بىراق قوعامدىق پىكىردىڭ ۇستەمدىگىنەن كەيبىر تۇجىرىمدار مەن پىكىرلەر ماڭگىگە بەكىپ, شەگەلەنىپ قالادى. ونىڭ زاردابىن جاس سانا نەمەسە جارتىكەش سانا تارتىپ جاتادى. ءوزىن «ونەر ادامى» سانايتىن سولار كوپشىلىكتى تاڭعالدىراتىن ونەر تۋدىرماي جاتىپ, «قۇرباندىق بەرۋگە» بەيىل بولادى. ءوز باسىم وسى ءبىر زۇلىم تالاپتىڭ استارىنان حاوستى كورەم...
راس, ونەردىڭ ارعى-بەرگى تاريحىندا بيىك ونەر تۋدىرىپ, ادامزاتتى تاڭعالدىرۋ ءۇشىن ازدى-كوپتى قۇرباندىققا بارعان ەرەكشە تالانتتى ادامداردى ساناپ تاۋىسۋ قيىن. ونىڭ ىشىندە سۋرەتشىلەردىڭ اسا اۋىر تاعدىرىن وقىپ وتىرىپ, جانىڭ قينالىپ كەتەدى. «مىناداي تاماشا تۋىندىنى ومىرگە اكەلگەن ادام وسىنشالىقتى ەسسىز بە ەدى؟» دەيسىڭ. ولار نەگە ادام ءتۇسىنىپ بولمايتىن انوماليالىق ارەكەتتەر جاساعان؟ تاڭداپ العان جالعىزدىقتارىن جار ەتىپ, ۇنەمى اشقۇرساق ءجۇرۋ, نوقتاعا باسى سىيماي, «ەل ارالايمىن» دەگەن سىلتاۋمەن قاڭعي بەرۋ, ەڭ سوڭىندا قايىرشىلىقپەن تىرشىلىكتەگى ساپارىن اياقتاۋ سولاردىڭ جازمىشى سياقتى قابىلدانادى. ونداي سۋرەتشىلەر وتە كوپ, ءتىپتى ارعى ءداۋىردى ايتپاعاندا, ون توعىزىنشى عاسىردىڭ ورتان بەلىنەن بىلاي قاراي ەسەپتەسەڭ دە, تاعدىرى تالكەككە تۇسكەن تانىمال سۋرەتشىلەردىڭ ەسەبىنەن جاڭىلاسىڭ. ءتىپتى ولار تۋرالى زەرتتەۋلەردى شولساڭ, ءدال سول سۋرەتشى, مىسالى, نيدەرلاندىق اتاقتى ۆينسەنت ۆان-گوگ وتىز جەتى جاسىندا ءوز وزىنە قول سالعانى ابدەن قيسىندى سياقتى. ونەر ودان سونداي قۇرباندىقتى تالاپ ەتتى! ەكى مىڭنان استام تۋىندىنى ومىرگە اكەلۋ ءۇشىن ول قاراپايىم ادامي باقىتتى سەزىنبەۋى كەرەك ەدى... سول سياقتى نەبارى ەلۋ ءتورت جىل ءومىر سۇرگەن اتاقتى پول گوگەننىڭ دە قاڭعىباس عۇمىرىن, ىلعي كەدەيلىكپەن بەتپە-بەت كەلۋىن, تابيعاتپەن تابىسۋ ءۇشىن قالالىق وركەنيەتتەن, قوعامىنان, ۇيىنەن باز كەشىپ, اقىر سوڭىندا پولينەزيا ارالدارىندا دەپرەسسياعا ءتۇسىپ, جازىلمايتىن اۋرۋعا ۇشىراپ قايتىس بولۋىن دا زەرتتەۋشىلەر «ونەرگە دەگەن ادالدىق», ء«ومىرىن ونەر جولىنا قۇرباندىققا شالدى» دەپ قاراستىرادى. قىزىعى, ەكەۋى دە ولگەن سوڭ اسا تانىمال ونەر يەلەرىنىڭ قاتارىنا قوسىلىپ, تۋىندىلارى جوعارى باعالانا باستايدى...
فرانتسۋز الەۋمەتتانۋشىسى ءارى فيلوسوفى ەميل ديۋركگەيم «گەني» جانە «جىندى» دەگەن ۇعىمدار ءبىر-بىرىنە وتە جاقىن دەيدى. ويتكەنى ونىڭ ويىنشا شىعارماشىلىق ەسالاڭدىقپەن شەكتەسەدى. تالانتتى ونەر يەلەرى شىعارماشىلىقتىڭ ناتيجەسىمەن ەمەس, شىعارماشىلىق ۇدەرىستىڭ وزىمەن شابىتتانادى. ونىڭ بىتكەن تۋىندىسى قالاي باعالانادى, ونى قولداپ-قولپاشتايدى ما, جوق الدە ەلەۋسىز قالدىرا ما – مىنە بۇل ەكىنشى كەزەكتەگى ماسەلە. ديۋركگەيم شىن مانىندەگى شىعارماشىلىقتىڭ سوڭىنا تۇسكەن ادام اۋىتقىپ كەتۋى مۇمكىن نەمەسە ءوز ءومىرىن سۋيتسيدپەن اياقتايدى دەگەن تۇجىرىم ايتادى ءارى وعان ەڭ اتاقتى فيلوسوفتاردىڭ, جازۋشىلاردىڭ, سۋرەتشىلەردىڭ ومىرىنەن مىسالدار كەلتىرەدى.
ارينە, اسا تالانتتى ادامداردىڭ ونەر ءۇشىن قۇرباندىققا بارۋىنىڭ استارىندا ولاردىڭ «ەسالاڭدىقتارىنان» بولەك كوپتەگەن فاكتورلار بار ەكەنى انىق. بىراق تالانتتىڭ فيزيولوگيالىق جانە پسيحولوگيالىق, الەۋمەتتىك جاي-كۇيى ايتىلعانىمەن, وعان اسەر ەتكەن ساياسي جانە قوعامدىق فاكتورلار تەرەڭ تۇرعىدا تالدانا بەرمەيدى. سول ءۇشىن ەڭ الدىمەن تالانتتىڭ «ب ۇلىنگەن پسيحولوگياسى» نازارعا الىنىپ, «قۇرباندىققا بارۋ, قۇربان بولۋ» قالىپتى جاعداي سياقتى قابىلدانادى. بىراق بۇل شىنىمەن سولاي ما؟ الەم ادەبيەتىندە وسى جاعدايدى شەبەرلىكپەن, تەرەڭدىكپەن سۋرەتتەپ, وقىرمانعا وزگەشە وي ايتا بىلگەن جازۋشىلاردىڭ قاتارىندا اكۋتاگاۆا بار ەمەس پە ەدى؟
ونىڭ كەيىپكەرى ەسيحيدە سۋرەتشى, ياعني «توزاق ازابىنىڭ» كەيىپكەرى ونەر ءۇشىن تىم قىمبات قۇن تولەيدى. بىراق جازۋشى وسى ءبىر جان تۇرشىگەرلىك تۋىندىنى جازعاندا ونەر ادامىنىڭ قۇرباندىققا بارۋى تۋرالى يدەيانى ناسيحاتتاماعان دەپ سەنىممەن ايتا الامىز.
ەسيحيدە ءوز زامانىنىڭ بەلگىلى سۋرەتشىسى ەدى. سول جىلدارى جاسى شامامەن ەلۋگە كەلگەن, سىڭىرىنە ىلىنگەن ارىق قارا شالدىڭ قاباعى اشىلمايتىن. اكۋتاگاۆا وسى كەيىپكەرىن جان-جاقتى, بارلىق جاناما تاسىلدەردى پايدالانىپ ەرەكشە سيپاتتاعان. «ونىڭ مىنەزىنىڭ سيقى مىناداي ەدى. سۋ شىعارماس ساراڭ, ۇيالۋدى بىلمەيتىن بەتپاق, جالقاۋ, اشكوز, ول از بولسا شادىر, وركوكىرەك. بۇكىل ەلدە مەنەن اسقان سۋرەتشى جوق دەپ ويلايتىنى بار بولمىسىنان كورىنىپ تۇراتىن. ەگەر بار ماسەلە سۋرەت ونەرىنە تىرەلىپ تۇرسا ءبىرسارى عوي. باسقا ماسەلەلەردە دە وزەۋرەپ قويمايتىن». شىعارمادا سۋرەتشىنىڭ شاكىرتتەرى ايتقان اڭگىمەلەردەن باستاپ, «دەيدىگە» سۇيەنەتىن ساراي ماڭىنىڭ وسەكتەرىنىڭ ءوزى ونىڭ بەينەسىن اشۋعا قىزمەت ەتەدى. «اقسۇيەك ايەلدىڭ ۇيىندە ايگىلى ابىزعايشا حيگاكيگە قۇداي ايان بەرىپ, ول جان تۇرشىگەرلىك داۋىسپەن بولجاۋ جاساي باستايدى. سويتسە سۋرەتشى قۇلاق قويىپ تىڭداعاننىڭ ورنىنا قىلقالامىن الىپ, ابىزعايشانىڭ الەمتاپىرىق ءجۇزىن سالۋعا كىرىسىپتى». «ايتۋلى سۋرەتشى بولۋ ءۇشىن بار قىزىقتان باس تارتىپ, بۇل دۇنيەدەن تۇك كورمەي وتەيىن دەپ قۇدايعا انت بەرىپتى» دەسكەن سىبىستاردى دا اينالاسى تاراتادى. ءتىپتى كەيبىرەۋلەر ەسيحيدە جۇمىس ىستەپ جاتقاندا جاسىرىن قاراپ تۇرساڭ, ونىڭ توڭىرەگىندە ءتۇرلى سايتان-ىبىلىستەردىڭ ەلەستەرى جۇرگەنىن بايقايسىڭ دەگەن اڭگىمەلەر ايتادى.
قۇداي انا كيسسەتەندى كەسكىندەگەندە جاي ءبىر جەڭىلتەك ايەلدىڭ سۋرەتىن سالا سالۋى, فۋدو قۇدايدىڭ ءتۇرىن قانىپەزەردەن اينىتپاي قويۋى, شاكىرتتەرىنە ءتۇرلى تاجىريبەلەر جاساپ, ولاردىڭ قورىققان, شوشىعان كەزدەرىندەگى سۋرەتتەرىن كەسكىندەۋى دە سۋرەتشى تۋرالى ءبىراز مالىمەت بەرەدى. وسى ءبىر ەرنى قىپ-قىزىل, ءتۇر-تۇلعاسى الدەبىر حايۋانعا ۇقسايتىن سۋرەتشىنى ەشكىم جاقسى كورمەيدى. جاقسى كورمەك تۇگىلى, سىرتىنان كەلەمەجدەيدى, مازاق ەتەدى. «سارۋحيدە» (مايمىل) اتاندىرادى. ول تۋرالى وسەك-اياڭدار تاراتادى. بىراق بەينەلەۋ ونەرىنە باسى ءبۇتىن بەرىلگەن ونىڭ ءوزى تۋرالى وسەك-اياڭداردى تىڭداۋعا, «جاۋاپ بەرۋگە», بىرەۋلەرمەن قاستاسۋعا ۋاقىتى جوق ەدى. ونىڭ بار مۇراتى – كورگەن ادامدى تاڭ قالدىراتىن, سيقىرىمەن باۋراپ الاتىن ونەر تۋدىرۋ.
جازۋشى ەسيحيدەنى اقتاپ الۋعا, ونىڭ جاقسى قاسيەتتەرىن تىزبەلەۋگە تىرىسپايدى. كەرىسىنشە, تۇسىنىكسىز, سۇيكىمسىز, كەسپىرسىز, ء«بىرتۇرلى» ادامنىڭ بەينەسىن جاسايدى. سەبەبى تۇسىنىكتى. باسقاشا ويلايتىن ء«بىرتۇرلى» ادامداردىڭ قوعامدا سۇيكىمى بولا بەرمەيتىنى تۇسىنىكتى. ەسيحيدە – ءبىر ادامنىڭ بويىندا ونەرگە باسى ءبۇتىن بەرىلۋ سەزىمىنىڭ, اسقان تاكاپپارلىق پەن سۇيكىمسىزدىكتىڭ توعىسۋىنىڭ سيمۆولى. اينالاسىنىڭ ونى جەك كورۋى, كەمسىتۋى تەگىن ەمەس. ويتكەنى ول دا اينالاسىنداعىلاردى توبىر سانايدى, ىشتەي مەنسىنبەيدى. مۇنى سەزىنگەن ادامدار دا وعان ءدال سونداي جاۋاپ قايتارادى. ولار سۋرەتشىنىڭ قۇداي بەرگەن تالانتىن مويىنداعانىمەن, وزىنە اياۋشىلىق تانىتپايدى. ونىڭ ىشىندە ەلدىڭ پاتشاسى دا بار. «توزاق ازابىنىڭ» سۋرەتىن سالۋعا بۇيرىق بەرگەن پاتشا ونىڭ باسىن بەيسانالى تۇردە قاتەرگە تىگەدى.
سونىمەن سۋرەتشى ەڭ جاقىنىنىڭ دا, ءوزىنىڭ دە ءومىرىن جۇتقان توزاق ازابىن قالاي بەينەلەدى؟ ول بەينەلەگەن سيقىرلى كارتيناداعى «كۇناھارلار» ءتۇرلى دارەجەدەگى ادامدار. اقسۇيەكتەن باستاپ قايىرشىعا دەيىن بار. سارايدىڭ ماڭعاز شەنەۋنىكتەرى, ۇلدە مەن بۇلدەگە بولەنگەن ءبيبى-بيكەلەر, تاسپيىق ۇستاعان بۋددا-سوپىلار, سۇيرەتپە اياق كيىم كيگەن مالايلار. سونىڭ ىشىندەگى ەڭ سۇمدىعى – جىرتقىش اڭنىڭ ازۋ تىسىنە ۇقساعان قانجار اعاشتىڭ توبەسىنەن تومەن قاراي قۇلديلاپ قۇلاپ كەلە جاتقان كۇيمە. ونىڭ ىشىندە وتىرعان جاس ايەل قارا شاشى جايىلىپ, اپپاق موينى ارتقا قاراي شالقايىپ, تىرىدەي وتقا جانىپ بارا جاتىر. الاسۇرعان ايەل, وت وراعان كۇيمە... ناعىز توزاق ازابى دەۋگە بولارلىق كورىنىس. بىراق وسى كورىنىستى سالۋ ءۇشىن سۋرەتشىنىڭ كوز الدىندا كۇيمەنى ورتەدى ەمەس پە؟ ال كۇيمەنىڭ ىشىندەگى ءوز قىزى بولاتىن...
جاپون جازۋشىسى بۇل شىعارماسىندا بيىك ونەر قۇرباندىقتى تالاپ ەتەدى دەگەن يدەيانى ايتپايدى. كەرىسىنشە, قۇرباندىق تالاپ ەتۋ جازاعا لايىقتى دەيتىن پىكىردى شەگەلەيدى. سوندىقتان ناپسىگە ەرىپ, ەلىرگەن سۋرەتشىنىڭ پاتشاعا «كوز الدىمدا ىشىندە ادامى بار كۇيمەنى ورتەڭىز» دەگەن «قۇربانشىل» تالابى تىم قىمباتقا ءتۇستى... اتاقتى كارتينانى سالعان سوڭ سۋرەتشىنىڭ ءوزى دە ومىرمەن قوش ايتىسادى. ونەر ءۇشىن ءوزىنىڭ دە, قىزىنىڭ دا ءومىرىن قۇرباندىققا شالعان «ەسالاڭ» سۋرەتشىنىڭ بۇل قىلىعىن جاپون جازۋشىسى ەشتەڭەمەن دە اقتاۋعا كەلمەيتىندەي ەتىپ, وتە شەبەر سۋرەتتەگەن. ول سۋرەتشىنى عانا ەمەس, ونى جەك كورگەن, مازاق ەتكەن, ىزالاندىرعان قوعامىن دا اياۋسىز سىنايدى...
