اباي • 10 تامىز، 2021

حاكىم مۇراتى

255 رەت كورسەتىلدى

اباي – قازاق ۇلتى ءۇشىن ەرەكشە دانا تۇلعا. ۇلى دارىن يەسىنەن جەتكەن مۇرا ءسوز – قادىرىن تانىعان جاننىڭ جۇرەگىنەن ورىن تاۋىپ، ساناسىن تەربەيدى. ابايعا باس قويعان پەندە بالاسى ىزدەگەنىن تابادى. بىردە قازاقى تويدا تىلەك سوزگە شورقاق ءبىر اعامىز: «توي دەسە قۋ باس دومالايدى دەپ» اباي اتام ايتپاقشى» دەپ سالدى. ياعني ۇتىم­دى ايتىلعان ءسوزدىڭ ءبارىن قازاق ابايعا تەلي سالادى. نەگە؟

بۇل سۇراققا جاۋاپ ايتپاس بۇرىن دانانىڭ جەكە باسىنا جانە ءومىر سۇرگەن ورتاسىنا ۇڭىلگەن ءجون. جارىقتىق ءوزىنىڭ اكەسى جايلى بالاسى ءابدىراحمان ولىمىنە ارناعان ولەڭىندە:

ارعى اتاسى قاجى ەدى

پەيىشتەن تاتقاي ءشارباتتى، –

دەپ باستاپ، ادالدىق، اقىل جاسىنان، جانىنا تىنىشتىق بەرمەگەن، مۇڭلى، شەرلى جوق-جىتىككە قايىرى مول، كىسىگە الالىعى جوق، ءادىل، مىرزا دەپ تولعايدى. قاشاننان اسىرا ماقتاۋعا ادەتتەنبەگەن اباي اكەسى قۇنانباي قاجىعا جوعارىداعى يگى قاسيەتتەردى تەلىپ شىعادى. «ول سىپاتتى قازاقتان دۇنيەگە ەشكىم كەلمەپتى»، دەيدى. ەندى ءبىر ولەڭىندە «زەكەت جيىپ، ەگىن ساپ، تويدىرعان عارىپ، جاتاقتى» دەپ مەككەدە ۋاقىپ ءۇي سالدى دەپ تامسانادى.

ودان كەيىن عۇلامانىڭ اناسى ۇلجان، قالابەردى اجەسى زەرە. ابايدىڭ بۇلار جايلى «انا تەگىڭ ونداعى وزەن سۋدىڭ تۇنىعى» دەيدى. ەكى اسىلدىڭ بىرىنە تەڭەيدى.

ال ابايدىڭ وقۋ-توقۋىنا توقتالساق، ءىلىمىنىڭ ىرگەتاسى احمەت ريزا مەدرەسەسىندە قالاندى. وندا ءۇش جىل ءدارىس الدى. اۋەزوۆ جازعانداي: «وقۋشى شاكىرتىنىڭ كوبى مەدرەسەدە جاتىپ وقيدى. وقۋ، ارينە، ەسكىشە، ىلعي ءدىن ساباقتارى». ەندى ماعلۇم بولدى. «حالقىنا دەگەن ماحاببات، تالاپ پەن ۇعىم شىعادى» دەپ دانانىڭ ءوزى ايتقانداي، اقىلى مەن قايراتىنا قارۋدى «جاقسى اتا، جاقسى انا، جاقسى قۇربى، جاقسى ۇستازدان» تاپقان اباي، يسلام كاۋسارىمەن اۋىزدانىپ، بالا كەزدەن ادال مەن ارامدى حاقتىڭ زاڭىمەن ايىرا بىلگەن.

سوندىقتان بولار، عۇلامانىڭ ءار نارسەگە بەرەر باعاسى ءدال. ايتارى انىق. «كوڭىل قۇسى شارتاراپقا شارىقتاسا دا» اسىرە شالقۋ، بەي-بەرەكەت لاعۋ ابايعا جات. سەبەبى اباي سۇيەنگەن تۇعىر – عادىلەت سەزىم. عادىلەت دەگەنىمىز – ءار نارسەگە بەرىلەر باعانىڭ دالدىگى.

ابايدى ءبىز حاكىم دەپ تانىدىق. حاكىمنىڭ سيپاتى – اقيقاتتى مۇلتىكسىز تانىماعى. «انىق ءۇشىن ول اللانىڭ وزىنە عاشىقتىق. عىلىم – اللانىڭ ءبىر سيپاتى، ول حاقيقات، وعان عاشىقتىق ءوزى دە حاقلىق ءھام ادامدىق ءدۇر.(!) بولماسا مال تاپپاق، ماقتان تاپپاق، عيززات-قۇرمەت تاپپاق سەكىلدى نارسەلەردىڭ ماحابباتىمەن عىلىم-ءبىلىمنىڭ حاقيقاتى تابىلمايدى (38-ءشى قاراسوز). ابايدىڭ مۇراتى وسى.

اباي – اقىن. «اباي – اقىلدىڭ اقىنى» دەگەن اۋەزوۆ. بۇل – بارشا قازاق كەلىسكەن مامىلە. ءوزى ايتادى: ء«بىز جاراتۋشى ەمەس، جاراتقاننىڭ كولەڭكەسىنە قاراي بىلەتۇعىن پاندەمىز. ول ماحاببات پەن عادىلەتكە قاراي تارتپاقپىز. سول اللانىڭ حيكمەتىن بىرەۋدەن بىرەۋ انىعىراق سەزبەكپەن ارتىلادى» (!) (45-ءشى قاراسوز). مىنە، قادىرلى وقىرمان، اباي مۇراتىن وسىلاي جاريا ەتىپ وتىر.

«اللاھتىڭ حيكمەتىن سەزۋ!». جانە انىعىراق دەيدى! وعان بارار جول قايسى؟ جاۋاپ: ء«مۇمين بولساڭ اۋەلى يماندى بول، پەندەگە يمان ءوزى اشادى جول». بۇل اباي مەڭزەگەن يمان مۇراتى. اباي جازعان ولەڭىن – كوڭىل سەرگىتەرلىك ەرمەك ەمەس، كوكىرەگى سەزىمدى، ءتىلى ورامدى جاستارعا شاشقان ۇلگىم دەپ جار سالادى. ءتىلى ورامدىعا باعىتتاۋىنىڭ سەبەبى – ءسوزىنىڭ جالعاس تابۋىنا ىڭكارلىكتەن تۋسا كەرەك-ءتى. حاكىم اباي – عالىم. عالىمعا جۇيەلىلىك ءتان. رەتتى سۇيەدى. سونىمەن ول ءوز قارۋىن سيپاتتايدى، ياعني ولەڭگە باعا بەرەدى. جۇيەگە جۇگىنە سويلەيدى دانا، ايتارىن سارالاپ انىق جازادى.

«ولەڭ – ءسوزدىڭ پاتشاسى، ءسوز ساراسى.

قيىننان قيىستىرار ەر داناسى»

دەي كەلە، قاجەتتى فاكتورلاردى تىزەدى. تىلگە جەڭىل، جۇرەككە جىلى ءتيۋى شارت، جۇپ-جۇمىر تەگىستىك، بوتەن سوزبەن بىلعانباۋى كەرەك دەيدى. بۇعان قايشى كەلسە، شاراسى كەم، عىلىمى از جاننىڭ اقىن اتى قالعانىمەن قاجەتتى تالاپ ۇردىسىنەن شىقپاي قالاتىنىن ايتادى. سويتەدى دە، اباي ءوز مۇراتىن مەڭزەيدى. سۇيەنەرىن پاش ەتەدى. ءار ءسوزدىڭ قادىر-قاسيەتىن قىلاۋسىز تانيتىن دانا «اۋەلى» دەپ باس­تايدى. بۇل جەردەگى «اۋەلىنىڭ» ءجونى تىم باسقا. ابايدىڭ اۋەلىسى – تابان تىرەر تۇعىرى، ءسوزىنىڭ باسى. ءوزى ايتقانداي «قورىقپاس جۇرەك، اينىماس كوڭىل، بوسانباس بۋىن كەرەك» دەگەن يمانى. سونىمەن اباي:

«اۋەلى – ايات، حاديس ءسوزدىڭ باسى،

قوسارلى ءبايىت مىسال كەلدى اراسى.

قيسىنى مەن قىزىقتى بولماسا ءسوز

نەگە ايتسىن پايعامبار مەن ونى اللاسى»، – دەدى. ء«جا، بۇدان نە يناندىق» دەمەكشى – اباي اياتقا سۇيەنىپ، حاديستەن تياناق تاۋىپتى. سەبەبى ايات – قۇران بولشەگى – اللانىڭ ءسوزى ءدۇر. حاديس – پايعامبارىمىز مۇحاممەدتىڭ ونەگەسى! بۇل – مۇسىلمان ابايدىڭ – قۇنان­باي قاجىنىڭ ۇلى يبراھيم حاكىمنىڭ مۇراتى.

 اباي ءوزىنىڭ انىق مۇراتىن وسىلايشا ايقىندايدى. «اللادان كەلگەن ءتورت كىتاپتىڭ» ادامزات قولىنداعى انىعى – قۇران كارىمدى راس دەپ تانىعان – ءابسوليۋتتى اقيقات دەپ بىلگەن اباي ۇلى كىتاپتىڭ تۇپنۇسقاسىنىڭ تۇنىعىنان كاۋسار تارتادى. پايعامبارىمىز مۇحاممەد (س.ع.س) حاديستەرىن جانىنا ازىق ەتە وتىرىپ ءسوز قوزعايدى. شىن اقيقاتقا ءوزى ايتقانداي يمانمەن بوي ۇرعان ابايعا، زەردەسى وراسان، قابىلەتى جويقىن ابايعا حاس دانالىق ەسىك اشقان. سوندىقتان دا ۇلى عىلىمعا باس قويىپ، مىنسىزگە سۇيەنگەن ابايدىڭ دا نازارىنان تىس دۇنيە از. سونىسىمەن دە ابايدا ءمىن جوق.

«قيسىنى مەن قىزىقتى بولماسا ءسوز،

نەگە ايتسىن پايعامبار مەن ونى اللاسى»،

دەيدى اباي. اباي تانىمىنداعى ءدىن – سحولاستيكا ەمەس. ءومىر ءسۇرۋدىڭ سالتى. «عۇمىردىڭ ءوزى حاقيقات. عۇمىر جوق جەردە كامالات (تولىسۋ)، كەمەلدەنۋ جوق»، دەيدى دانا. ءدىن يسلام قالعىپ-مۇلگىگەن ءسولسىز ءسوز، جالاڭ عيبادات ەمەس، شىننىڭ ءجۇزىن تانۋ! «ەت جۇرەكسىز ەرنىڭنىڭ ءسوزىن ايتۋ» ەمەس. اباي مۇراتى – حاقتى تانۋ! سۇيەنگەنى – ءابسوليۋتتى اقيقات. حاقتان تيگەن قابىلەتىن قارۋ ەتكەن، حاق جولىنا جۇمساعان اباي گەتەدەي 143 توم، تولستويداي 96 توم جازباسا دا ءونىمى – ادامزاتقا ۇلگى بولارداي اسا سوم ءسوز مۇراسىن قالدىردى.

 

سوڭعى جاڭالىقتار

قارسىلاسىن 7 راۋند بويى سابادى

كاسىپقوي بوكس • بۇگىن، 10:32

يندونەزيادا جەر سىلكىندى

الەم • بۇگىن، 09:32

ءۇشىنشى جەڭىلىس

جەكپە-جەك • بۇگىن، 09:02

جوسپارىن جوققا شىعاردى

كاسىپقوي بوكس • كەشە

ۇزدىك وندىقتا گولوۆكين جوق

كاسىپقوي بوكس • كەشە

جەكپە-جەكسىز وتكەن العاشقى جىل

كاسىپقوي بوكس • كەشە

ۇقساس جاڭالىقتار