بىراق ونىڭ جاعدايى دا جاقسى ەمەس. Covid-19 پاندەمياسى كەزىندە جاھاندانۋ جالعاسا بەردى (ادامدار اراسىندا وقشاۋلانۋدىڭ كۇشەيۋىنە قاراماستان, بۇرىنعىعا قاراعاندا بىركەلكى ەمەس). الايدا ءوزارا تاۋەلدىلىك شيەلەنىسە ءتۇستى. ءتىپتى جۇمساق كۇش قارۋعا اينالدى. ۆاكتسينالار, مالىمەتتەر, تەحنولوگيالىق ستاندارتتار ساياسي باسەكەلەستىك قۇرالىنا اينالدى.
شارتاراپتىڭ دا تىنىسى تارىلىپ, ازاتتىعى شەكتەلىپ بارادى. ءتىپتى دەموكراتيا دا شابۋىلعا ۇشىراپ, ساياسي جانە ەكونوميكالىق جۇيەنىڭ قايسىسى ازاماتتاردى قامتاماسىز ەتۋگە قابىلەتتى دەگەن يدەولوگيالىق شايقاس كۇشەيدى.
ەۋروپالىق وداق ەرەجەلەرگە نەگىزدەلگەن كوپجاقتىلىققا, اشىق نارىقتارعا, وڭ ناتيجەلەرگە, الەۋمەتتىك ادىلەتتىلىك پەن ىنتىماقتاستىققا سەنىپ, وسى باعىتتاعى جۇمىسىن جالعاستىرادى. پاندەمياعا قارسى تۇرۋدان باستاپ, كليماتتىڭ وزگەرۋىمەن كۇرەسكە دەيىنگى بۇگىنگى كۇننىڭ مىندەتتەرى تەك جاھاندىق ىنتىماقتاستىق ارقىلى شەشىلەتىنىنە سەنىمدىمىز. ەۋروپالىق وداق وسىلايشا ازاماتتارعا بۇل تۇجىرىمدامانىڭ ناقتى ارتىقشىلىقتارىن كورسەتۋ ءۇشىن ەرەجەلەرگە نەگىزدەلگەن كوپجاقتى جۇيەنى جانداندىرۋدى جالعاستىرادى. ءتىپتى بۇل قىزىقسىز ءارى تەحنوكراتتىق كورىنۋى دە مۇمكىن.
قىسقاسى, مۇنداي كوپجاقتى ىنتىماقتاستىقتىڭ بالاماسى, ياعني «جالعىز ارەكەت ەتۋ» ۆاكتسينالارعا قولجەتىمدىلىكتىڭ تومەندەۋىنە, كليماتتىڭ وزگەرۋىمەن كۇرەستىڭ السىرەۋىنە, قاۋىپسىزدىك داعدارىستارىنىڭ ورشۋىنە, جاھاندانۋدى رەتتەۋگە جول بەرمەي, جاھاندىق تەڭسىزدىكتىڭ ارتۋىنا اكەلىپ سوعادى. ەشبىر ەل, ءتىپتى الپاۋىت مەملەكەت تە ءوز بەتىنشە تابىسقا جەتە المايدى. وسى سەبەپتەرگە بايلانىستى G20-ءدىڭ قازىرگى توراعاسى يتاليا كوپجاقتىلىقتى كۇن ءتارتىبىنىڭ باستى ماسەلەسىنە اينالدىردى.
بىراق ەۋروپالىق وداقتىڭ كوپجاقتى قاعيدالارىن جاي عانا اتاپ كورسەتۋى جەتكىلىكسىز. ەۋروپا كوپجاقتى ىنتىماقتاستىققا بۇكىل الەم اتسالىسسا, بارىنە پايدالى بولاتىنىن كورسەتۋى كەرەك. جاڭا جاھاندىق سالىق كەلىسىمى – وسىنىڭ ايقىن مىسالى.
G20 ەلدەرىنىڭ قارجى مينيسترلەرى شىلدەدە ماقۇلداعان, 132 ەل قولداعان كەلىسىمدە ترانسۇلتتىق كورپوراتسيالار ءۇشىن كەمىندە 15 پايىزدىق مولشەردەگى جاھاندىق ەڭ تومەنگى سالىق ستاۆكاسى ەنگىزىلگەن. مۇنداي قادام سونىمەن قاتار كورپوراتسيالاردىڭ پايدا تاباتىن ەلدەردە دە سالىق تولەۋىن قامتاماسىز ەتەدى. بۇل – جاھاندانۋدى ادىلەتتى ەتۋ جولىنداعى تاريحي قادام جانە ءتيىمدى كوپجاقتىلىق ءۇشىن ماڭىزدى جەتىستىك.
كەيىنگى جىلدارى كوپتەگەن ەل جەكە تۇلعالاردىڭ سالىق تولەۋدەن جالتارۋىمەن كۇرەسۋ ءۇشىن بىرقاتار ماڭىزدى شارا قابىلدادى. ەىدۇ مالىمەتتەرىنە سۇيەنسەك, 2009-2019 جىلدار ارالىعىندا مەملەكەتتەر اراسىنداعى سالىقتىق اقپاراتتاردىڭ اۆتوماتتى تۇردە الماسۋى G20 ەلدەرىنە 95 ميلليارد ەۋرو قوسىمشا سالىقتىق ءتۇسىم اكەلدى. ال سالىق وففشورلارىنداعى دەپوزيتتەردىڭ مولشەرى 34 پايىزعا تومەندەدى.
دەگەنمەن, ترانسۇلتتىق كومپانيالاردىڭ سالىق تولەۋدەن جالتارۋى الدەقايدا ۇلكەن ماسەلە ءارى ونى باقىلاۋ قيىنىراق. ەىدۇ باعالاۋى بويىنشا, ترانسۇلتتىق كورپوراتسيالاردىڭ سالىق تولەۋدەن جالتارۋى جىل سايىن بۇكىل الەمدەگى مەملەكەتتەردى 100-200 ميلليارد دوللار كولەمىندەگى قاراجاتتان ايىرادى. بۇل بارلىق كورپوراتيۆتىك سالىقتاردىڭ 4-10 پايىزىن قۇرايدى. سونىمەن قاتار قولدانىستاعى كورپوراتيۆتىك سالىق جۇيەسى وسىدان ءجۇز جىل بۇرىن جاسالعان. قازىرگى جاھاندانۋ مەن تسيفرلاندىرىلعان ەكونوميكاعا سايكەس كەلمەيدى.
ەۋروپالىق وداق كوپتەن بەرى بۇل ماسەلەنىڭ بۇكىلالەمدىك شەشىمىن تابۋعا ۇمتىلدى. بىراق اقش پرەزيدەنتى دجو بايدەن اكىمشىلىگىنىڭ سىندارلى ارالاسۋى ارقاسىندا عانا سوڭعى التى اي ىشىندە بۇعان وڭ سەرپىن بەرىلدى. بۇل – امەريكانىڭ كوپجاقتى الەم تۇجىرىمداماسىن قولدايتىنىنىڭ ايقىن جانە وتە وڭ بەلگىسى.
بۇگىنگە دەيىن جاڭا كورپوراتيۆتىك سالىق شارتىن قولداعان 132 مەملەكەت الەمدىك ىشكى جالپى ءونىم كولەمىنىڭ 90 پايىزىن قۇرايدى. كەلىسىم كوپۇلتتى فيرمالاردىڭ سالىق تولەۋدەن جالتارۋ ماسەلەسىن شەشپەسە دە, ول – وسى پروبلەمانى شەشۋگە باعىتتالعان سونى قادام. وسىلايشا, كورپوراتيۆتى سالىقتاردىڭ ەڭ تومەنگى مولشەرلەمەلەرى بويىنشا جاھاندىق جارىستىڭ اياقتالۋى باستالعانىن بىلدىرەدى. ياعني وتە باي جەڭىمپازدار مەن ميللياردتاعان قاراجات جوعالتقاندار اراسىنداعى باسەكە بىتپەك. ەندى ولار قايتادان ەرەجەلەردىڭ كۇشىنە سەنە الادى.
بۇل كەلىسىم بارلىق ەل پاندەمياعا بايلانىستى شىعىنداردى جابۋعا, كليماتتىق داعدارىسپەن كۇرەسۋگە قاجەتتى ينۆەستيتسيالاردى تارتۋعا ءماجبۇر بولعان كەزەڭدە مەملەكەتتىك كىرىستەردى كوبەيتۋگە جانە تۇراقتاندىرۋعا مۇمكىندىك بەرەدى. سونداي-اق دامىعان جانە دامۋشى ەلدەر اراسىنداعى تەڭسىزدىكتەر ءوسىپ كەلە جاتقان ۋاقىتتا تەڭگەرىمدى ساقتاۋدى قامتاماسىز ەتەدى.
بىراق بارىنەن بۇرىن, جاڭا سالىق كەلىسىمى كوپجاقتى ارەكەت جاھاندانۋدىڭ ءادىل فورماسىن قۇرا الاتىنىن كورسەتەدى. بىزگە قازىر ۆاكتسينالارعا قول جەتكىزۋدەن, كليماتتىق داعدارىسپەن كۇرەسۋدەن باستاپ, مالىمەتتەر قاۋىپسىزدىگى مەن تەحنولوگيا ستاندارتتارىنا دەيىنگى باسقا دا سالالاردا ءتيىمدى حالىقارالىق ارەكەت قاجەت.
ەگەر ءبىز پاندەميادان ساباق الماساق, بولاشاق ۇرپاق ءبىزدى كەشىرمەيدى. ءبىز ءبارىمىز بىرگەمىز. شىن مانىندە بارىمىزگە كوپجاقتى كۇن ءتارتىبىن قامتاماسىز ەتۋ ءۇشىن بىزگە اقىلدى ستراتەگيا مەن باتىل تاكتيكا قاجەت.
جوزەپ بوررەل,
ەۋروپالىق وداقتىڭ سىرتقى ىستەر جانە قاۋىپسىزدىك ساياساتى جونىندەگى جوعارعى وكىلى, ەۋروپانى الەمدە نىعايتۋ جونىندەگى ەۋروپالىق كوميسسيا توراعاسىنىڭ ورىنباسارى,
پاولو دجەنتيلوني,
ەۋروپالىق وداقتىڭ ەكونوميكالىق كوميسسارى, يتاليانىڭ بۇرىنعى پرەمەر-ءمينيسترى (2016-2018) جانە سىرتقى ىستەر ءمينيسترى (2014-2016)
Copyright: Project Syndicate, 2021.
www.project-syndicate.org
