قازاقستان • 26 شىلدە، 2021

بۇۇ وكىلىنىڭ قازاقستانعا العاشقى رەسمي ساپارى

127 رەت كورسەتىلدى

بىرىك­كەن ۇلتتار ۇيىمىنا مۇ­شە­لىككە قا­بىلدانۋ الەم كارتاسىنداعى جاڭا مەم­لە­­كەتتىڭ تاۋەل­سىز­دى­گىن حالىق­ارا­لىق قاۋىمداستىقتىڭ ەڭ جارقىن جانە ءسوزسىز مويىنداعانى بولىپ سانالادى. كوپشىلىككە ءمالىم، قا­زاقستان الەم­­نىڭ ىرگەلى جاھاندىق ۇيىمىنا 1991 جىلعى 2 ناۋرىزدا قابىلداندى.

 

بۇگىن ءبىز وسى جولداعى كوپ­شى­لىككە بەيتانىس، بىراق وتە ما­ڭىزدى ءبىر تاريحي دەرەكتى ەس­كە سالعىمىز كەلەدى. اڭگى­مە بۇۇ حاتشىلىعىنىڭ جو­عا­رى دەڭگەيدەگى وكىلىنىڭ قازاق­ستان­عا العاشقى ساپارى تۋرالى وربىمەكشى. ول رەسپۋب­لي­كا­مىز­دىڭ تاۋەلسىزدىگىن جاريالاۋىنان بىر­نەشە اي بۇرىن بولعان ەدى.

1991 جىلدىڭ  25–30 شىلدە ارالىعىندا قازاقستانعا مەنىڭ شاقىرۋىمنىڭ نەگىزىندە بۇۇ ترانسۇلتتىق كورپوراتسيالار جو­نىندەگى ورتالىعىنىڭ ات­قارۋ­شى ديرەكتورى پيتەر حانسەن كەلگەن بولاتىن. مەن ونىمەن 1990 جىلدىڭ كۇزىندە نيۋ-يوركتەگى بۇۇ باس اسسامبلەياسىنىڭ 45-ءشى سەسسياسىنا قازاق كسر-ءنىڭ سىرتقى ىستەر ءمينيسترى ءارى كەڭەس دەلەگاتسياسىنىڭ مۇشەسى رەتىندە تانىسقان ەدىم.

پيتەر حانسەن – دانيا ازاماتى جانە ودەنسە ۋنيۆەرسيتەتىنىڭ پروفەسسورى (ايتپاقشى، بۇل قالادا ونىڭ الەمگە ەڭ ايگىلى وتانداسى، جازۋشى حانس-كريستيان اندەرسەن دۇنيەگە كەلگەن). 1978–1988 جىلداردا بۇۇ باس حاتشىسىنىڭ باعدارلامالاردى جوس­­­­پارلاۋ جانە ۇيلەستىرۋ جونىندەگى كو­مەكشىسى بولىپ جۇمىس ىستەدى. 1985 جىلى بۇۇ ترانسۇلتتىق كورپوراتسيالار (تۇك) جونىندەگى ورتالىقتى باسقاردى، ال 1994 جىلى بۇۇ باس حاتشىسىنىڭ گۋمانيتارلىق ماسەلەلەر جونىندەگى ورىنباسارى بولىپ تاعايىندالدى.

تۇك جونىندەگى ورتالىق 1974 جىلى بۇۇ ەكونوميكالىق جانە الەۋ­مەتتىك كەڭەسىنىڭ (ECOSOC) 57-ءشى سەسسياسىنداعى قارارمەن دامۋشى ەلدەردىڭ باستاماسىمەن قۇرىلعان بۇۇ تۇك جونىندەگى كوميسسياسىنىڭ كومەكشى ينستيتۋتى رەتىندە قۇرىلدى. ونىڭ باس­­تى مىندەتى – تۇك ءۇشىن ادەپ كودەكسىن ازىرلەۋ بولدى، ول سايىپ كەلگەندە، سول كۇيى قابىلدانباي قالدى. 1993 جىلى ورتالىق تۇك حالىقارالىق قىزمەتىن باقىلاۋ جانە رەتتەۋ ماسەلەلەرىمەن اينالىساتىن بۇۇ ساۋدا جانە دامۋ كونفەرەنتسياسىنىڭ (يۋنكتاد) قۇرا­مىنا بەرىلدى.

ساپار بارىسىندا پ.حانسەن رەس­پۋبليكانىڭ الەۋمەتتىك-ەكو­نو­­ميكالىق جاعدايىمەن تانىس­تى، باس­شىلىعىمەن كەزدەستى جانە ءوزى باس­قاراتىن ورتالىق پەن قازاقستان اراسىندا نارىقتىق ەكونوميكانىڭ نەگىزىن قۇرۋ سالاسىندا ىنتىماقتاستىق ورناتۋ، حالىقارالىق ەكونوميكالىق قىزمەت تۋرالى زاڭنامانى ازىرلەۋ ماسەلەلەرىن تالقىلادى.

1991 جىلعى 25 شىلدەدە پ.حانسەن الماتىعا كەلگەن كەزدە قازاق كسر پرەمەر-ءمينيس­ترىنىڭ ورىنباسارى ق.ت.تۇرى­سوۆ­پەن كەزدەستى. ولار­دىڭ سۇح­باتىنا قازاق كسر پرەزيدەنتى جا­­نىنداعى جوعارى ەكونو­مي­­كالىق كەڭەس توراعاسىنىڭ ورىن­باسارى د.ح.سەمباەۆ، كو­لىك ءمينيسترى ن.ق.ەسەنعارين جانە ۇكىمەتتىڭ ەكونوميكالىق ءبو­­لىمىنىڭ باسقا دا رەسمي تۇل­عالارى قاتىستى. كۇندەلىگىمدە جاز­­عانىما قاراعاندا، كەزدەسۋ با­رىسىندا قازاقستاندىق تاراپتى قىزىقتىراتىن نارىق­تىق ەكو­نوميكاعا كوشۋ جانە رەس­پۋب­لي­­كانىڭ سىرتقى ەكونو­م­يكا­لىق قىز­مە­تىن دامىتۋ ماسە­لە­لەرى كەڭىنەن تالقىلاندى.

1989 جىلى ۇكىمەت تۇڭعىش پرەزيدەنت ن.ءا.نازارباەۆتىڭ تاپسىرماسىمەن رەسپۋبليكانىڭ سىرتقى ەكونوميكالىق قىزمە­تىنىڭ تۇجىرىمداماسىن ازىرلەپ، سونىڭ نەگىزىندە قازاق كسر-ءنىڭ سىرتقى ەكونوميكالىق قىزمە­تىن دامىتۋ باعدارلاماسىن قابىل­دا­عانىن ەسكەرگەن ءجون. ونىڭ نەگىزگى ماقساتتارىنىڭ ءبىرى – قازاقستان اۋماعىندا ەركىن ەكو­نو­ميكالىق ايماقتاردى قۇرۋ جانە شەتەلدىك ينۆەستيتسيالاردى تارتۋ بولدى، سوعان بايلانىستى ءتيىستى زاڭ­نا­ما­لىق نەگىزدى دايىنداۋ قاجەت ەدى. اتالعان ماسەلەگە قاتىس­تى بۇۇ-نىڭ بەيىندى قۇرى­لى­­مى­­نىڭ ساراپتاماسى وتە ورىندى بولدى.

26-27 شىلدەدە پ.حانسەن اتال­عان ەركىن ەكونوميكالىق ايماق قۇرۋ جوسپارلانعان قاراعاندى وبلىسىنا باردى. ول قاراعاندى وبلىستىق كەڭەسىنىڭ توراعاسى ي.گ.مۋساليموۆ، كەنشىلەر ۇجىمى وكىل­دەرىمەن جانە سىرتقى ەكونو­ميكالىق بايلانىستارعا قا­تىسى بار جەرگىلىكتى باسشىلار­مەن كەز­دە­سىپ، قارقارالى كەڭ­شارىندا بول­­دى.

29 شىلدەدە قازاق كسر سىرتقى ەكونوميكالىق بايلانىستار مي­نيس­تر­لىگىنىڭ ماماندارىمەن كەز­دەسۋى ۇيىمداستىرىلدى.

سول كۇنى قازاق كسر جو­عار­­عى كە­ڭەسىنىڭ توراعاسى ە.م.اسان­باەۆ­پەن كەزدەسۋ ءوتتى. تا­راپ­تار قازاقستاننىڭ الەمدىك ەكو­نو­­ميكالىق قاتىناستارعا قو­سى­لۋىنا بايلانىستى دايىن­دال­­­عان زاڭ جوبالارىنا حالىق­ارا­لىق ساراپتاما جۇرگىزۋ ماسە­لە­­لەرىن، اتاپ ايتقاندا، «ەر­كىن ەكو­نوميكالىق ايماقتار تۋرا­لى»، «تىكەلەي شەتەلدىك ينۆەستيتسيالار تۋرالى» زاڭ جوبالارىن تالقىلادى. كەيىنىرەك ءبىز ولاردى پ.حانسەنگە جىبەرىپ، ول جوبالارعا بەدەلدى حالىقارالىق ساراپشىلاردىڭ تالداۋىن ۇيىم­داستىرۋعا بەلسەندى تۇردە كو­مەكتەستى. ناتيجەسىندە، پارلا­مە­نت نارىقتىق ەكونوميكانىڭ نە­گىزدەرىن قالىپتاستىرۋ ءۇشىن ماڭىزدى وسى زاڭداردى ولاردان الىنعان قۇندى ۇسىنىستاردى ەسەپكە الا وتىرىپ قابىلدادى.

30 شىلدەدە بۇۇ وكىلى قازاق كسر جوعارعى كەڭەسىنىڭ ەكونو­مي­كالىق رەفورمالار كوميتەتىنىڭ دەپۋتاتتارىمەن كەزدەستى. سول كۇنى ونى پرەمەر-مينيستر ۇ.ق.قارامانوۆ قابىلدادى دا، سۇحبات بارىسىندا بۇۇ-نىڭ تۇك جونىندەگى ورتالىعىمەن ىنتى­ماق­تاستىق تۋرالى ءبىز ۇسىن­عان قۇجات جەتىلدىرىلە ءتۇستى.

سودان كەيىن پ.حانسەن جانە پرەمەر-ءمينيستردىڭ ورىنباسارى ق.ت.تۇرىسوۆ «قازاق كسر ۇكىمەتى مەن بۇۇ ترانسۇلتتىق كورپوراتسيالار جونىندەگى ورتا­­­لىعى اراسىنداعى ىنتىماقتاستىق تۋرالى كەلىسىمگە» قول قويدى. وندا حالىقارالىق ەكونوميكالىق جانە قۇقىقتىق قاعيدالاردى ورىن­داۋ ارقىلى رەسپۋبليكانىڭ كاسىپ­ورىندارى مەن تۇك اراسىندا ءوزارا ءتيىمدى نەگىزدە قارىم-قا­تى­ناس ورناتۋعا، قازاقستاننىڭ سىرتقى ەكونوميكالىق قىزمەتىنە جانە ونىڭ الەمدىك ەكونوميكالىق جۇيەگە ينتەگراتسياسىنا قاتىستى بۇۇ ورتالىعىنىڭ زاڭ جوبالارىنا ساراپتاما جۇرگىزۋگە جان-جاقتى كومەك كورسەتۋگە دايىن­دى­عى اتاپ ءوتىلدى.

1 تامىزدا ساپار قورىتىندىسى بويىنشا قازتاگ-قا بەرگەن سۇح­با­تىندا پ.حانسەن قازاقس­تان­­نىڭ تابيعي رەسۋرستارعا باي، ەكو­نوميكالىق الەۋەتى مىقتى ەل ەكەنىنە كوزى جەتكەنىن ايتىپ، رەس­­پۋبليكا باسشىلىعى نا­رىق­تىق قاتىناستارعا كوشۋ جو­لىندا سە­نىم­­دى باعىت ۇستانۋدا جانە حا­لىق­­قا لايىقتى ءومىر ءسۇرۋ دەڭ­گە­يىن قامتاماسىز ەتۋ ءۇشىن جاعداي جا­­­­ساۋ­­عا ۇمتىلۋدا دەگەن باعا بەر­­دى.

مەن پ.حانسەننىڭ وسى ساپارى بارىسىندا مارتەبەلى قونا­عى­مىزدىڭ رەسپۋبليكامىزعا، ونىڭ مادەنيەتى مەن تاريحىنا دەگەن شىنايى قىزىعۋشىلىعى مەن قۇر­­­مە­تىنە، نارىقتىق ەكونوميكاعا كوشۋ جوس­پارلارىمىزدى جۇ­زەگە اسى­رۋعا كومەكتەسۋگە دا­يىن ەكەن­دىگىنە كۋا بولدىم. ونىڭ ال­ماتىداعى تاۋلاردىڭ عا­­جا­يىپ كورى­نىسىنە، قاراعاندى وبلى­سىن­داعى شەكسىز قازاق دالاسىنا جانە قارقارالى ولكەسىنىڭ كەرەمەت تابيعاتىنا سۇيسىنگەنى ەسىم­دە.

بۇل وقيعانىڭ قىزىقتى جال­عا­سى بولدى. 1991 جىلى جەل­توقسان ايىنىڭ سوڭىندا تۇڭ­عىش پرەزيدەنتتىڭ تاپسىرماسىمەن جاڭا تاۋەلسىز مەم­لەكە­تىمىزدىڭ بۇۇ مۇشەلىگىنە قابىلدانۋىنا دايىندىق جاساۋ ءۇشىن نيۋ-يورككە بارعانىمدا، العاشقىلاردىڭ ءبىرى بولىپ مەن پيتەرمەن كەزدەستىم. ول ماعان وداقتاس رەسپۋبليكانىڭ ۇكىمەتىمەن كەلىسىمشارتقا قول قوي­­عانىنا بايلانىستى بۇۇ حات­شى­لىعىنىڭ زاڭ دەپارتامەنتى تارا­پىنان قاتتى سىنعا ۇشىرا­عانىن ايتتى. ء«سىزدى سىناۋ ەمەس، كەرىسىنشە ماقتاۋ كەرەك ەدى»،  دەدىم مەن، – ويتكەنى ءسىز بۇۇ حات­شىلىعىنان ءبىرىنشى بولىپ قازاق­ستاننىڭ دۇنيەجۇزىلىك ۇيىم­­نىڭ تولىققاندى مۇشەسى بولا­­تىن­دى­عىن الدىن الا كورە ءبىل­دىڭىز».

مەن قازاقستان رەسپۋب­ليكا­سى­نىڭ بۇۇ جانىندا­عى ءبىرىنشى تۇراقتى وكىلى رەتىندە نيۋ-يوركتە جۇمىس جاساعان 8 جىلعا جۋىق ۋاقىت ىشىندە ءبىز پيتەرمەن جاقسى دوس ءارى ارىپتەس بولدىق.

وسىلايشا، 1991 جىلعى شىل­دەدە بۇۇ-نىڭ جوعارى دەڭگەي­دەگى وكىلىنىڭ قازاقستانعا العاشقى ساپارى ءىس جۇزىندە ەگەمەن رەس­پۋبليكامىز بەن ىرگەلى حالىق­ارا­لىق ۇيىم اراسىنداعى ىنتى­ماق­تاس­تىقتىڭ نەگىزىن قالاۋعا سەپتىگىن تيگىزدى.

30 جىل ىشىندە مەن تاۋەل­سىز­دىگىمىزدىڭ العاشقى جىلدا­رىندا الەۋمەتتىك-ەكونوميكالىق سالا­دا­عى بۇۇ-نىڭ بىرەگەي تاجىريبەسىن پايدالانۋ ءتيىمدى نارىقتىق ەكونوميكانى قۇرۋ، تىكەلەي شەتەلدىك ينۆەستيتسيالاردى تارتۋ جانە جاس تاۋەلسىز مەملەكەتىمىزدىڭ الەمدىك ەكونوميكالىق جۇيەگە كە­شەندى كىرۋى ءۇشىن ەلىمىزدە ىرگەلى رەفور­ما­لاردىڭ تابىستى جۇزەگە اسىرىلۋىنا ىقپال ەتكەنىنە بىرنەشە رەت كوزىم جەتتى.

 

اقمارال ارىستانبەكوۆا،

ء سىم ەرەكشە تاپسىرمالار

 جونىندەگى ەلشىسى،
1989–1991 جج. قازاق كسر جانە قازاقستان رەسپۋبليكاسىنىڭ

 سىرتقى ىستەر ءمينيسترى

 

سۋرەتتە: ا.ارىستانبەكوۆا، پيتەر حانسەن، قازكسر جوعارعى كە­ڭەسىنىڭ توراعاسى ە.اسانباەۆ جانە قازكسر پرەزيدەنتى جا­نىن­داعى جوعارى ەكونو­مي­كا­لىق كەڭەس تورا­عاس­ىنىڭ ورىنباسارى د.سەمباەۆ. 1991 جىلعى
29 شىلدە، الماتى قالاسى.

 

سوڭعى جاڭالىقتار

ەڭبەكپەن ەسەيگەن ەر

قازاقستان • كەشە

بەيتانىس ساعىنىش

الەم • كەشە

جالعىزدىق ارالى

كينو • كەشە

ەلوردادا قار جاۋادى

قازاقستان • كەشە

بۇگىن ماشينا جاساۋ كۇنى

قازاقستان • كەشە

سقو-دا جۇك كولىگى جىلۋ قۇبىرىنا سوعىلدى

ايماقتار • 25 قىركۇيەك، 2021

ۇقساس جاڭالىقتار