قوعام • 04 تامىز، 2021

جول اپاتىن قايتسەك ازايتامىز؟

99 رەت كورسەتىلدى

ەلىمىزدە جول-كولىك وقيعالارىنان بولىپ جاتقان ادام شىعىنى مىنا الەمدى جايلاپ، قۇتىمىزدى قاشىرىپ تۇرعان كوروناۆيرۋس ىندەتىنەن كوز جۇمىپ جاتقان جاماعاتتىڭ سانىنان كەم تۇسپەي تۇر. ياعني جول اپاتتارىنان قازا تاپقان وتان­داس­تارىمىزدىڭ قاتارى قالىڭ. بۇل – دەمو­گرافيالىق جاعدايى ءماز ەمەس ەلىمىز ءۇشىن ۇلكەن شىعىن.

«ايتا، ايتا التايدى، جامال اپاي قار­تايدى» دەمەكشى، بۇل تاقىرىپقا قايتا اينالىپ وتىرۋعا تۋرا كەلەدى. ويتكەنى ەل امان، جۇرت تىنىشتا جول-كولىك وقيعالارىنان تالاي بوز­داقتىڭ باقيلىق بولىپ جاتقانى ادامدى بەيجاي قالدىرمايدى ەكەن. ماسەلەن، 2020 جىلى 13 515 جول-كولىك وقيعاسى ورىن الىپ، 17 844 ادام جاراقاتتانعان، 1 997 ادام كوز جۇمعان، ونىڭ 184-ءى – ون ەكىدە ءبىر گ ۇلى اشىلماعان بالالار. بۇل تسيفرلاردى سانادا قورىتۋ اۋىر. ءبىز وسى قاسىرەتتەن ساباق الىپ، جاعدايدى تۇزەۋ ءۇشىن وعان قوعام مەن اتقارۋشى بيلىكتىڭ نازارىن بارىنشا اۋدارۋىمىز قاجەت. ويتكەنى اتالعان قايعىلى جاعداي مۇددەلى مەملەكەتتىك ورگانداردىڭ تاراپىنان قولدانىلىپ كەلە جاتقان شارالار ءالى دە بولسا جەتكىلىكسىز نەمەسە ولاردىڭ تيىمدىلىگى تومەن ەكەندىگىن كوزگە شۇقىعانداي ەتىپ كورسەتىپ وتىر.

سوڭعى دەرەكتەرگە سۇيەنسەك، بۇگىندە ەلى­مىزدە جول-كولىك وقيعالارى سەبەبىنەن بولاتىن ءولىم-ءجىتىم 100 مىڭ ادامعا شاققاندا شامامەن 10،5 ادامنان كەلەتىن كورىنەدى. ددۇ-دىڭ دەرەكتەرىنە قاراعاندا، دامىعان ەلدەردە 100 مىڭ ادامعا 3 ولىمنەن، ال جاعداي تومەن مەملەكەتتەردە 10 مىڭ تۇرعىنعا 40-قا جۋىق ولىمنەن كەلەدى ەكەن. دەمەك، دامۋدىڭ داڭعىل جولىنا تۇسكەن ەلىمىز وسى سالادا وزىق ەلدەردىڭ قاتارىنان كورىنۋگە كۇش سالۋى كەرەك-اق.

جول-كولىك وقيعالارىنىڭ ورىن الۋىنا سەبەپ بولار جاعداياتتار وتە كوپ: اۋا رايىنىڭ قولايسىزدىعى، جۇرگىزۋشىنىڭ ۇقىپسىزدىعى، جىلدامدىق شەكتەۋىنە باعىنباۋ، ماس كۇيىندە كولىك جۇرگىزۋ، كولىكتەردىڭ تەحنيكالىق جاي-كۇيىنىڭ تومەندىگى، جاياۋ جۇرگىنشىلەردىڭ جولدى كەز كەلگەن جەرىنەن كەسىپ ءوتۋى جانە باسقالار. دەرەكتەرگە قاراعاندا، بۇلاردىڭ ىشىندە جول-كولىك وقيعالارىنىڭ كوبى جىلدامدىق رەجىمىن ساقتاماۋدان تۋىنداپ جاتادى ەكەن. سونداي-اق اۆتوموبيل جولدارىنداعى قاۋىپسىزدىكتى قامتاماسىز ەتۋ ىسىندەگى ولقىلىقتار دا تالايدى جول بويىندا زار ەڭىرەتەتىن جايتتارعا مەيلىنشە كوبىرەك سەبەپشى بولاتىن كورىنەدى. ال كولىك قۇرالدارىنىڭ سوقتىعىسۋىنان بولاتىن ءولىم-ءجىتىم جول-كولىك وقيعالارىنان قازا بولعانداردىڭ جالپى سانىنىڭ 36%-ىن قۇراسا، بۇدان كەيىنگى ءولىم-ءجىتىم كوپ بولاتىن جايت – جاياۋ جۇرگىنشىلەردىڭ كولىكپەن سوقتىعىسۋىمەن بايلانىستى (30%). جول-كولىك وقيعالارىنىڭ اتالعان ەكى ءتۇرىنىڭ ۇلەسىنە بارلىق قازا بولعانداردىڭ جارتىسىنان استامى تيەسىلى بولىپ شىقتى.

دەمەك، باستى قاۋىپ نەدەن ەكەنى، قان­داي ماسەلەلەرگە باسىمدىق بەرۋ قاجەت­ىن جو­عارىدا كەلتىرىلگەن دەرەكتەردەن انىق اڭعا­رۋعا بولادى. تاراتا ايتار بولساق، بىرىنشىدەن، جاياۋ جۇرگىنشىلەر ينفراقۇرىلىمىن دامىتۋ اسا ماڭىزدى. بۇل ءوز كەزەگىندە بارلىعى ءۇشىن ءتيىستى قاۋىپسىزدىكتى قامتاماسىز ەتەدى. سون­داي-اق قاجەتتى ءبىلىم بەرۋ، مادەني-تاربيەلىك ءىس-شارالار وتكىزۋ ارقىلى جاس ۇرپاقتى جول ەرەجەلەرىن قاتاڭ ساقتاۋعا تاربيەلەۋ مۇم­كىندىگىن كەڭەيتە تۇسەدى. بۇل رەتتە جەرۇستى جانە جەراستى جاياۋ جۇرگىنشىلەر وتكەلدەرىنىڭ سانىن ارتتىرا ءتۇسۋدىڭ دە قاجەتتىلىگىن ەسكە سالعىمىز كەلەدى. ەكىنشىدەن، كەشەندى شارالار قابىلداي وتىرىپ، جولداردىڭ ينفراقۇرىلىمىن دامىتۋ قاجەت. ەگەر وسى ماسەلەلەر ۋاقىت تالابىنا ساي شەشىمىن تابار بولسا، جول-كولىك وقيعالارىن، ولاردان ادامداردىڭ زارداپ شەگۋىن، اسىرەسە قايعىلى جاعدايلار ەداۋىر ازايار ەدى دەپ ويلايمىز. وسى ارادا energyprom.kz-ءتىڭ اقپاراتى بويىنشا قازاقستان 2019 جىلى جول ساپاسى بويىنشا الەم مەملەكەتتەرى رەيتينگىندە 141 ەلدىڭ ىشىنەن 93-ورىن يەلەنگەنىن ايتا كەتەيىك. سودان بەرگى ارالىقتا بۇل رەيتينگتەگى جاعدايىمىزدىڭ قانشالىقتى جاقسارعانى، نە تومەندەگەنى ازىرگە بەلگىسىز. ءبىزدىڭ ويىمىزشا، وزگەرىس سونشالىقتى كوپ بولا قويماۋى مۇمكىن.

تۇرعىندار تاراپىنان ەلىمىزدىڭ جول ينفراقۇرىلىمىنا قاتىستى ايتىلاتىن سىن از ەمەس. ولاردىڭ كوبى جول قۇرىلىسىنىڭ مينيمالدى ستاندارتتارىن ساقتاماۋ سەبەبىنەن جولداردىڭ باسىم بولىگىنىڭ ناشار جاعدايدا بولۋىنا، جول سالۋعا ساپاسىز ماتەريالداردى پايدالانۋعا، جول قۇرىلىسى تەحنولوگياسىنىڭ ورەسكەل بۇزىلۋىنا، ياعني جولدىڭ ەنى، تەگىس­تىگى، تاڭبالانۋى، جارىقتاندىرىلۋى، جول بويىن­داعى بەلگىلەر مەن وبەكتىلەردىڭ ورناتىلۋى بو­يىنشا تالاپتاردىڭ ساقتالماۋىنا، جول قوزعا­لىسى ەرەجەلەرىن ساقتاۋدى باقىلاۋدىڭ جەت­كىلىكسىزدىگىنە، قىسقى ماۋسىمدا جولداردى قاردان ۋاقتىلى تازارتپاۋعا قاتىستى. وسىنىڭ بارلىعى ەلىمىزدەگى جول اپاتى قاسىرەتىن بارىنشا ازايتۋ ماسەلەسىنە جاڭا دا جاناشىر كوزقاراس قاجەتتىگىن ۇقتىرعانداي. سونىمەن بىرگە تۇرعىنداردىڭ جول ەرەجەلەرىنە قاتىستى قۇقىقتىق ساناسى مەن مادەنيەتىن كوتەرۋ ءىسى دە وزەكتى كۇيىندە قالىپ وتىرعانى ايدان انىق.

 

سوڭعى جاڭالىقتار

ءالتىنساريننىڭ ادامي بولمىسى

رۋحانيات • بۇگىن، 00:01

ۋاقىت جاراتقان ۇلى جىر

ادەبيەت • كەشە

ۇقساس جاڭالىقتار