالا بەرەتىندىكتەن, «ولەڭ قۋساق تا, ءومىر ىزدەسەك تە, «حالقىم» دەپ قينالىپ, «ۇلتىم» دەپ ۇزدىكسەك تە ابايعا قارايلاپ, تورىعىپ, كۇڭىرەنىپ (تۇرسىنجان شاپاي) كەلەمىز.
قۇدايعا شۇكىر, اۋەزوۆ نەگىزىن قالاعان ۋاقىتتان بەرى ابايتانۋ عىلىمىنىڭ تىنىسى كەڭەيىپ, ءورىسى ۇلعايدى. جۇزدەگەن كىتاپتار جازىلىپ, عىلىمي ديسسەرتاتسيالار قورعالدى, وتاندىق جانە شەتەلدىك باسىلىمداردا مىڭداعان ماقالالار جاريالاندى.
ءسوزىمىز ىسىمىزبەن قابىسقان جاعدايدا اباي فەنومەنىنىڭ ارقاسىندا ءبىز اۋىزبىرشىلىگىمىز مىقتى, ءوز كەمشىلىگىنە سىن كوزبەي قاراي الاتىن, عىلىم مەن بىلىمگە ۇمتىلعان ەڭبەكتى باعالاپ, جەمقورلىققا جول بەرمەيتىن پاراساتتى ۇلتقا اينالۋعا ءتيىس ەدىك. ءىس جۇزىندە ءبارى كەرىسىنشە بولىپ شىقتى. مەنىڭ ويىمشا ونىڭ ەڭ نەگىزگى سەبەبى, توقسانىنشى جىلدارداعى ستيحيالىق تۇردە (سانالى ەمەس) بولسا دا باستالىپ, رۋحىمىزدى سىلكىندىرگەن وتارسىزداندىرۋ ساياساتىنىڭ ورتا جولدا تۇرالاپ قالعاندىعىندا جاتىر.
ءسوز جوق اباي – ادەبيەتىمىزدىڭ جارقىراعان كۇنى. وزگەلەردى ەمەس, ەڭ اۋەلى ءوزىمىزدىڭ كىم ەكەنىمىزدى تانىپ, وركەنيەتتى ۇلت بولۋعا ۇمتىلاتىن كەز كەلگەن حالىق جانىن سالىپ ىزدەيتىن «قايدان كەلدىم؟», «نەگە كەلدىم؟», «قايدا بارامىن؟» دەگەن ءۇش ۇلى ساۋالدىڭ جاۋابىن تابۋ ءۇشىن ءبىز حاكىمنىڭ مۇراسىن قازىمىرلانىپ زەرتتەپ, جاڭاشا تۇرعىدان سارالاپ, تانىمىمىزدى تەرەڭدەتە ءتۇسىپ, وقتىن-وقتىن وعان ورالىپ وتىرۋىمىز قاجەت. اۋزىمىزدى قۋ شوپپەن سۇرتە بەرمەيىك, بۇل سالادا جاسالىپ جاتقان جۇمىستار جوق ەمەس, كوڭىلىمىزگە مەدەۋ تۇتاتىن تىڭ ىزدەنىستەر دە, دۇنيەتانىمىمىزدى بايىتىپ يگىلىمىزگە جارايتىن جاقسى ەڭبەكتەر دە بار. دەگەنمەن, عاسىردان-عاسىرعا جالعاسقان يمپەريالىق ەزگىنىڭ كەسىرىنەن بويىمىزدا قالىپ قويعان قۇلدىق سانادان قۇتىلىپ, رەسەيگە جالتاقتاۋىمىزدى قويمايتىن جامان ادەتەمىزدەن ءبىرجولا ارىلۋ ءۇشىن جالعىز ابايمەن شەكتەلىپ قالماي, بوداندىققا قارسى تاباندى تۇردە كۇرەس جۇرگىزگەن اقىندارىمىزدىڭ شاشىلىپ جاتقان مۇرالارىن تۇگەندەپ, شىعارمالارىنىڭ زەرتتەلىپ, دەرەكتى جانە كوركەم فيلمدەر ءتۇسىرىلىپ, تەلەۆيدەنيە, ءباسپاسوز, راديو, ينتەرنەت تاعى دا باسقا ەلەكتروندى اقپارات قۇرالدارى ارقىلى جان-جاقتى ناسيحاتتالۋىنا كەڭىنەن جول اشىلۋى ءتيىس.
البەتتە, مىنا ميى مۇز بولعان ومىردە, تۇماندى تانىمداردىڭ اراسىنان حالىقتى اداستىرماي الىپ شىعاتىن ۇلى ابايدىڭ مازمۇنى باي, ماعىناسى تەرەڭ مۇراسىن زەرتتەۋ ءىسى كەلەشەكتە دە جالعاسا بەرمەك. بىراق اباي عايىپتان پايدا بولىپ, اياعى اسپاننان جەرگە سالبىراپ تۇسكەن پايعامبار ەمەس, ەت پەن سۇيەكتەن جاراتىلعان ادام بالاسى عوي. ال كەز كەلگەن ادامدى ازامات ەتىپ شىعاراتىن وسكەن ورتاسى مەن ودان العان ءتالىم-تاربيەسى ەمەس پە.
ەندەشە قانداي ۇلى اقىندى زەرتتەگەندە دە ونى تۋعىزعان توپىراقتىڭ قۇنارى, ءتالىم-تاربيەسىمەن بىرگە سول زامانداعى ءسوز ونەرى مەكتەبىنىڭ داستۇرىنە نازار اۋدارماۋعا بولمايدى عوي. ابايدى دا دانالىقتىڭ دارا جولىنا سالىپ, رۋحىن شىڭداپ, كوركەم مىنەزىن قالىپتاستىرىپ, اقىندىقتىڭ اسىل مۇراتىنىڭ الىپپەسىن ۇيرەتكەن – كيەلى توپىراقتىڭ قۇدىرەتى مەن رۋحاني ۇستازدىقتىڭ ساباقتاستىعى. جازۋشى ءسابيت مۇقانوۆتىڭ سوزىمەن ايتقاندا «…قازاقتىڭ حالىق ادەبيەتىنسىز, بۇقار جىراۋسىز, ماحامبەتسىز, شورتانبايسىز اباي دا بولماس ەدى. قازاق ادەبيەتىنىڭ قاينار بۇلاعى – اباي ەمەس, ابايدى تۋعىزعان حالىق».
ابايدى ادەبيەتىمىزدىڭ كۇنىنە تەڭەسەك تە, جەردى جۇمباق قۇدىرەتىمەن الديلەيتىن ايدىڭ دا ءوز سىرى, ءوز قۇدىرەتى, ءوز تەرەڭدىگى, ءوز سۇلۋلىعى, ءبىز تاماشالايتىن ءوز قىزىعى بولادى ەمەس پە؟ شىعىستىڭ ۇلى شايىرى ساعديدىڭ كۇننىڭ ەمەس, ايدىڭ پاراساتتىلىعىنا ءسۇيسىنىپ شىعارعان جىر جولدارىن ەسىڭىزگە ءتۇسىرىپ كورىڭىزشى.
اي جارقىراپ بوز اسپانعا توگىپ نۇر,
جەرگە تىنىش ساۋلە قۇيدى كوگىلدىر.
سۇرادى ايدان: «جارىقسىڭ عوي سەن ەرەن,
كۇندىز نەگە كورىنبەيسىڭ توبەدەن؟».
ءبىر جىميىپ الدى سوندا اي, كەنەت:
«قايتەسىڭدەر بوس سۇراقپەن اۋرەلەپ –
مەن الەمگە تۇندە عانا كەلەمىن,
ساقتاۋ ءۇشىن كۇننىڭ ۇلى بەدەلىن».
عارىشتى زەرتتەيتىن عالىمداردىڭ كوزدەرى تەك كۇنگە عانا قادالىپ قالسا, استرونوميا عىلىمى باياعىدا تۇرالاپ, مىڭداعان جۇلدىزداردىڭ جۇمباعى اشىلماي قالار ەدى. ەندەشە ۇلتىمىزدىڭ ابايداي كۇنىنىڭ قالاي جارقىراپ شىققانىن ءبىلۋ ءۇشىن, تاڭ اتار الدىنداعى شولپان جۇلدىزىنداي بولعان اقىندارى مۇرات, شورتانباي, دۋلات, بۇحار بابالارىمىزدىڭ ادەبي مۇرالارى دا جان-جاقتى تالدانىپ, باعاسى بەرىلىپ, شىعارماشىلىعىمەن بىرگە ءومىر تاريحىن زەرتتەۋگە قاتىستى جۇمىستار ىقىلاسپەن قولعا الىنۋى ءتيىس. ءارى-بەرىدەن سوڭ قازاقتىڭ جەرى, ءدىنى, ءتىلى, سالت-ءداستۇرىن ساقتاپ قالۋ ءۇشىن جانتالاسا ۇمتىلىپ, رۋح مايدانىندا سوزدەن گورى ارەكەتكە كوشىپ كۇرەسكەن ولاردىڭ ارقايسىسى ءوز زامانىندا حالقىنىڭ جانىنا ابايدان دا جاقىن اقىندار بولدى. سوندىقتان دا قيىن-قىستاۋ داۋىردە ەلىمىزدىڭ رۋحىن وياتقان تۇلعالارىمىزعا كەلەشەكتە زار زامان اقىندارى رەتىندە عانا قاراۋدى قويىپ, ولاردىڭ ۇلت اقىندارى ەكەنى مويىندالىپ, شىعارمالارى ۇلتتىق قۇندىلىق رەتىندە قاستەرلەنىپ, مەملەكەتىمىزدىڭ ەرەكشە قامقورلىعىنا الىناتىن ۋاقىتى كەلدى.
ۇلى جازۋشى مۇحتار اۋەزوۆ ادەبيەتتانۋ عىلىمىنا زار زامان اقىندارى تەرمينىن ساياسي رەپرەسسيا قاتتى بەلەڭ العان, ۇلت ءسوزىن ايتقانداردىڭ باسى كەتەتىن قورقىنىشتى ۋاقىتتا ەنگىزدى. ەگەر اۋەزوۆ قازاقتىڭ اسپانىنان قاۋىپ-قاتەردىڭ بۇلتى كەتپەي قويعان «تار جول, تايعاق كەشكەن» ۋاقىتتا ەمەس, بۇگىن ومىرگە كەلگەندە, ول كەزدەگى ويىنان اينىپ ماحامبەت, مۇرات, شورتانباي, دۋلاتتاردى ۇلت اقىندارى رەتىندە مويىنداپ, ارقايسىسىنىڭ لايىقتى باعاسىن بەرەرىنە سەنىمدىمىن. جالعىز ادەبيەت ەمەس, ۇلتىمىزدىڭ الەۋمەتتىك, ساياسي, مادەني, ءدىني, قوعامدىق ومىرىندە دە ويىپ تۇرىپ الاتىن ورنى بار جىر سۇلەيلەرى تۋرالى ۇلكەن ماحابباتپەن جازىلعان مۇحاڭنىڭ ماقالاسى مەنى وسىنداي قورىتىندى جاساپ, وي تۇيۋىمە يتەرمەلەي بەرەدى.
وتىز جىل بۇرىن ۇكىمەتتىڭ ارنايى جارلىعىمەن ەسىمى اقتالعاندا بالاشا قۋانىپ, مىنە بۇگىن جولىم ءتۇسىپ باسىنا تاعزىم ەتۋگە كەلە جاتقان مۇرات موڭكە ۇلىنىڭ شىعارمالارىن العاش وقىعانىمدا قاتتى تولقىپ, كۇرەسكەرلىكپەن قاتار, كەمەڭگەرلىگىنە دە قاتتى سۇيسىنگەنىم بار. اۋەزوۆ ءوز سوزىندە مۇراتقا زار زامان ىشىندەگى ءىرى اقىنداردىڭ ءبىرى دەگەن ۇلكەن باعانى بەكەردەن-بەكەر بەرمەسە كەرەك. شىندىعىندا ول كۇرەسكەرلىك پوەزيانىڭ زاڭدى مۇراگەرى. ماحامبەتتىڭ ولەڭ مۇراسى ءبىزدىڭ زامانىمىزعا مۇراتتىڭ ەستە ساقتاۋ قابىلەتىنىڭ مىقتىلىعى ارقاسىندا جەتكەندىكتەن ەكى اقىننىڭ ولەڭ قۇراۋ ورنەگىندە, ازاماتتىق ۇستانىمىندا ۇقساستىقتاردىڭ بولۋى زاڭدىلىق. ەگەر ماحامبەت ورىس وتارشىلدىعىنا قارسى كۇرەستىڭ باستاۋى بولسا, مۇرات پوەزياسى سول ۇلكەن ءىستىڭ ءمان-ماعىناسىن تەرەڭدەتە ءتۇسىپ, ونى ءارى قاراي جالعاستىرعان – التىن كوپىر.
مۇرات ۇلت اقىنى اتانۋعا تولىق قاقىسى بار تۇلعا. سوناۋ ىقىلىم زاماننان بەرى قازاقتىڭ ۇلتتىق يدەياسىنا اينالعان ماڭىزدى ماسەلە – جەر بولسا, مۇرات وسى تاقىرىپتى ولەڭ-تولعاۋلارىنىڭ وزەگىنە اينالدىرىپ, باعا جەتپەس قۇندىلىعىمىزدان ايىرىلىپ قالۋدان ارتىق قاسىرەتتىڭ جوق ەكەنىن حالىق ساناسىنا سىڭىرۋگە ءوز زامانىندا ەڭ كوپ ۇلەس قوسقان – اقيىق اقىنىمىز.
قازاقتىڭ جان ايقايىنداي بولىپ ەستىلگەن مۇرات پوەزياسىنداعى كۇرەسكەرلىك رۋحتىڭ وتى حح عاسىردا دا سونگەن جوق, اتاقتى الپىسىنشى جىلداردان كەيىنگى جىلىمىقتان سوڭ قايتا تۇتانىپ تەمىر قۇرساۋدى بۇزىپ شىعۋعا جانتالاسا ۇمتىلعان ۇلت اقىندارىنىڭ پوەزياسىنان جارقىراي كورىندى.
امانگەلدى كەڭشىلىك ۇلى
