تانىم • 01 تامىز، 2021

كوكپار تارتقان قىز

132 رەت كورسەتىلدى

سادەن قاريا اڭگىمەشىل كىسى ەدى. يەگىن ءبىر سيپاپ قويىپ ءسوزىن قوزداتقاندا جانىڭ جىلىپ، امالسىز ءيىرىلىپ وتىرا بەرەسىڭ. قازىر دە ءبىر قىزىقتى وقيعانى بايان ەتپەك سىڭايدا. ەمەۋرىنىن اڭعارعان سوڭ، اعاش ءتۇبىن قوپسىتىپ، ارىق تازالاپ جۇرگەن كەتپەن-كۇرەكتەرىمىزدى جان-جاعىمىزعا تاستاي سالىپ، اينالا جايعاسا كەتتىك.

– كەشەگى جىلدار قازاققا اۋىر ءتيدى عوي، اق پەن قىزىلدىڭ استاڭ-كەستەڭ ارپالىسى، نەمىس-فاشيستەرمەن سوعىس، ەلدەگى تاپ­شىلىق حالىققا وڭاي تيگەن جوق. قانشاما ازامات وققا بايلا­نىپ، ەلگە ورالماي قالدى. سو­نىڭ ءبىرازىن كوزىمىز كوردى. دە­گەندە، قازاعىمىزدىڭ جانى ءسىرى ەكەن، سونىڭ بارىنە ءتوزىپ، ال­پى­سىنشى جىلداردان بەرى قا­راي عانا قارنى تويا باستادى. ايت­پاقشى، قاسقا باس پاتشانىڭ جۇ­­گەرى نانىن دا جەپ كورگەن ەكەن­­بىز عوي، –دەپ ءبىر قويدى. –سون­شاما اۋىرتپالىق، قانشاما قيىن­شىلىقتان قازاقتىڭ ءجۇنى جى­عىلماي شىعۋىنا جانىنىڭ دار­حاندىعى، اۋىزبىرلىگى مەن باي ولكەسى جانە دە قازاق قازاق بول­عالى سەرىك ەتكەن كوكپارى مەن دومبىراسى جانىنا جالاۋ بولدى عوي دەپ ويلايمىن. ويت­كەنى بۇلاردا قازاقتىڭ رۋحى جا­تىر، جانى وسىعان مىقتاپ باي­لانعان. بۇلار باردا قازاق جان­شىلمايدى، ولمەيدى. ءبىر قى­زىق ايتايىن، سوعىستان كەيىنگى جىلداردىڭ بىرىندە مىنا كوك­توبەنىڭ ۇستىندەگى جازىقتا ۇلكەن كوكپار سالىمى ءوتتى. ارعى جاعى وتىرار، بەرگى جاعى تۇركىستان مەن جاڭاقورعاننان الماۋىت ات پەن قولى قارماق نەبىر شاباندوزدار جينالدى-اۋ. اينالما كوكپار ءتامامدالىپ، سالىمنىڭ ءوزى دە ورتالانىپ قالعان تۇس-تىن. جوعارعى جاقتىڭ اتاقتى كورتاقىم شاباندوزى كوكپاردى سۇيرەتە دودادان سىتىلىپ شىعا بەرگەنى سول توسىننان پايدا بول­عان شۇبار اتتى جاس جىگىت انا­عان سەركەنى تاقىمىنا باستىرۋعا ىلىكتىرمەي، جۇلدى دا كەتتى. قۇ­لاق­شىنىن القىمىنان باسا بايلاپ العان ەكەن، كىم ەكەنىن تاني دا الماي قالدىق. سو كۇيى زۋلاي شاۋىپ بارا جاتىپ، كوكپاردى تاقىمىنا باسا ىتىرىلىپ كەتە باردى. بىرەن-ساران كوكپارعا قول سوزعاندارعا قۇيقا دا تيمەدى. ءالى كوز الدىمدا ءبىر كەرەمەت كورىنىس ەدى، شۇبارىڭنىڭ اياق تاستاسى سۇمدىق! جەلدەي ەسكەن شىعار، سو كۇيى ءبىر اتقا جەتكىزبەي سالىم­­دى مارەگە سالدى دا كەتتى. اينا­لا گۋ-گۋ. ويپىرماي مىنا بالا كىم؟! ارىنى تىپتەن قاتتى عوي..، دەسىپ جۇرت شۋلاسىپ جاتتى. ال شۇبار اتتى جاس جىگىتتى ءتورت-بەس اتتى تاسالاپ، توپ شەڭگەلگە قاراي الىپ كەتتى. كوكپارشى، بايگە شاپ­قانداردىڭ سونداي ادەتتەرى بار، جۇرت كوزى قادالعان ات پەن شا­باندوزدى بوگدە كوزدەن الىپ قاشاتىن. اراعا ەكى-ءۇش سالىم سالىنعان سوڭ اقالاقشى باس سا­لىمعا 3 جاسار وگىز تىگىلگەندىگىن حابارلادى. بۇ جولعا دودا تىپتەن ۇزادى، ولمەي بەرىسكىسى كەلمەي تارتىسىپ، تىرىسىپ جۇرگەن بىرەۋ. اينالا شاڭ، الا قيقۋ! شەتتەۋ تۇرعان قالىڭ جۇرتشىلىقتىڭ اراسىندا قۇنانىمدى تەپسىنىپ مەن دە ءجۇرمىن. انا توپىرعا ارالاسساڭ، ءنوپىرىڭ تاپتاپ كەتۋدەن تايىنبايدى-اۋ. ءبىر كەزدە، «ال، كەتتى!»، دەدى ءبىر شال. دودانى جارىپ، قارا قاسقا اتتىلى تۇركىستاندىق شاباندوز شىعا بەرگەنى سول باياعى شۇبار اتتى جىگىت تاعى دا كيلىگىپ، سەر­كەنى جۇلقا تارتىپ، ءىلدى دە كەتتى. سىل­كىلەسە-سىلكىلەسە شارشاڭ­قى­راعان كارى تارلانىڭ وعان ون­شالىقتى قايرات قىلا المادى. ال ەندى، ماناعى شابىس شابىس پا، بەتىن مارەگە تۇزەگەن سوڭ تىپ­تەن قارا شالدىرمادى. سوزىلا اياق تاستاعانىندا بايقادىم، استىن­داعى تۇلپارى بايشۇبار ەكەن...

– بايشۇبارىڭىز قانداي ات؟ – دەپ سۇرادى ەرماش.

– وي، اقىماعىم-اۋ، ەستەن شى­­عارىپ العانسىڭ با، الپامىس باتىردىڭ اتىن بايشۇبار دە­مەي­تىن بە ەدى، كوك، قوڭىر، قى­زىل ءتۇستىڭ ارالاسۋىن قازاق سو­لاي اتايدى. قىزىل نۇكتەلەر ات­تىڭ ساۋىرىنا قاراي مايدالا­نىپ، تىپتەن كوبەيىپ كەتەدى. باي­شۇ­بارىڭ سول! تەك، ءسوزدى بولە بەر­مە..، كەيىننەن بىلدىك قوي، ال­گى عالامات شاباندوزىمىز ءوزى­مىزدىڭ جۇمەكەڭنىڭ بالاسى ەكەن. كولحوزدىڭ جىلقىسىن با­عا­تىن قىپشاق جۇماباي مەن قىزدان اپامىز ەكەۋىنىڭ ءتورت قىزىنىڭ ەكىنشىسى – كۇلبيبى! اكە­سى ونى جاس كەزىنەن ەر بالاشا كيىندىرىپ، جانىنان تاستامايتىن. ءۇي تىرلىگىنەن وقشاۋ، ات ۇستىندەگى جۇ­مىستارعا قوستى. ءوزى دە تارامىس، قارۋلى ەدى. سول شاقتا 17-18 جاس شاماسىندا بولار. سىرت جاقتاعىلار كىمنىڭ كىم ەكەندىگىن قايدان ءبىلسىن، ال اۋىلداعىلار بىلسە دە، وتاعاسىنىڭ كوڭىلىنە قاراپ، جۇمابايدىڭ بالاسى دەيدى دە قويادى. شاردارا جاقتان اقالتەكە تەكتەس ات اكەلدى دەپ جۇرەتىن جۇرت، بايشۇبارىمىز سول ەكەن. اتتى دا، بالاسىن دا وڭاشادا باپتاپ، توپقا سالعان كەزى ەكەن ءبىزدىڭ كورگەنىمىز. كەيىننەن تالاي كوكپاردا سالىم سالىپ ءجۇردى كۇلەكەڭ. جۇمەكەڭنىڭ جا­نى وسى بالاسىنىڭ ۇستىندە بول­دى، بالكىم بار ءۇمىتى سوندا ما، كىم ءبىلسىن. بايشۇباردان بو­لەك تاعى ءبىر كۇرەڭ توبەلدى قا­تار ۇستادى. بۇل دوداعا ءتۇسىپ، جا­رىپ شىعاتىن بەلدى جىلقى. قارت جىلقىشى اينالاسىنا وزى­نە ءتابىن شاباندوز جىگىتتەردى توپ­تاستىرىپ، قالىڭ توبىردان بو­لەك تۇراتىن-دى. ءساتى كەلگەن كەزدە عانا شاباندوزىن كوكپارعا قوسىپ، الاماندى قىزدىراتىن ەدى. نەسىن ايتاسىڭ، پەرزەنتى ءوڭىر­دىڭ ايتۋلى شاباندوزى بولدى عوي. بايشۇبار ات مىنگەن قىپ­شاق قىزى! مىنا نۇرماننىڭ دا دوپ قۋىپ سەلتەڭدەپ جۇرگەنى سول قاندا بار ونەردىڭ جۇعىنى شىعار..، دەپ سادەن كوكەمىز اڭگى­مەسىن اياقتاعانداي بولدى. «ب­ا­لالار، ەندى ورنىمىزدان تۇرالىق، دەرەكتىرىمىز ابسەمەتوۆ كەلىپ قا­لىپ، كوكەمىزدى تانىتار»، دەگەن كومەندانت جيدە ساپتى كەتپەنىن قولىنا قايتا الدى...

 

نۇرماحان ەلتاي

 

قىزىلوردا وبلىسى

 

سوڭعى جاڭالىقتار

ۇكىمەت شيكى مۇناي باعاسىن بەكىتتى

ەكونوميكا • 24 قىركۇيەك، 2021

قىتاي مەن قازاقستان جۇك تاسىمالى ارتقان

ەكونوميكا • 24 قىركۇيەك، 2021

ۇقساس جاڭالىقتار