“جۇرەكتەن قوزعايىق”...

وتكەن عاسىردىڭ 70-ءشى جىلدارى مەن 80-ءشى جىلداردىڭ العاشقى جارتىسىنداعى ءبىزدىڭ قو­عامدىق ءومىردىڭ كەزەڭى تاريحتا “توقىراۋ كەزەڭى” دەگەن اتپەن قالعانى بارشاعا ءمالىم. ءبىر جاعى­نان العاندا, ايداھارداي ايدىنى الەمگە تانىل­عان الىپ كەڭەس وداعى دەپ اتالاتىن مەملە­كەت­­تىڭ قۇرامىندا مامىراجاي ءومىر ءسۇرىپ جات­قانى­مىز راس بولاتىن.تاماق توق, كويلەك كوك. “سەن تيمە­سەڭ, مەن تيمەن, بادىراق كوز” دەگەن­دەي, وزىمىزبەن ءوزىمىز تىرشىلىك تاۋقىمەتىندە ءجۇرىپ جاتقانبىز. سوتسياليستىك مىندەتتەمەلەر اسىرا ورىندالادى. قويلارىمىز تەك ەگىزدەن قوزداپ جا­تا­دى. ەڭبەك ەرلەرىنىڭ مارتەبەسى اسقاق. ورىس ءتىلىن ابدەن مەڭ­گەر­دىك. ورىس ادەبيەتىن ءتۇبىن ءتۇ­سى­رە وقىدىق. ءبىرتۇتاس كەڭەس حالقى دەگەن جاڭا قاۋىم­داستىقتىڭ اجىراماس قۇرامىنا قارىشتى قاداممەن كىردىك. “قازان توڭكەرىسىنە دەيىن قازاق دەگەن جۇرت نادان بولعان, نە تاريحى, نە ءىلىپ الار مادەنيەتى جوق حالىق ەكەن. 22 عانا قازاقتىڭ جوعارى ءبىلىمى بولىپتى. ولاردىڭ دا ەلگە تيگىز­گەن پايداسى اۋىزعا الۋعا تۇرمايدى ەكەن. رە­ۆوليۋ­تسيا بىزگە ازات­تىق, تەڭدىك اپەردى, كوزىمىز اشىلدى. ورىس حالقى بولماسا قايتەر ەدىك. كو­سەمگە, كوممۋنيستىك پار­تيا­عا مىڭ سان راح­مەت” دە­گەن سياقتى ۇرانداردى, يدەولوگيالىق نانىم-سەنىمدەردى ابدەن سانامىزعا قۇيىپ العان كەزىمىز ەدى. ەكىنشى جاعىنان العاندا, ۇلتتىق رۋحىمىز ءوشۋ­گە اينالعان, ءتىلىمىز وتباسى­لىق دەڭگەيگە ءتۇس­كەن, ۇلت ەسەبىندەگى بولاشاعىمىز كۇڭگىرت, ءتىپتى ءوزى­­مىزدەن ءوزىمىز جەرىنۋگە بەت قويعان كەزەڭ ەدى. م.اۋەزوۆ اتىنداعى قازاق اكادەميالىق دراما تەاترىندا قويىلعان ءازىربايجان ءمام­بەتوۆتىڭ سپەكتاكلدەرىن كورگەندە, قويۋ بۇلتتىڭ اراسىنان جارق ەتكەن كۇننىڭ شۋاعىنداي بولعان “دوس-مۇقاساننىڭ” اندەرىن تىڭداعاندا نەمەسە ءىلياس ەسەنبەرليننىڭ “كوشپەندىلەرىن” وقىعاندا عانا ءبىر ساتكە ەلەڭ ەتىپ قالاتىنبىز. “وسى ءبىز كىمبىز, قايدا كەتىپ بارامىز؟” دەگەن سۇراقتار ۇلتجاندى ازا­ماتتاردىڭ كوڭىلىندە تۇيتكىل بولىپ جۇرگەنى راس بولاتىن. ارينە, ۇلت تاعدىرى, ۇلت نامىسى قا­بىر­عاسىن قايىستىراتىن, جان-دۇنيەسىن كۇي­زەلتەتىن, كورگەنى مەن بىلگەنى كوپ ازاماتتار بار­شى­لىق بولعانىمەن, ولاردىڭ ويىن اشىق ايتۋ­عا, پىكىر بىلدىرۋگە نەمەسە بەلگىلى ءبىر ءىس-ارە­كەت­كە قۇلشىنۋعا مۇمكىندىكتەرى مۇلدە جوق ەدى. سوناۋ “وتىز جەتىدەن” قالعان ۇرەي, ەلۋىنشى جىل­دار­دىڭ باسىنداعى اششى ساباق وي-سانادا بەكەم ورىن العان بولاتىن. ونىڭ ۇستىنە بۇكىل ءجۇرىس-تۇرى­­سىڭ, ايتقان ءسوزىڭ, ءاربىر قيمىلىڭ اشسا الا­قاندا, جۇمسا جۇدىرىقتا تۇرعاندا تىرپ ەتۋ قايدا؟ ال جاستارىمىز, شىنىندا دا, جۇيەلى تەرەڭ ءبىلىم الىپ كەلە جاتقان ەدى. اسىرەسە, ماتەماتيكا مەن فيزيكانى, جاڭا تەحنيكا مەن تەحنولوگيانى يگەرۋگە قۇلشىنىس ەداۋىر ىلگەرىلەگەن بولاتىن. شەت دۇنيەمەن بايلانىس قانشاما شەكتەلگەن, ءوز تىرشىلىگىمىز قانشاما تۇيىقتالعان بولعانىمەن, الەمدىك اقپاراتتىق كەڭىستىكتىڭ اسەرىنەن مۇلدە شەتقاقپاي قالماعان جاستاردىڭ كوڭىل-كۇيى, ارمان-مۇراتى شەكارادان اسىپ, ەل اسپانىنان جوعارىلاپ كەتكەن ەدى. بىراق سىرەسىپ تۇرعان يدەولوگيالىق قۇرساۋدى بۇزۋ وڭاي بولسىن با؟ ءسويتىپ, ءبىر قاراعاندا تۇتاسىپ, موماقان كەيىپتە ءومىر ءسۇرىپ جاتقانداي بولىپ كورىنگەنى­مەن, قوعامنىڭ تىرشىلىگى ىشتەي ىزاعا, قايشى­لىق­­قا, ۇلتارالىق داۋ-جانجالعا, قىم-قيعاشتىق­قا تولىپ, ۇلكەن داۋىلدىڭ الدىندا تىپ-تىنىش بولا قالعان تەڭىزدىڭ سۋىنداي كورىنەتىن. قوعام قوزعالىستى, سىلكىنىستى, ۇلكەن ءبىر بەتبۇرىستى قالاپ تۇرعان كەز ەدى دەسەك, ارتىق ايتپاعانىمىز. مىنە, وسىنداي تۇستا قازاقتىڭ ۇلتتىق ساناسى­نىڭ ويانۋىنا, وي مەن ساناداعى سەرپىلىسكە جول اشۋىنا قارلىعاش­تىڭ قاناتىمەن سۋ سەپكەندەي ىقپال جاساعان قوعام­­دىق قۇبىلىستاردىڭ ءبىرى – قازاق تەلەۆي­زياسىندا حالقىمىزدىڭ اياۋلى دا كورنەكتى ۇل­دارىنىڭ ءبىرى ساعاتحان اشىمباەۆتىڭ (ونى بىزدەر ساعات دەپ كەتكەنبىز) ۇيىمداس­تىرۋى­مەن 1983-1985 جىلدارى اي سايىن جۇرگىزىلگەن “جۇرەكتەن قوزعايىق” دەپ اتالاتىن حابارلار تسيكلى دەر ەدىك. ساعاتتى سوناۋ قازمۋ-دىڭ فيلولوگيا فا­كۋل­تەتىندە وقىپ جۇرگەن كەزدەن-اق جاقسى بىلەتىن ەدىك. وتكەن عاسىردىڭ 60-جىلدارىنىڭ ەكىنشى جارتىسىندا قازمۋ-داعى سۇلتانعالي سادىرباەۆ جەتەكشىلىك ەتەتىن م.اۋەزوۆ اتىن­داعى ادەبي بىرلەستىك الماتى قالاسىنداعى ادە­بيەتكە قۇمار ىزدەنىمپاز جاستار ءجيى باس قوسىپ, پىكىر الىسىپ جۇرەتىن قىزعىلىقتى ءارى بەدەلدى قوعامدىق ورتا بولاتىن. ءار باسقوسۋدا قاداۋ-قاداۋ اڭگىمەلەر ايتىلىپ, قىزۋ پىكىرتالاستار بولىپ جاتاتىن. ءار جيىندا كوزاينەك كيگەن, ورتا بويلى, قىزۋ قاندى, تەرەڭ ويلى ستۋدەنت ءسوز الىپ, اعىل-تەگىل سويلەيتىن. شەشەندىگىنە, تەرەڭ بىلىمىنە, ايتقان ويلارىنىڭ تۇشىمدىلىعىنا تاڭ قالاتىن ەدىك. بۇل ساعات اشىمباەۆ ەدى. بىرتە-بىرتە باياعىدان بىرگە جۇرگەن سىرلاس دوستارداي ارالاسىپ كەتتىك. قازاق پوليتەحنيكالىق ينستي­تۋتىندا قۇرىلىپ, تەز ارادا اتاعى كەڭگە جايى­لىپ كەتكەن “بايشەشەك” ادەبي بىرلەستىگىنىڭ وتىرىستارى مەن ادەبي كەشتەرىندە ساعات ءوز كۋرستاستارى نۇرلان ورازالين, جۇماتاي جا­­قىپ­باەۆ, جاراسقان ابدىراشەۆ, قاجىتاي ءىليا­سوۆ, ت.ب. بىرگە قاتىسىپ ءجۇردى. ول قاشاندا فيلو­سوفيالىق ويىنىڭ تەرەڭدىگىمەن, وتكىرلىگى­مەن دارا­لاناتىن. ودان كەيىنگى كەزدە “لەنينشىل جاس” سياقتى جاستار اراسىندا اسا بەدەلدى باسى­لىمدا جاۋاپتى قىزمەتتەر اتقارا ءجۇرىپ, ادەبيەت سىنىنا, ەلدىڭ رۋحاني الەمىنە قاتىستى قاداۋ-قاداۋ, قۇلاش-قۇلاش ماڭىزدى ماقالالار جاريا­لاپ, تەز ارادا-اق كوپشىلىك نازارىنا ءىلىنىپ, تانىمال قايراتكەر دارەجەسىنە كوتەرىلگەن ەدى. ونىڭ ويىنشا, ادەبي سىنشى فيلوسوفيا تاري­حىن جاقسى يگەرىپ, ەركىن ويلاي ءبىلۋى قاجەت بولا­تىن. جوعارىدا اتالعان تەلەحاباردى ۇيىمداس­تىرار تۇستا ول اۆتورلاردىڭ قۇقىعىن قورعاۋ اگەنتتىگىن باسقارىپ جۇرگەن. ساعاتحاننىڭ بەلگىلەگەن ۋاقىتىندا ءبىز قازاق تەلەۆيزياسىنا كەلدىك. قازمۋ-دا وقىتۋشىلىق قىزمەت اتقاراتىن, بەلگىلى تاريحشى, ونەر تاري­حىنىڭ بىلگىرى, سول كەزدە بۇكىل جوعارى مەكتەپ ۇستازدارى مەن ستۋدەنتتەرىنىڭ قۇرمەتىنە بولەن­گەن “جەتى مۋزا” قوعامىنىڭ جەتەكشىسى باقتاجار مەكىشەۆ وسىندا ەكەن. كوزاينەك كيگەن, ات جاقتى, تولقىندى شاشى وزىنە تىم جاراساتىن ورتادان ۇزىن بويلى, قاراتورى ازاماتتى ساعات بىزگە عابدوللا قۇلقىباەۆ دەگەن عالىم-دارىگەر دەپ تانىستىردى. بىردەن ايتا كەتەتىن نارسە, كەيىننەن عابدوللامەن تۋعان اعا-باۋىرداي تابى­سىپ كەتتىك, قازاقتىڭ سالت-ءداستۇرىن, ءان-كۇيىن, ونەرىن تەرەڭ بىلەتىن, اعىل-تەگىل شەشەن ءسوي­لەي­تىن, دومبىرانى شەبەر تارتاتىن, كۇي شەرتىپ, ارقانىڭ اندەرىن بابىنا كەلتىرىپ ورىندايتىن بەساسپاپ ازامات ەكەن. عابدوللا كەيىنگى ۋاقىتتا قازاقستان رەسپۋب­ليكاسى ۇلتتىق عىلىم اكادە­مياسىنىڭ تولىق مۇشەسى بولىپ سايلاندى. ۇزاق جىلدار قاراعاندى قالاسىندا قىزمەت ىستەگەنىن بىلەمىز. قايتىس بولعانىن ەستىگەندە “اتتەگەن-ايىمىز” جۇرەگىمىزدە تۇردى, تەك “يماندى بولسىن, ازامات ەدى” دەدىك. تورتەۋمىزبەن شۇرقىراسا امانداسقان ساعات تولقىپ تۇر ەكەن: “قازاق تەلەۆيزياسىنىڭ باس­شىلىعىنا مىڭ راحمەت, بىزگە مۇمكىندىك تۋدى­رىپ, ۇلكەن سەنىم ارتىپ وتىر. حابارلار تسيكلى­نىڭ اتىن ۇلى ابايدىڭ “جۇرەكتەن قوزعايىق” دەگەن عاجاپ تىركەسىمەن اتاساق دەپ وتىرمىن”. شىنىندا دا جۇرەكتەن قوزعاپ, حالىقتى وياتا­تىن, جان-دۇنيەسىنە ساۋلە سەبەتىن ۋاقىت جەتكەن جوق پا؟ ارينە, جۇرەكتەن قوزعاۋ ءبىز ءۇشىن دە وڭاي بولماس. باتىل, تەرەڭ پىكىر ايتادى, وي قوز­عايدى دەپ, وزدەرىڭىزدى بۇرىننان بىلەتىن بولعان سوڭ وسى حابارعا تاۋەكەل جاساپ بىرگە بارايىق دەپ شاقىرىپ وتىرمىن. باقتاجار اعا مەن عابدوللاعا تىلەكتەرىن ايتا كەلدى دە: “ال, ابەكە, فيلوسوفيا دەگەن ۇلى عىلىمنىڭ ۇلكەن, بەدەلدى وكىلىسىز, ۇلتتىڭ بولا­شاعى ءۇشىن تەر توگىپ جۇرگەن ازاماتسىز, ءسىز ايتار پايىم-تۇجىرىمداردى حالىق كۇتىپ وتىر. ۇلەكە, جوعارى وقۋ ورنىندا باس­شى­­لىق قىزمەتتە ستۋدەنت جاستاردىڭ ءتار­بيەسى­مەن تىكەلەي شۇعىل­دانىپ ءجۇرسىز, ولاردىڭ كوڭىل اۋەنىن, ماقسات-مۇراتىن جاقسى بىلەسىز, ونىڭ ۇستىنە تەحنيكالىق پەن رۋحانيلىقتىڭ ارا قاتىناسىن زەرتتەپ جۇرگەن عالىمسىز. سىزگە دە تۇسەر سالماق از ەمەس. قىسقاسى, باۋىرلار, جولىمىز اق, ءىسىمىز ءساتتى بولسىن!” – دەپ ءبىتىردى العاشقى ءسوزىن. تەلەۆيزيا تاراپىنان بۇل حابارعا جاۋاپتى اقىن, جۋرناليست ءجۇرسىن ەرمانوۆ ەكەن. ال حابارلاردىڭ تىكەلەي رەداكتورى بولىپ جۋرناليست ءاتينا ىسقاقوۆا بەكىتىلىپتى. سونىمەن ۇلكەن ىسكە كىرىسىپ كەتتىك. العاشقى حاباردى ء“بىز قاندايمىز؟ قازاق جۇرتىنىڭ وسى قوعامداعى العانى, جەتكەنى, جەتىستىگى قانداي؟ جوعالت­قانى قايسى؟” دەگەن ماسەلەلەر توڭىرەگى­نەن باستادىق. سوتسياليستىك قوعامنىڭ ۇلتقا بەرگەن جەتىستىكتەرى قاتارىندا, ەڭ اۋەلى, ءبىلىم دەڭگەيىنىڭ ارتقانىن, جاڭا سيپاتتاعى مادەنيەت پەن ادەبيەتتە, ادامي قارىم-قاتىناستا قول جەتكەن تابىستار بار ەكەنىن ايتا كەلىپ, ۇلتتىق مۇددەنىڭ كۇڭگىرت قالعانىن, ءوزىمىزدى ءوزىمىز تانىپ ءبىلۋ ماسەلەسى شەتقاقپايلىققا ۇشىراپ وتىرعا­نىنا كوڭىل بولدىك. ودان كەيىنگى حابارلاردا ءبىزدى سىڭارجاقتىلىققا ۇرىندىرىپ, ەتەكتەن تارتىپ جاتقان قۇبىلىستارعا ەگجەي-تەگجەيلى توقتالدىق. بۇل رەتتە قوعامدا ورىن الىپ وتىرعان توعىشار­لىق, ۇرانشىلدىق, كوزبوياۋشىلىق, ناۋقانشىل­دىق, اسىرەقۇمارلىق, تەڭگەرمەشىلىك, داڭعازالىق, شەنقۇمارلىق, ماقتانشاقتىق سياقتى سان الۋان قۇبىلىستاردىڭ ەلدىك بولمىسىمىزعا تيگىزىپ جاتقان كەرى اسەرلەرىن اشۋعا تىرىستىق. سوعان وراي ەنجارلىق, بەيجايلىق, نەمقۇرايدىلىق, نەمكەتتىلىك, جالقاۋلىق سەكىلدى كەرەعار قۇبى­لىس­تاردىڭ تىرشىلىك سالتىنا بويلاي ەنىپ, ۇيرەن­­شىكتى جاعدايلارعا اينالىپ بارا جاتقانى باتىل سىنعا الىندى. ال ۇلتىمىزدىڭ اسىل مارجانداي ادەت-عۇرپى, سالت-ءداستۇرى ۇمىتىلىپ, يناباتتى­لىقتىڭ ورنىن دورەكىلىك, سەزىمتالدىق پەن سەرگەك­تىكتىڭ ورنىن قارابايىرلىق پەن قارادۇر­سىندىك باسىپ بارا جاتقانى ءوز الدىنا اڭگىمە نىسانىنا اينالدى. وسىنداي قۇبىلىستاردان قايتسەك ارىلا الامىز, بارار تاۋ, باسار جەرىمىز قايسى بولماق دەگەن ماسەلەلەر توڭىرەگىندە پىكىر­لەر ايتىلىپ جاتتى. وسى اڭگىمەلەردىڭ بارلىعى­نىڭ استارىندا ۇلت تاعدىرى, ۇلت مۇددەسى, ۇلت رۋحىن جانداندىرۋ سياقتى ايعايلاپ اشىق ايتا المايتىن, بىراق جۇرەك تۇكپىرىندە جاتقان كوكەيكەستى ويلاردىڭ ۇشقىندارى جالت ەتىپ كورىنىس تاۋىپ جاتتى. ءار حابار وزىندىك سالماعىنا, كوتەرگەن جۇگىنە قاراي مازمۇنى جاعىنان دا, ۇيىمداستىرۋ فور­ماسىنا قاراي دا وزىنشە دارالانۋىنا ساعات ەرەك­شە كوڭىل ءبولىپ وتىردى. ماسەلەن, ادەمىلىك­كە, سۇلۋلىققا, ونەرگە بايلانىستى حابارلاردا جاۋاپتى بولىپ باقتاجار بەلگىلەندى دە, ءتۇسىرى­لىمگە قوسىمشا ادامدار تارتۋ, تەاترلار مەن كورمەلەردەن ناقتى كورىنىستەر الۋعا كوڭىل ءبولىن­دى. سونداي-اق ۇلتتىق سالت-ءداستۇر, تابيعي بول­مىس, جان مەن ءتان تازالىعى تۋرالى حابار­لاردا عابدوللا قۇلقىباەۆ بەلسەندىلىك تانىتتى. قاريا­لاردىڭ پىكىرى, جاستاردىڭ تاريح­قا, ءداستۇر­گە قىزىعۋشىلىعى دەگەندەي ماتەريال­دار قوسىم­شا دايىندالىپ, حابارلارعا قوسىلىپ وتىردى. ستۋدەنت جاستاردىڭ ورتاسىنا كەلىپ, پىكىرتالاس كەشىن ۇيىمداستىرىپ, ولاردىڭ تىنىس-تىرشىلىگىن ءوز ومىرلەرى, ايتقان وي-پىكىر­لەرى ارقىلى كورسەت­كەن حابار­لارىمىز دا كوپشى­لىكتىڭ كوڭى­لىنەن شىقتى دەۋگە بولادى. ونىڭ كۋاسى – “جۇرەكتەن قوز­عايىق” حابارىنا باي­لانىستى كورەرمەن قاۋى­منان كەلىپ جات­قان حاتتاردىڭ, ءپى­كىرلەردىڭ ءنوپىرى. ءاربىر كە­لەسى حاباردا الدىڭعى كوتە­رىلگەن ماسەلە­لەر­گە قاتىس­تى كوپشى­لىكتىڭ حاتتارى مەن پىكىر­لەرىنە تالداۋ جاسالىپ وتىر­عانىن دا ايتا كەتكەن ءجون. وسىنشاما قىرۋار ءىستى ۇيىم­داستىرۋعا, حابارلاردىڭ مازمۇندى, ماعىنالى, جيناقى بولۋىنا, ايتىلعان پىكىرلەر مەن كوتەرگەن ماسە­لەلەردىڭ كوپ­شىلىكتىڭ ساناسىنا جەتۋىنە ساعاتتىڭ توككەن تەرى, اتقار­عان ءىسى ۇشان-تەڭىز بولدى. ءار حاباردىڭ بارىسىنا ساعات قىزۋ ارالاسىپ, تۇيدەك-تۇيدەك وي ايتىپ, كوتەرىلىپ وتىرعان ماسەلەنىڭ وتكىر, تەرەڭ, ماق­سات­تى بولۋىنا باعىت بەرىپ وتىراتىن. ونىڭ تەرەڭ ءبىلىمى, ۇلتجان­دىلىعى, شەشەندىگى, ويىنىڭ ۇشقىر­­لىعى كىمدى بولسا دا بەي-جاي قالدىرمايتىن. ءبىر قىزىعى, ءبىزدىڭ پىكىر الماسۋىمىز حابار شەڭبەرىنە ءجيى-ءجيى سىيماي قالاتىن. سوندىقتان دا تاراپ كەتە الماي, اڭگىمە-دۇكەنىمىزدى ارى قاراي جالعاستىرعان كەزدەرىمىز دە كوپ بولدى. تەلە­ستۋديادان شىققاننان سوڭ تاياۋ جەردەگى قىمىز­حاناعا كىرىپ, ىستىق باۋىرساقپەن قىمىز ءىشىپ, ءسۇتتى شاي ىشە وتىرىپ اڭگىمە ۇستىندە تالاي دۇنيەلەردى اۋدارىپ-توڭكەرەتىنبىز. ساعاتتىڭ ءوزى بىرنەشە رەت قوياردا-قويماي ءوز ۇيىنە شاقىرىپ, ءتىپتى مال سويىپ, كەڭ, مول داستارقان جايعان كەزدەرى دە بولدى. ساعاتتىڭ جارى ءشاربانۋدىڭ ساكەڭنىڭ ەرتىپ كەلگەن قوناقتارىنا دەگەن ۇلكەن قۇرمەتى, ءىلتيپاتى قانداي دەسەڭىزشى! ساعاتتىڭ پاتەرىنىڭ بوساعاسىن اتتاعان قوناقپەن اڭگىمەسى كىتاپتان باستالاتىن. بولمەنىڭ قابىرعالارىن­داعى سورەلەر قايىسىپ تۇرعان كىتاپتارعا تولى. قانداي كىتاپتار دەسەڭشى! ەكىنىڭ ءبىرىنىڭ قولىنا تۇسە بەرمەيتىن رۋحاني قۇندى فيلوسوفيالىق دۇنيەلەر. سورەلەر­دەگى كىتاپتاردا ۇلكەن جۇيە, رەتتىلىك بار. كەيبىر ۇيلەردەگىدەي سانگە قويعان دۇنيەلەر ەمەس. كەز كەل­گەن كىتاپتى قولىڭىزعا الىپ قاراساڭىز, ءمىن­دەتتى تۇردە ساعاتتىڭ سالعان بەلگىسىن, شەتىنە جازىپ قويعان پىكىرىن, استىن سىزعان جولدار مەن سوزدەردى تاباسىز. “قاشان جانە قاي ۋاقىتتا وقىپ ۇلگەر­گەن؟” دەگەن تاڭعالارلىق سۇراق كوكەيىڭىزدە تۇرادى. ءالى ەسىمىزدە, سوڭعى حابارىمىز 1985 جىلدىڭ 29 قازانىنا, كومسومولدىڭ تۋعان كۇنىنە سايكەس كەلدى. تاقىرىبىمىز دا جاستار ۇيىمىنىڭ شى­نايى حال-جاعدايى قالاي دەگەن توڭىرەكتە ءوربىدى. كومسو­مولدىڭ جاستار اراسىنداعى بەدەلى قانداي, نە تىندىرىپ جاتىر دەگەن سۇراققا جاۋاپتى ارنايى تۇسىرىلىمدەر ارقىلى جاستاردىڭ وزىنە ايتقىزا وتىرۋ بارىسىندا سول كەزدەگى يدەولو­گيا­مەن سىيىس­پايتىن جاڭا پىكىرلەرگە جول بەرىلدى. ايتا كەتەتىن ءبىر جاي, حابارلار تىكەلەي ەفير ار­قى­لى جۇرگىزىلەتىن. كەلەسى كۇنى ساعاتتى جانە وسى جولداردىڭ اۆتور­لارىن قازاقستان كومپارتياسى ورتالىق كومي­تەتىنە شاقىردى. ۇلكەن پارتيالىق لاۋازىم­­داعى اعا­مىز ءسوزدى قىسقا قايىرىپ, ء“جۇ­رەكتەن قوز­عايىق” حابارى بۇدان بىلاي ەفيرگە شىقپايدى, حابار توقتادى” دەدى دە, ءبىزدى بولمەسى­نەن شىعارىپ جىبەردى. ەرتە مە, كەش پە ءتۇبى وسى­لاي بولارىن ءوزى­مىز دە سەزىپ جۇرگەنبىز. كوپ قاي­عىرا قويعانى­مىز جوق. ەڭ باستىسى, شامامىز كەل­گەن­شە حالىقتىڭ, جاستار­دىڭ ويىنا قوزعاۋ سالدىق. “جۇرەكتەن قوزعا­عان” ءىسىمىز ءىز-ءتۇسسىز قال­عان جوق, 1986 جىلدىڭ جەل­توق­سان كوتەرىلىسىنەن ءبىرشاما كورىنىس تاپقانىنا سەنىمدى­مىز. ويعا العان ءىسىن اياعىنا جەتكىزبەي توقتا­مايتىن, ۇنەمى ىزدەنۋدە جۇرەتىن Cاعات اشىمباەۆ كەيىننەن “قاي­تا قۇرۋ” دەپ اتالاتىن گورباچەۆ­تىڭ داۋىرىندە “قارىز بەن پارىز” اتالاتىن ايگىلى حابارلار تسيك­لىن قالىڭ قاۋىمعا تارتۋ ەتكەنى بارشاعا ءمالىم. قازاقتىڭ ساعاتى دەربەس ەل, تاۋەلسىز ۇلت بولۋدى, ۇلتتىق مۇددەنى كوزدىڭ قاراشىعىنداي قورعاۋدى, قازاقتىق بولمىسىمىزدى امان-ەسەن ساقتاۋدى ارمانداعان قايراتكەر. بۇگىنگى زاماندا ۇلتجاندى بولۋ ۇلتشىلدىق ەمەس. ءوزىنىڭ ۇلتىن جۇرەگىمەن سۇيمەي, باسقانى سىيلاۋ جانە قۇرمەتتەۋ مۇمكىن ەمەس. ءوزىنىڭ ۇلتىن ءسۇيۋ ارقىلى ونىڭ ءتىلىن, ءدىلى مەن ءدىنىن تازالىقتا جانە بىرلىكتە ۇستاپ, شىنايى ۇلت­جاندى بولعانى ابزال. ساعات اشىمباەۆ وسىنداي ۇلتجاندى ازامات بولاتىن. وتكەن عاسىردىڭ باسىندا دانىشپان ويشىل-اقىن شاكارىم قۇدايبەردى ۇلى “بىلىمدىلەرگە بەس ساۋال” اتتى ماقالاسىنىڭ بەسىنشى سۇراعىندا بىلاي دەپتى: “زامان وتكەن سايىن ادامداردىڭ ادامشىلىعى تۇزەلىپ بارا ما, بۇزىلىپ بارا ما؟ قاي ءتۇرلى جاۋاپ بەرسەڭىز دە دالەلىڭىز نە؟” بۇگىنگى كۇنى كورىپ وتىرعانىمىزداي, ادامداردىڭ ادامشىلىعى, كىسىلىگى, پاراساتتىلىعى, يماندى­لىعى بۇزىلىپ بارا جاتقان سياقتى. وعان دالەل كوپ. ادام اتىمىزدان گورى پەندە دەگەن زاتىمىز باسىمىراق بولىپ بارا جاتىر. بۇل ۇلتقا, مەم­لەكەتكە, ۇلتتىق بىرلىككە ۇلكەن قاۋىپ. شاكارىم ءوزىنىڭ “ادامدىق بورىشى” دەگەن ولەڭىندە ءوزى قويعان سۇراققا بىلاي دەپ جاۋاپ قايتارادى: “...ءومىرىڭدى سارپ قىلىپ ولگەنشە, جوبا تاپ, جول كورسەت, كەلەشەك قامى ءۇشىن. قايتادان قايىرىلىپ, قاۋىمعا كەلمەيسىڭ. بارىڭدى ءنارىڭدى, تىرلىكتە بەرگەيسىڭ. عيبرات الار ارتىڭدا ءىز قالدىرساڭ شىن باقىت, وسىنى ۇق, ماڭگىلىك ولمەيسىڭ”. قانداي تەرەڭ مازمۇندى جاۋاپ. ءبىز زامان وتكەن سايىن ءاربىر ادام “بارىن, ءنارىن تىرلىكتە بەرىپ, عيبرات الار ارتىندا ءىز قالدىرىپ” وتىرسا, شىنايى باقىت وسى ەكەنىن تەرەڭ ۇعىنسا ەكەن دەگەن تىلەكتەمىز. ادامدا جاقسى قاسيەت بولماسا, ويشىل-فيلوسوف ءجۇسىپ بالاساعۇن ايتقانداي, وعان باق تا, باقىت تا قونبايدى. رۋحاني جاعىنان باي ادام ەشقاشان ەلىن, حالقىن ساتپايدى, ءوزىنىڭ ۇلتتىق بولمىسىن كەڭەيىپ بارا جاتقان جاھان­دانۋ زامانىندا تازا ۇستاۋعا بار كۇشىن سالادى. ساعات اشىمباەۆ تا قازاقتى جۇرەگىمەن سۇيەتىن ۇلتجاندى ازامات بولدى. بىرەۋدى جاقسى كورۋ, بىرەۋدى جان-تانىڭمەن ءسۇيۋ, بىرەۋگە جاقسىلىق جاساۋ تەك رۋحاني باي ادامداردا عانا بولاتىن جاقسى قاسيەت. ابدىمالىك نىسانباەۆ, ۇلىقپان سىدىقوۆ.