كونەكوز قاريالاردىڭ ايتۋىنا قاراعاندا, سۋلى, نۋلى اقمولا وڭىرىندە ءدال بيىلعىداي قۋاڭشىلىق كوپتەن بەرى بولا قويماعان ەكەن. كوكتەم شىققالى جاز ورتاسىنا دەيىن اسپاننان ءنار تامبادى. انشەيىندە اتتىلى ادامنىڭ ۇزەڭگىسىن سيپايتىن اعاش باۋىرىنداعى جوڭىشقا جىم-جىلاس. باعزى زامانداعى بەرەكەلى جايىلىمداردا وسەتىن ميا, بوزعاناق, بۇيىرعىن, توبىلعى, بوزجۋسان, قوڭىرجۋسان, جەرجۋسان, كوكپەك, بالىقكوز, تۇزجاپىراق, اجىرىق, قاراشاعىر, اق شاعىر, قارعاتۇياق, قوڭىرباس, اقسەلەۋ كوزدەن بۇل-بۇل ۇشقالى نە زامان؟! دالالى ايماقتا قىس تۇگىلى جازدىڭ وزىندە بوكەننىڭ تىسىنە ىلىگەتىن قىلتاناق جوق. بيىل مالساق قاۋىم تراكتور بويلاپ بارا المايتىن ساي-سالانى, وزەكتەردى ىندەتىپ, شالعىنىڭ تىسىنە ىلىككەنىن شاۋىپ جاتىر. ەگىن القاپتارىنداعى ساباندى دا اتجالعا ءتۇسىرىپ جيناپ الماق. قامىس تا, قوعا دا قۋاڭشىلىق جىلى مال ازىعىنا سەپ. مالساق قاۋىمعا بۇل ءىسىڭ تەرىس دەپ ايتا الماساق كەرەك. اماندىق-ساۋلىقتى «مال-جان امان با؟» دەپ مالىنان باستاپ سۇرايتىن مالساق قاۋىم ءۇشىن ءتورت ت ۇلىكتى قىس سىناعىنان امان-ەسەن الىپ شىعۋ ايرىقشا ماڭىزدى. قاتال قىستىڭ سىنىنان قايمىققان شارۋا قارا كۇزگە دەيىن قاۋىرت قيمىلداسا, شولىركەپ, قۋارعان دالا ءتوسى جىلان جالاعانداي بولعالى تۇر. سوندا بەس اۋداننىڭ اۋماعىنداعى اقبوكەن اشتان قاتپاي ما؟!
وتكەن جىلعىداي جۇت جايلاماعان, جايىلىمدارداعى ون سان ءشوبى ادەتتەگىدەي كوكتەگەن ۋاقىتتا ايدىن-شالقار كولى كوپ, مال جايىلىمىنا اسا قولايلى قورعالجىن اۋدانىندا 148, تسەلينوگراد اۋدانىندا 132 اقبوكەن اجال تاپقان. بيىل اتباسار, ەگىندىكول, جاقسى, جارقايىڭ, قورعالجىن اۋداندارى – قۋاڭشىلىقتىڭ زاردابىن ەڭ كوپ تارتىپ وتىرعان وڭىرلەر.
كيىك بىتكەن نەگىزىنەن وسى اۋدانداردى مەكەندەيدى. ءتول توگىنى دە اتباسار مەن جاقسى اۋداندارىنىڭ قيىلىسقان جەرىندەگى قايراقتى, تايكەتكەن اۋىلدارىنىڭ ماڭىنداعى ويپاڭدا وتكىزىلدى. ءسوز اراسىندا ءبىزدىڭ وڭىرگە باۋىر باسقان بوكەندەردىڭ بەتپاقدالا پوپۋلياتسياسى ەكەنىن ايتا كەتەلىك. ەرەكشەلىگى, اقتوبە مەن ماڭعىستاۋدى مەكەندەگەن, قار تۇسە وزبەكستان اسىپ كەتەتىن ءۇستىرت پوپۋلياتسياسى ءتارىزدى ەمەس, ەل اۋماعىنان شىقپايدى. كۇن سۋىتا قورعالجىنداتىپ قيعاشتاي سالعان مىڭ سان كيىك جەزقازعاننىڭ ۇلان دالاسىنا قونىس اۋدارادى. تەك سوڭعى بەس-التى جىل بويى قىستىڭ جۇمساقتىعىنان با ەكەن, الدە باسقا ءبىر ءبىز بىلمەيتىن سەبەبى بولدى ما, جازعى ءورىسىن جايلاپ, قىستاپ قالاتىن ادەت تاپقان. مامانداردىڭ پايىمداۋىنا قاراعاندا, ونىڭ سەبەبى – بوكەن قونىس اۋداراتىن جولداردىڭ جابىلىپ, جالپاق دالا جۇزىنە ايعىز-ايعىز جول سالىنۋى. بالكىم, الدەكىمگە وكپەلەگەندەي ءورىسىن تارىلتىپ, قىسى قاتتى وڭىردەن كوشپەي قالۋى وسى سەبەپتەن بە ەكەن؟ بيىل قانشا اقبوكەننىڭ ايازى قاتتى, قارى قالىڭ ارقا توسىندە قالاتىنىن ەشكىم بولجاپ ايتا المايدى. بىراق سوڭعى جىلدارى تابيعات تىلسىمى وزگەشە ءورىس تاپقانى بەلگىلى.
بوكەن سانىنىڭ وزگەرىپ تۇرۋىنا, بىردە ازايىپ, بىردە كوبەيۋىنە اسەر ەتەتىن ەكى جايت بار. ءبىرىنشىسى, جازداعى قۋاڭشىلىق پەن قىستاعى قاردىڭ قالىڭدىعى. ونىڭ ۇستىنە سوڭعى جىلدارى قىس ىشىندە سىركىرەپ جاڭبىر جاۋىپ, بۇرىن-سوڭدى بولماعان تابيعاتتىڭ توسىن وزگەرىسىن كوز كورىپ ءجۇر. جاڭبىر جاۋعان سوڭ قاسات قاردىڭ بەتى قابىرشاقتانىپ, مۇز بولىپ قاتىپ قالادى. سىرەسكەن مۇز باسقان قىسقى جايىلىمدا سۇيەگى نازىك بوكەن تۇگىل, قۇتپان ايعىر, اتان جىلىكتى مامابيەلەردىڭ كۇن كورۋى قيىن. ەكىنشى كەسەل – جۇقپالى اۋرۋ مەن زاڭسىز اڭ اۋلايتىن براكونەرلەر. وعان قاندى اۋىزدىڭ كەسەلىن قوسساڭىز, بوكەنگە تونەر قاۋىپ مىڭ باتپان ەكەنىن اڭعارار ەدىڭىز. وتكەن جىلى, اسىرەسە تسەلينوگراد, استراحان, قورعالجىن, ەگىندىكول اۋداندارىنىڭ جايىلىمىندا قىستاپ قالعان اقبوكەن قىرعىنعا ۇشىرادى. ءتورت ت ۇلىك مالدان جۇعاتىن پاستەرەللەز اۋرۋىنىڭ دا زاردابى از ەمەس. 2015 جىلى ءبىزدىڭ وبلىستىڭ توڭىرەگىندە عانا 10 667 اقبوكەن قىرعىنعا ۇشىراعان.
توقسانىنشى جىلداردىڭ باسىندا كەڭشارلار تاراتىلعاننان كەيىن بۇرىن ەگىن سەبىلەتىن القاپتار ءبىراز جىل بوساپ قالدى. مىنە, وسى كەزدە بوكەننىڭ كوبەيۋى ابدەن مۇمكىن ەدى. قانشا دەگەنمەن ءشوبىن تاڭداپ جەيتىن, تالعاپ جەيتىن جايىلىم كوپ. بىراق كەرىسىنشە سانى ازايدى. ويتكەنى بۇرىن قوعام جۇمىسىنان قولى بوسامايتىن ەل ازاماتتارى ەكى قولعا ءبىر كۇرەك تابا الماي ەرىگىپ, مىلتىق اسىنىپ دالا كەزىپ كەتكەن. قاراۋىلىنا الدىمەن ىلىنگەنى – ءمۇيىزى باعالى بوكەن. ادامنان كەلگەن الاپات زيان بايعۇس جانۋاردىڭ سانىن ويسىراتىپ-اق تاستادى. كيىكتىڭ قىمبات ءمۇيىزى وزىنە سور بولىپ تۇر. 2014 جىلى ەگىندىكول اۋدانىندا 84 بوكەن وققا ۇشسا, 2019 جىلى قورعالجىن اۋدانىندا 110-ى اتىلعان. بۇل – بەلگىلى بولعانى عانا. تەگىن ولجاعا دانىككەندەردىڭ ءتۇن جامىلىپ ۇستاتپاي كەتكەنى قانشا ەكەنى ءبىر جاراتقانعا عانا ءمالىم. ال ءبىزدىڭ بىلەتىنىمىز – يەن دالا ەركەسىنىڭ سانى كۇرت ازايعانى.
اتام قازاقتا «ەسىڭ كەتسە ەشكى جي» دەگەن ماقال بار. جەلمەن جارىسقان بوكەن دە ەشكى ىسپەتتى. جايىلىمى جايلى بولسا تەز كوبەيەدى. مامانداردىڭ ايتۋىنا قاراعاندا, جىل سايىن 30 پايىزعا دەيىن كوبەيەدى ەكەن. بيىل قىس تۇقىمى ءبىرشاما كوبەيگەن بوكەنگە قاتال سىن بولعالى تۇر. ونىڭ ۇستىنە جوعارىدا اتالعان بەس اۋداننىڭ اۋىل شارۋاشىلىعى قۇرىلىمدارىنىڭ باسشىلارى اقبوكەن ەگىن القاپتارى مەن جايىلىمداردى, شابىندىق جەردى باسىپ, توزدىرىپ جىبەردى دەپ دابىل قاعۋدا.
– اقبوكەندى اتۋعا قازاقستان رەسپۋب-
ليكاسى ۇكىمەتىنىڭ 2001 جىلعى №980 قاۋلىسىنا سايكەس تىيىم سالىنعان. اۋىل شارۋاشىلىعى قۇرىلىمدارى وزدەرىنىڭ ەگىستىك جەرلەرىن وزدەرى قورعاپ, كۇزەتۋى كەرەك. ءبىزدىڭ بىلۋىمىزشە, ولار بوكەندەردىڭ سان جىل بويى باۋىر باسقان جايىلىمدارىن جىرتىپ, ەگىن سالىپ وتىر. ءتورت ت ۇلىك مال ءتارىزدى بوكەندەردىڭ دە ەتى ۇيرەنگەن, قالىپتاسقان ورتاسى بولادى. تابيعي زاڭدىلىقتى بۇزۋعا بولمايدى عوي. سوندىقتان الداعى ۋاقىتتا جەرگىلىكتى اتقارۋشى ورگاندار بۇل ماسەلەنى مىقتاپ ەسكەرۋى كەرەك, – دەيدى وبلىستىق ورمان شارۋاشىلىعى جانە جانۋارلار دۇنيەسى ينسپەكتسياسىنىڭ باسشىسى لاشىنتاي دۇيسەنوۆ.
قۋاڭشىلىق جىلى وڭىردە قىستاپ قالاتىن بوكەن بىتكەن قايتىپ كۇنىن كورەدى, ەڭ باستى ماسەلە – وسى! ۇلتتىق تابيعات پاركتەرى وزدەرىنىڭ اۋماعىنداعى شوپقورەكتى اڭعا قىسقى ازىعىن دايىندايتىنى بەلگىلى. بوكەندەر قىستايتىن اۋماقتا وسىنداي قارەكەت ەتسەك قانا قاۋىپتىڭ بەتىن قايتارامىز. بىراق ونى كىم دايىندايدى؟ ەگىنىمدى باسىپ, شابىندىعىمدى تاپتاپ كەتتى دەپ وكپەسى قارا قازانداي بولىپ وتىرعان اۋىل شارۋاشىلىعى قۇرىلىمدارى ما؟ ەسىل سۋ باسسەينى قۇرىلعاننان كەيىن وبلىستىق ورمان شارۋاشىلىعى جانە جانۋارلار دۇنيەسى ينسپەكتسياسىنىڭ قۇرامى ىقشامدالىپ, جارقايىڭ, اتباسار, جاقسى, ەگىندىكول, تسەلينوگراد, استراحان, ەرەيمەنتاۋ اۋداندارىنداعى ينسپەكتورلار سانى قىسقارتىلعان. قازىر ينسپەكتسيا بوكەننىڭ قىسقى ازىعىن دايىنداماق تۇرماق, ونى كۇزەتۋىنىڭ ءوزى مۇڭ بولىپ وتىر.
قىسقاسى كيىكتىڭ قىستان امان قالۋى دا ەلگە سىن بولعالى تۇر...
اقمولا وبلىسى
