دەموگرافيامىزدىڭ تالعارى

قازاقستاننىڭ دەموگرافيا عىلىمىنىڭ نەگىزىن سالۋشى, ساياساتتانۋ عىلىمدارىنىڭ دوكتورى, ورتالىق ازيا ۋنيۆەرسيتەتىنىڭ رەكتورى ماقاش ءتاتىموۆ حاقىندا بىرەر سىر بۇگىندە الەم تانىعان اتاقتى عالىم ماقاش ءتاتىموۆ دەموگرافياعا قالاي كەلدى, قالاي دەموگراف بولدى؟ ماسەلەگە بايىپپەن تەرەڭىرەك ۇڭىلسەك, مۇنىڭ استە كەزدەيسوق ەمەس, زاڭدى قۇ­بىلىس ەكەنىن بايقايمىز. سەبەبى, دەموگرافيا – حالىق تۋرالى ءىلىم. ال الپىسىنشى جىلداردا اتامەكەنىندە ازشىلىققا اينالعان قازاقتار قاتتى قاعاجۋ كورە باستادى. ءتىلى دە, ءدىلى دە, مادەنيەتتە دە, مەكتەپتە دە, عىلىم-بىلىمدە, كادر ماسەلەسىندە, ۇلتتىق بايلىق پەن الەۋمەتتىك يگىلىكتەردىڭ بولىنىسىندە دە جەرگىلىكتى حالىق شەتكە قاعىلىپ وگەيسىتىلدى. مۇنىڭ ءوزى ۇلكەن اۋقىمداعى ۇلتتىق كەمسىتۋ مەن قورلاۋعا اينالىپ بارا جاتتى. ۇلت مۇراتىنا قاۋىپ ءتوندى. وسىنداي قيىن جاعداي, ءولىارا مەزگىلدە قا­زاقتى قورلىق پەن قۇرىپ كەتۋدەن قۇتقاراتىن, ۇلت­سىزدانۋدان ساقتايتىن بىردەن-ءبىر جول – حالىقتىڭ سانىن كوبەيتۋ, ونىڭ اتامەكەندەگى ۇلەس سالماعىن ءوسىرۋ, ۇلتتىق دەموگرافيالىق ءتىنىن جاقسارتۋ ەكەنىن تەرەڭنەن ءتۇيسىنىپ, سانالى تۇردە سەزىنگەن ادامداردىڭ ءبىرى – ارمانشىل جاس جىگىت ماقاش ءتاتىموۆ ەدى. قازاق ۇلتىنىڭ دەموگرافيالىق احۋالى ءوزىنىڭ تومەنگى شەگىنە جەتە قۇلدىراعان وسى شاقتا ءوز حالقىن سۇيگەن, سول ءبىر كەزەڭنىڭ ناقتى جاعدايىن تەرەڭ تۇيسىنە زەردەلەگەن ماقاش سياقتى زەردەلى دە پايىمدى جاس ازامات دەموگرافيا عىلىمىنا بەتتى بۇرماۋى مۇمكىن ەمەس ەدى. بۇل كەزدە ماسكەۋ وتارشىلدىعىنان شىنجىر ءۇزىپ, تاۋەل­سىز­دىك الۋ تۇسكە دە كىرمەيتىن. تىعىرىقتان شى­عاراتىن ەڭ دۇرىس, ەڭ پاراساتتى جول – تىنىشتىقتا, باقۋاتتىلىقتا, دامۋدىڭ تابيعي اعىسىندا داۋ-دامايسىز, دابىراسىز جۇزەگە اسىرىلاتىن دەموگرافيا مايدانى بولاتىن. وسىنى ءداستۇرلى دانالىعىمەن, ىشكى تۇيسىگىمەن ۇعىنعان قازاق حالقى الپىسىنشى جىلداردىڭ باسىندا دەموگرافيا مايدانىنا شىقتى, قازاق شاڭىراقتارىندا جەتەۋدەن, وننان قارا­دو­ما­لاق­تار جۇگىردى, قازاق اۋىلدارىندا “دەمو­گرافيالىق ءدۇمپۋ” بەلەڭ الدى. ۇلتىنىڭ پەرزەنتى, بولمىسىنان دەگدار ماقاشتىڭ دا دەموگرافيا عىلىمىنداعى مىلتىقسىز مايدانى ناق وسى تۇستا باستالدى. ءبىزدىڭ ويىمىزشا, ءوز اتامەكەنىڭدە 28-29 پايىز ازشىلىقتا تۇرىپ باستاعان قازاق حالقىنىڭ وسى دەموگرافيالىق مايدانىن ءۇندى حالقىنىڭ اعىلشىندارعا قارسى ماحاتما گاندي باستاعان اتاقتى “ازاماتتىق مويىنسۇنباۋىمەن” سالىستىرۋعا بولادى. ال ماقاش العاشىندا سول مايداننىڭ ۇگىتشىسى, جارشىسى بولىپ, كەلە-كەلە تۋ كوتەرۋشى, قولباسشىسىنا اينالدى. قازاقتىڭ دەموگرافيا عىلىمىن جورگەگىنەن باستاپ تەربەتىپ, الەمدىك دەڭگەيگە كوتەردى. قازاق مەملەكەتى جۇرگىزەتىن دەموگرافيالىق, كوشى-قون ساياساتتارىن قالىپتاستىرۋدا مىنەكي, جارتى عاسىر بويى جانكەشتىلىك تانىتىپ, ءالى كۇنگە دەيىن ولشەۋسىز ەڭبەك ءسىڭىرىپ كەلەدى. ماكەڭ كەزىندە مەتاللۋرگ تە بولىپ كەتە جازداعان. وندا قازاق حالقى ءوزىنىڭ بىردەن-ءبىر دەموگرافىنان, قوعام قايراتكەرىنەن, ءبىزدىڭ قازىرگى تاۋەلسىز مەملەكەتىمىزدىڭ دەموگرافيالىق ساياساتىن جاساپ-ۇسىنۋشى ساڭلاق ساياساتكەرىنەن كوز جازىپ قالعان بولار ەدى. باقىتىمىزعا قاراي, بۇل جولى قۇدايدىڭ كوزى ءتۇزۋ بولعان ەكەن. سوعان قاراعاندا, ءبىر حالىقتىڭ بىردەن-ءبىر دەموگرافى بولۋ ماڭدايىنا جازىلعان ماقاش تا تەگىن ەمەس. جەتىنشى اتاسى ءدۇيىم قازاققا اتى شىعىپ, سۇيەگى قاسيەتتى تۇركىستانعا قويىلعان قالىباي باتىر... توعىزىنشى اتاسى جاۋىرىنشى جۇگىنەي سۇيەك قاراپ بولجام ايتىپ, قاراۋىنداعى حالىقتى كولدەنەڭ قاۋىپ-قاتەردەن تالاي امان ساقتاپ قالعان دەيدى. قاز داۋىستى قازىبەك ءبيدىڭ جاۋىرىنشىسى بولعان. ەندەشە, ماقاڭنىڭ دەموگرافيانى تاڭداپ, حالقىمىزدىڭ وتكەنىن شولىپ, بۇگىنىن با­يىرقالاپ, كەلەشەگىن بولجاۋعا قۇزىرلى دە­موگراف بولۋىنىڭ ءوزى, ءسىرا, سول اۋليەدەن اۋىسقان قاسيەت شىعار! قالاي بولعاندا دا, الماتىنىڭ ىرگەسىندەگى تالعاردا ون بالانىڭ كەنجەسى بولىپ تۋىپ, اكە-شەشەدەن ون ءۇش جاسىندا قالعان جاس ماقاش ورتا مەكتەپتى بىتىرە سالا ارمان قۋىپ قازاقستان ماگنيتكاسىن كوتەرۋ ءۇشىن تەمىرتاۋعا بارادى. بولاشاق پرەزيدەنتىمىز نۇرسۇلتان نازار­باەۆ­پەن بىرگە ۋكراينانىڭ دنەپرودزەرجينسك قالاسىنداعى تەحنيكالىق ۋچيليششەدە ەكى جىل وقيدى. وسىندا 1959 جىلى بۇكىلوداقتىق حالىق ساناعىن جۇرگىزۋگە اتسالىسادى. 1962 جىلى ماسكەۋگە وقۋعا اتتانادى. وندا مەملەكەتتىك پەدا­گوگيكالىق ينستيتۋتىنىڭ ارناۋلى پسي­حو­لوگ­يا فاكۋلتەتىنىڭ ستۋدەنتى بولادى. تالاپتى جاس ونى دا مىسە تۇتپاي, ءوز بەتىمەن ماسكەۋدىڭ ەكونوميكا جانە ستاتيستيكا ينستيتۋتىندا اتاعى الەمگە ايگىلى عالىم, پروفەسسور ب.تس. ۋرلانيستەن ءدارىس الىپ, عۇلامانىڭ ءىزىن باسادى, 1967 جىلى وسى ينستيتۋتتىڭ اسپيرانتۋراسىڭدا قالدىرىلىپ, جابىق تاقىرىپقا مەزگىلىنەن بۇرىن كانديداتتىق ديسسەرتاتسيانى ءساتتى قورعاپ شىعادى. ماسكەۋ كەزەڭىنەن ايتپاۋعا بولمايتىن ءبىر-ەكى اڭگىمە بار. ماقاش 1964 جىلى ەكىنشى كۋرستىڭ ستۋدەنتى كەزىندە سوكپ ورتالىق كوميتەتىنىڭ تۇكىرىگى جەرگە تۇسپەي تۇرعان ءبىرىنشى حاتشىسى نيكيتا حرۋششەۆقا جاپپاي ۇجىمداستىرۋ مەن وتىرىقشىلاندىرۋداعى اسىرا سىلتەۋدەن قازاق حالقىنىڭ قاتتى زارداپ شەككەنى تۋرالى حات جازىپ, مۇنىڭ “قاساقانا جاسالعان گەنوتسيد, ناعىز حالىقتىق تراگەديا” بولعاندىعىن اتاپ كورسەتەدى. كەڭەستىك قوعامنىڭ قوياسىن اقتارعان, تۋعان حالقىنىڭ دەموگرافيالىق سەرگەلدەڭدەرىنە جان ايقايىن قوسقان وسىناۋ شىنشىل دا باتىل حاتتىڭ اۆتورى سول كەزدە نەبارى 24 جاستا بولاتىن. 60-شى جىلدارى قازاق مەكتەپتەرى بىرىنەن سوڭ ءبىرى جابىلىپ جاتتى. قازاق اۋىل­دارى بولاشاعى جوق, “پەرسپەكتيۆاسىز” دەپ جاريالاندى. قازاق ءتىلىنىڭ تۇنىعى لايلانىپ, اياسى تارىلىپ, تۇنشىقتى. دومبىرانى “مىڭقىلداتپاي”, مادەنيەتىمىزدەن الاستاپ, ساحنا ماڭىنا مۇلدە جولاتپاۋعا ۇسىنىس جاسالدى. قازاقتار ءوز اتامەكەنىندە ءتۇرلى جاعدايدا, ءتۇرلى دەڭگەيدە, باسى ديماش احمەت ۇلى قوناەۆ بولىپ, كەمسىتۋشىلىكتىڭ نەبىر كوكەسىن كورەدى. ۇلتتىق مۇددەمىز ورتالىق تاراپىنان اياققا باسىلدى. وسى ءبىر اۋىر كەزەڭدە مۇرات اۋەزوۆ, ماقاش ءتاتىموۆ جانە باسقالارى باستاعان ماسكەۋلىك قازاق ستۋدەنت-جاستارى قازىردە اڭىزعا اينالعان اتاقتى “جاس تۇلپار” ۇيىمىن قۇردى. ماقاش ۇيىم قاتارىندا ءجۇرىپ قازاق حالقىنىڭ كەڭەس وكىمەتى جىلدارىنداعى دەموگرافيالىق تاريحىن ءھام سول كەزدەگى دەموگرافيالىق احۋالى مەن بولاشاعىن زەردەلەگەن لەكتسيالار وقىدى. قازاق ۇلتى دەموگرافيالىق دامۋ بارىسىندا كورگەن قياناتتار مەن ادىلەتسىزدىكتەردى سۋىرتپاقتاپ ايتىپ وتىردى. سول كەزدەگى ساياسي جاعدايدا بۇل كوزسىز ەرلىك ەدى. بۇل ۋاقىتتا حح سەزدىڭ “جىلىمىعى” ۇمىتىلىپ, ساياساتتاعى اۋا رايى قايتادان ىزعارلانىپ, توتاليتارلىق توڭى قاتايا باس­تاعان-تىن. مىنە, بۇگىنگى حا­لىق­نا­ما­مىزدىڭ تەمىر­قازىعىنا اي­نالعان ءماش­ھۇر عالىم ما­قاش ءتا­تى­موۆ قازاق دەموگ­را­فياسىنداعى العاشقى قا­دام­دارىن وسىلاي جاساعان بولاتىن. ستۋدەنتتىك كەزدىڭ وزىندە-اق عىلىمي ورتادا “قازاقستاننىڭ ءۋرلانيسى” اتانعان ماقاش قازاق حالقىنىڭ سانى مەن قۇرامى جانە ورنالاسۋى جونىندەگى تىرناقالدى مونوگرافيالىق عىلىمي ەڭبەگى – “تسيفرلار شەجىرەسىن” (1965 جىلى) جازىپ بىتىرگەن-ءدى. ماقاڭ جەتپىسىنشى جىلى ەلگە, الماتىعا ورالعان سوڭ ى.التىنسارين اتىنداعى پەدا­گوگي­كالىق عىلىمي-زەرتتەۋ ينستيتۋتىندا, 23 جىل بويى عىلىم اكادەمياسىندا ءوزىنىڭ جانى سۇيگەن, سونىڭ حالىق زارىن ايتا بىلەتىن اششى شىندىعىنان وزەگى كۇيگەن عىلىممەن دەندەپ شۇعىلداندى. قازاقستان مەن قازاق حالقىنىڭ دەموگرافيالىق دامۋ ساتىلارىنىڭ وتكەنىن, بۇگىنىن تالداپ-ساراپتادى, بولاشاعىن پا­يىم­داپ, بولجادى. قازاق جانە ورىس ءتىل­دەرىندە جيىرماعا جۋىق كىتاپ, ىرگەلى مونوگرافيالار جازدى. سولاردىڭ ارقايسىسى الىس-جاقىن جۇرتشىلىقتى ەلەڭ ەتكىزىپ, عىلىمي-مادەني ومىردە ءبىر-ءبىر تولىمدى وقيعا بولىپ وتىردى. “دەموگرافيا – حالىقتانۋ”, “رازۆيتيە نارودوناسەلەنيا ي دەموگرافيچەسكايا پولي­تي­كا”, “وركەنى وسكەن ولكە”, “سوتسيالنايا وبۋس­لو­ۆلەننوست دەموگرافيچەسكيح پروتسەسسوۆ”, “اۋىل­داعى دەموگرافيالىق احۋال”, “حا­لىق­ناما نەمەسە سان مەن سانا”, “قازاق الەمى”, “دەربەستىگىمىز – دەموگرافيادا”, باسقا دا كىتاپتارى حالىقتىڭ دەموگرافيالىق ساۋاتىن اشتى. قانشاما عىلىمي ماقالالار جاريالادى, سۇحباتتار بەرىلدى. ماكەڭنىڭ 1989 جىلدىڭ باسىڭدا “جۇلدىز” جۋرنالىندا شىققان “مەشىن جىلعى اپات” اتتى ماقالاسى ءالى ەسى­مىزدە. جۇرتتى ءدۇر سىلكىندىرىپ ەدى. اقيقاتىمەن. ال­ماستاي وتكىرلىگىمەن. ارينە, كەڭەس كەزىندە كوپتەگەن ارحيۆ جادىعاتتارى مەن قۇجاتتارى جابىق بولدى. 16-جىلدىڭ اقيقاتىن, 21-22-جىلدارداعى اشارشىلىق جايىن, 32-جىلعى ستاليندىك-گولوششەكيندىك گەنوتسيدتىڭ سۇمدىعىن, قازاقتىڭ قايماعى سىپىرىلعان 29 جانە 37-جىلداردىڭ قىزىل قىرعىنىن, تىڭ يگەرۋ كەزىندە قازاقستاندا ورىن العان ميگراتسيالىق قيعاشتىقتاردى اشىق ايتۋ مۇمكىن ەمەس-ءتىن. قىسقاسى, قازاعىم قيانات كورىپ ەدى دەپ ايتۋعا بولمايتىن. بۇلار, كوبىنەسە تۇسپالداپ جەتكىزىلدى. ال ىشتە تىنعان سول شەمەندى اقتارىپ, اقيقاتتى اشىق ايتاتىن زامان كەلگەندە, ماقاش اعامىز قاپاستان شىققان بۇلبۇلداي ەركىن تىنىس الدى, بارشا شىندىقتى ۇلكەن پاراساتپەن كەڭىنەن تولعادى. ودان بۇرىن دا ۇندەمەي تۇرا الماعان-دى. كەڭەس وداعىنداعى ءار ۇلتقا ءارتۇرلى قول­دا­نىلعان, تۇركى تەكتەستەردىڭ تابيعي ءوسىمىن شەك­تەۋگە, سلاۆيانداردى ارتىقشىلىق جاعداي جاساپ كوبەيتۋگە باعىتتالعان ەكىجۇزدى دەموگرافيالىق ساياساتقا قارسى شىقتى. ءار حالىقتىڭ دەموگرافيالىق ءوسىمى ءوز ەركىمەن تابيعي تۇردە, بىردەي جاعدايدا شەشىلسىن. ۇكىمەتتىڭ وتباسى, ياعني ەرلى-زايىپتىلاردىڭ نازىك ماسەلەسىنە, كيەلى قۇپياسىنا ارالاسۋعا, بەينەلەپ ايتقاندا, ولاردىڭ “كوك كورپەسىن” اشىپ قاراۋعا حاقىسى جوق, “كوك كورپە” ءوز ەركىمەن بۇلكىلدەسىن, – دەيدى ماقاش. – بۇل رەتتە بىرەۋگە قىسىم­شى­لىق جاساپ, تاعى بىرەۋگە ارتىقشىلىق بەرۋگە بول­مايدى.  “شىن مانىسىندە بۇل كەمسىتۋشىلىك ساياسات”, دەپ جازدى قازاق دەموگرافى. سونداي “شالكەس” مىنەزدەرىن جاقتىرماي قالعان وكتەمشىل ماسكەۋ ورىس تىلىندەگى ەكى مونوگرافياسى, قازاقشا بەس-التى كىتابى بولا تۇرا, دوكتورلىق قورعاۋدىڭ جولدارىن تارس بەكىتىپ جاۋىپ تاستاسا دا, ماقاش بايعالي ۇلى تاۋەلسىزدىگىمىزدىڭ تورىندە 1995 جىلى “جاس مەملەكەت – قازاقستان رەسپۋبليكاسىنىڭ جەكە وزىندىك دەموگرافيالىق ساياساتىن قالىپتاستىرۋ ماسەلەلەرى” دەگەن تاقىرىپقا دوكتورلىق ديس­سەرتاتسيا قورعادى. سوندا اكادەميك دوس­مۇحامەد كىشىبەكوۆ, بەلگىلى زاڭگەر, پرو­فەسسور سۇلتان سارتاەۆ جانە باسقالار ەڭبەكتىڭ ءادىل سارابىن جاساي كەلە: “ماقاش شىن مانىسىندە باياعىدان بەرى دوكتور ەدى. بۇگىنگى قورعاۋ سونى تەك قاعاز جۇزىندە رەسمي زاڭداستىرىپ بەكىتۋدىڭ ءراسىمى عانا. ءتاتىموۆتى دەموگرافيا سالاسىندا الەمدىك دەڭگەيدەگى ءىرى عالىمداردىڭ قاتارىنا باتىل قويۋعا بولادى”, دەپ ايتقاندارى قۇلاعىمىزدا قالىپتى. شىنىندا, باتىستىڭ عالىمدارى ماقاش بايعالي ۇلىن ءاۋ باستان-اق باعالادى دا, مويىندادى دا. سوناۋ 1979 جىلدان باستاپ وعان ۇزبەي سىلتەمە جاساپ وتىردى. تاتىموۆكە جۇگىنسەك, – دەيدى امە­ريكالىق ساياساتتانۋ دوكتورى رومان سولجانۋك, – 2000 جىلى كەڭەس وداعىنداعى ورىس­تاردىڭ ۇلەس سالماعى 43-45 پايىزعا دەيىن كەميدى. قازاقتاردىڭ سانى قازىردىڭ وزىندە 7 ميلليونعا جاقىنداپ قالعان. بۇلاي اشىق ايتۋ – كەڭەس عىلىمىنداعى ءبىرىنشى ءھام وتە باتىل قادام. 1985 جىلى اعىلشىننىڭ دەموگرافيا پروفەسسورى شيحۋ ەننا مەن نەمىستىڭ ساياساتتانۋ دوكتورى بەسس براۋن بىلاي دەپ جازدى: ء“تاتىموۆ قازاقتار 1970 جىلى عانا 5-6 ميلليونعا جەتىپ, ءوزىنىڭ بۇرىنعى سانىن قالپىنا كەلتىرە العاندىعىن راستايدى. بۇل ارادا ول كسرو-داعى يدەولوگيا مەن ساياسات تۇرعىسىنان تىس, شەتىن تۇسقا اياق باسقان... ءتاتىموۆ ادال عالىم رەتىندە قازاقتار بۇرىنعى سانىن قالپىنا كەلتىرىپ وتىر دەگەندە, ۇجىمداستىرۋ كەزىندە كۇشتەپ كوشىرۋ مەن وتىرىق­شىلاندىرۋدىڭ سالدارىنان قازاق­تار­دىڭ وراسان زور قۇرباندىقتارعا ۇشىراعانىن ايتىپ وتىر”. ماقاشتىڭ ءوزى دە دەموگرافيالىق اقپارات­تاردى اشىق ايتامىن دەپ 1986-87 جىلدارى “پراۆدا” گازەتىنىڭ قاھارىنا ءىلىنىپ, جەل­توقساننىڭ دەموكراتيالىق دۇربەلەڭىندە باستى ۇيىمداستىرۋشىلاردىڭ ءبىرى دەپ تانىلىپ, قۇرباندىققا ۇشىراي جازداعانى بار. “پراۆدا” گازەتىنىڭ سونداعى ماقاشتى تومپەشتەپ سىنا­عا­نىن “ەۋروپا داۋىسى” “پراۆدانىڭ” ورا­شولاق پىكىرى دەپ مىسقىلداعان-دى. دەموگرافيا قوعام مەن حالىق ءومىرىنىڭ بارلىق سالاسىنا ارالاسادى. اسىرەسە, تاۋەل­سىز­دىك جىلدارىندا دەموگراف ماقاش ءتاتىموۆتىڭ كۇرەسكەرلىك, قايراتكەرلىك, ساياساتكەرلىك, ازاماتتىق تۇلعاسى ودان ءارى تۇعىرلانىپ, ايقىندالا ءتۇستى. ءوز ۇلتىنىڭ ادال پەرزەنتى الدەكىمدەر ۇناتپاي قالار دەپ ۇرىكپەي-اق, “جەلتوقسان”, “ازات”, “الاش” سىندى وتانشىل قوزعالىس, پارتيالاردىڭ جۇمىسىنا بەلسەنە قاتىستى. تىكەلەي جانە قوعامدىق قىزمەتىمەن “ۇلكەن رەسمي ساياساتقا” دا يگى ىقپالىن تيگىزە ءبىلدى. تاۋەلسىز قازاقستاندا ۇلتارالىق تاتۋلىق پەن ازاماتتىق كەلىسىمدى ساقتاۋ, ساياسي تۇراقتىلىقتى نىعايتۋ, دەموگرافيالىق جانە ميگراتسيالىق ساياساتتى قالىپتاستىرۋ جولىندا دا كۇش-جىگەر مەن عىلىمي زەردەسىن, تالانت-قابىلەتىن ايانباي جۇمساپ كەلەدى. بۇل ورايدا, اسىرەسە, پرەزيدەنتتىڭ جانە مينيسترلەر كابينەتىنىڭ اقپاراتتىق-تالداۋ ورتالىعىندا اعا ساراپشى, ستراتەگيالىق زەرتتەۋلەر ينس­تيتۋتىندا باس عىلىمي قىزمەتكەر بولىپ ىستە­گەن جىلدارىندا تولىمدى جۇمىستار اتقاردى. ماقاڭ جۇرگەن جەرىندە ءارى كۇلدىرىپ, ءارى بايىپتى تۇردە “كوك كورپە بۇلكىلدەي بەرسىن” دەپ ناسيحات ايتسا, ول كەراۋىزدىق نەمەسە بەيپىلدىك ەمەس. ول قازاقستان حالقىن سان جانە ساپا جاعىنان وسىرۋگە شاقىرعان ازامات عالىمنىڭ جانايقايى, ومىرلىك مۇراتى دەپ ءبىلۋىمىز كەرەك. ماقاش بايعالي ۇلى مەن ەلباسى اراسىندا جايماشۋاق دوستىق قاتىناس ورناعان. ءبىر كەزدە بىرگە وقىعان دوسىمەن 31 جىلدان كەيىن, 1991 جىلدىڭ ماۋسىمىندا كەزدەسكەندە “ادىلەتتىڭ اق جولى” دەگەن كىتابىنا: “قۇرمەتتى ماقاش! جاس كەزىمىزدە ءومىر جولىن بىرگە باستاپ, مەتاللۋرگ ماماندىعىن بىرگە يگەرگەن ءتاتتى كۇندەردىڭ ەسكەرتكىشى” دەگەن قىمباتتى قولتاڭبا جازىپ بەرىپ ەدى. نۇرسۇلتان ءابىش ۇلى ءاربىر كەزدەسكەن سايىن: “قازاقتى قاشان كوبەيتەمىز, ماقاش؟” دەپ ءازىل-شىنى ارالاس سۇراپ جۇرەدى. 2008 جىلى دنەپرودزەرجينسكىدە بىرگە وقىعانداردىڭ تەمىرتاۋدا بولعان بەيرەسمي كەزدەسۋىندە نۇرەكەڭ: ء“اي, ماقاش, سەن بۇل جەردە قىدىرىپ جۇرگەنىڭدە ءوزىڭ كوپ ايتاتىن كوك كورپەنى باسقا بىرەۋ بۇلكىلدەتىپ كەتىپ جۇرمەسىن”, دەپ دەموگرافيالىق استارلى قالجىڭ ايتىپ جۇرتتى دۋ كۇلدىرگەن. پرەزيدەنتىمىزدىڭ دەموگرافيا ماسەلەلەرىن وتە نازىك ءارى تەرەڭ تۇسىنەتىندىگىنە ماقاش تا ءتانتى. سول سەبەپتەن دە وتكەن جىلى ەلىمىزدىڭ دەموگرافياسىمەن ساباقتاستىرا “ەلباسى جانە ەل سانى” اتتى كىتاپ جازىپ شىعاردى. وسى ەڭبەكپەن قاتار ءوزىنىڭ اۋىر­ىڭقىراپ جۇرگەنىنە قاراماستان, اشارشىلىق زوبالاڭى جايىندا “زۇلمات پەن زارداپ”, ودان سوڭ ورىس تىلىندە الەم حالقىنىڭ ءوسۋى مەن دامۋىنىڭ الەۋمەتتىك-ساياسي پروبلەمالارىن زەردەلەيتىن “گلوباليزاتسيا دەموگرافي” اتتى تولىمدى ەڭبەگىن جاقىندا عانا ءبىتىردى. قۇداي بۇيىرتسا, باس دەموگرافىمىزدىڭ باستى ەڭبەگى وسى كىتاپ بولماق. مەنىڭ ماقاش اعانى بىلگەنىمە دە جيىرما جىلدان اسىپ بارادى ەكەن. وسى جىلداردا تالعاردا ورنىعىپ, ەتەنە بولىپ كەتتىم. ماقاش اعانىڭ دا تۋعان جەرى تالعار. ول  بەلگىلى جۋرناليست قالامگەر بەكبولات ادەتوۆپەن, پارتيا قىزمەتكەرى ءجۇمادىل ساتىبالديەۆپەن تالعار تۇبىندەگى اقدالا اۋىلىنىڭ فەرماسىندا بالالىق شاقتارىن بىرگە وتكەرگەن. ءۇش اعا دوس ءاربىر كەزدەسكەن سايىن: “متف-دان شىققان ۇشەۋمىز” دەپ ماقتانىش ەتىپ وتىرادى. مەن بىردە: “تالعاردان شىققان تورتەۋمىز”  دەسەك قايتەدى دەپ ىنىلىك بازىنا ايتقانمىن. ولار ۇندەي قويمادى. ء“اي, بالا-اي!” دەگەندەرى بولار. شىنىندا دا, تالعاردان شىققان, بۇل كۇندەردە دەموگرافيامىزدىڭ تالعار سىندى بيىك شىڭىنا اينالعان ماقاڭداردىڭ قاتارىنا قوسىلۋ كىم-كىمگە دە وڭاي بولماس. قازىر, 2010 جىلدىڭ ورتاسىنا قاراي, قازاق ەلىنىڭ تۇڭعىش پرەزيدەنتى نۇرسۇلتان نازارباەۆ پەن ونىڭ دنەپرودزەرجينسكىدە بىرگە وقىعان دوسى, قازاقتان شىققان تۇڭعىش دەموگراف ماقاش ءتاتىموۆ بىرىنەن سوڭ ءبىرى 70-كە تولاتىن مەرەيلى جىلى ءوز اتامەكەنىندەگى قازاق ۇلتىنىڭ مەرەيى بيىك, مۇراتى اسقاق. بۇل كۇندەردە قازاقستانداعى قازاقتار 10 ميلليونان ەركىن استى, ۇلەس سالماعى 64 پايىزعا جەتتى. الەمدەگى الاش جۇرتى ون بەس ميلليوندى ەڭسەرىپ بارادى. ال بۇل ءجايت ءوزىنىڭ شەشۋشى ۇلتتىق مايدانىندا قازاق حالقىنىڭ جەڭىپ شىققانىن كورسەتەدى. بۇل تۋعان حالقىن باقىتتى بولاشاققا سارابدالدىقپەن باستاعان ەلباسىمىزدىڭ دا جەڭىسى. ءبىز مۇنى سونىمەن بىرگە ەلباسىنا دۇرىس دەموگرافيالىق ساياسات جۇرگىزۋگە قاناتتاسا سەپتەسىپ, “دەربەستىگىمىز – دەموگرافيادا!” دەپ ۇران كوتەرىپ شىققان, دەموگرافيانى عاشىق جارىنداي سۇيەتىن (مايرا جەڭگەمىزدىڭ قۇلاعىنا التىن سىرعا) ماقاش ءتاتىموۆ اعامىزدىڭ دا باستى جەڭىسى, اقجارىلقاپ قۋانىشى دەپ بىلەمىز. جانە سول قۋانىشقا شىن جۇرەكتەن ءسۇيىنىپ, وعان مىنا تومەندەگىدەي ماداق جىرىن ارنايمىز. اكادەميكسىڭ, ارداقتىسىڭ, دوكتىرسىڭ, اعا, جان-جۇرەگىڭ جۇمساق, رۋحىڭمەن وتكىرسىڭ, اعا. جاۋىرىنشى جۇگىنەي باباڭنان دارىعان كيە – قورجىنىڭدى قوماقتى قىلىپ, توق تۇرسىڭ, اعا. كوك كورپە, شىركىن, بۇلكىلدەيبەرسىن دەپ زىر قاققان اعا, سەلدىرەگەن قازاق كوبەيسىنشى دەپ ەلدەن ءبىر ەرەك ءۇن قاتقان اعا. جالپاق جۇرتىڭنىڭ جاۋىرىنشىسى ەندى ءوزىڭ بوپ, ساناتىمىزدى ءدۇيىم دۇنيەگە تىڭداتقان اعا. ۇلتتىڭ دەموگرافياسىنا ۇلەس قوستىڭ سوزبەن دە جانە ىسپەن دە, نە جەتسىن بۇگىن ءسىزدىڭ داستارقاندا قۋانىپ, شالقىپ ىشكەنگە. قازاقتىڭ ىرىس داستارقانىن ەڭ ۇلى پارلامەنت دەپ, پاراساتپەن بۇلاي, ماحابباتپەن بۇلاي  ايتقان جوق ەدى بۇرىن ەش پەندە. كەشە مەن بۇگىن, ەرتەڭىمىزدى زەردەلەگەن اعا, قازاقتىڭ ءاربىر ميلليوندىق ساتىسىنا ستاتيست بولىپ ورمەلەگەن اعا. الەمدە قازاق الەمەت ميلليون بولدى دەپ, قالپاعىن كوككە اتىپ, قالامىن گازەتتەردە سەرمەلەگەن اعا. ەلباسىمەن بىرگە ەلىڭدى بولاشاققا باستاپ, تايبۋرىلداي قۇيعىدىڭ وردەن ورگە, اعا. ايتۋشى ەڭ ءوزىڭ: دەموگرافيا حالىق تۋرالى ءىلىم دەپ, حالقىڭا ارناپ, سول حالقىڭ ءۇشىن شىرقىراپ  سوز ايتقان كۇنىڭ كوپ! كەڭەس كەزىندە شابا الماساڭ دا كەڭ كوسىلىپ, ەۋروپا توسىندە ارمان-مۇراتىڭ ەستىلىپ تۇرىپتى-اۋ دۇبىرلەپ. ويانعان قازاقتى ويلاندىرۋ ۇلى مۇراتىڭ, ساننان – ساناعا كوشىرۋ كەرەك دەيسىڭ ۇلتتىڭ قۋاتىن. دەموگرافيالىق مايداندا جەڭگەن حالقىڭدى قارا قازان, سارى بالاسىمەن قوسا سۇيەتىن جانە ۇعاتىن... عاجاپ-اقسىڭ! ازاماتسىڭ. الداسپانسىڭ. وتكىرسىڭ, اعا. الاشتىڭ داڭقى اسادى ءالى دەپ تۇرسىڭ, اعا. دەموگرافيا – ماڭگىلىك جار بوپ وزىڭە, ۇزاعىنان ءسۇيىندىرىپ, مۇراتىڭا جەتكەرسىن, اعا! ال, ماقاش اعا, ءاردايىم ەلمەنەن بىرگە, باجا مەن باۋىر, جورا مەن جولداس, بىرگە وسكەن تولمەنەن بىرگە, تۋىس پەن تۋعان, ءۇرىم-بۇتاقپەن بىرگە, قوساعىڭمەن قارا اعارىپ مايرا جەڭگەممەن بىرگە, قازاقتىڭ قارا شاڭىراعىنداعى ءۇبىرلى-ءشۇبىرلى تورمەنەن گۇلدە!.. قورعانبەك امانجول.