ەكولوگيا • 26 شىلدە، 2021

بەتەگەسىز بەلدەردە بوكەن قايتىپ كۇن كورەر؟

38 رەت كورسەتىلدى

اقمولا وڭىرىندە مامانداردىڭ ەسەبىنە قاراعاندا، 80 مىڭعا تاياۋ اقبوكەن بار. سوڭعى جىلدارى ولاردىڭ 7-8 مىڭى ءبىزدىڭ وڭىردە قىستاپ قالاتىن بولعان. وتكەن قىستا قار قالىڭ ءتۇسىپ، ازىعى تاۋسىلعان جانۋارلاردىڭ 468-ءى وپات بولىپتى. بيىلعى قۋاڭشىلىق جىلى قايتسەك اقبوكەن اجالدان امان قالادى؟

كونەكوز قاريالاردىڭ ايتۋىنا قاراعاندا، سۋلى، نۋلى اقمولا وڭىرىندە ءدال بيىلعىداي قۋاڭشىلىق كوپتەن بەرى بولا قويماعان ەكەن. كوكتەم شىققالى جاز ورتاسىنا دەيىن اسپاننان ءنار تامبادى. انشەيىندە اتتىلى ادامنىڭ ۇزەڭگىسىن سيپايتىن اعاش باۋىرىنداعى جوڭىشقا جىم-جىلاس. باعزى زامانداعى بەرەكەلى جايىلىمداردا وسەتىن ميا، بوزعاناق، بۇيىرعىن، توبىلعى، بوزجۋسان، قوڭىرجۋسان، جەرجۋسان، كوكپەك، بالىق­كوز، تۇزجاپىراق، اجىرىق، قاراشاعىر، اق شاعىر، قارعاتۇياق، قوڭىرباس، اقسەلەۋ كوزدەن بۇل-بۇل ۇشقالى نە زامان؟! دالا­لى ايماقتا قىس تۇگىلى جازدىڭ وزىندە بو­كەن­نىڭ تىسىنە ىلىگەتىن قىلتاناق جوق. بيىل مالساق قاۋىم تراكتور بويلاپ بارا المايتىن ساي-سالانى، وزەكتەردى ىندەتىپ، شالعىنىڭ تىسىنە ىلىككەنىن شاۋىپ جاتىر. ەگىن القاپتارىنداعى ساباندى دا اتجالعا ءتۇسىرىپ جيناپ الماق. قامىس تا، قوعا دا قۋاڭشىلىق جىلى مال ازىعىنا سەپ. مالساق قاۋىمعا بۇل ءىسىڭ تەرىس دەپ ايتا الماساق كەرەك. اماندىق-ساۋلىقتى «مال-جان امان با؟» دەپ مالىنان باستاپ سۇرايتىن مالساق قاۋىم ءۇشىن ءتورت ت ۇلىكتى قىس سىناعىنان امان-ەسەن الىپ شىعۋ ايرىقشا ماڭىزدى. قاتال قىستىڭ سىنىنان قايمىققان شارۋا قارا كۇزگە دەيىن قاۋىرت قيمىلداسا، شولىركەپ، قۋارعان دالا ءتوسى جىلان جالاعانداي بولعالى تۇر. سوندا بەس اۋداننىڭ اۋماعىنداعى اقبوكەن اشتان قاتپاي ما؟!

وتكەن جىلعىداي جۇت جايلاما­عان، جايىلىمدارداعى ون سان ءشوبى ادەت­تەگىدەي كوكتەگەن ۋاقىتتا ايدىن-شالقار كولى كوپ، مال جايىلىمىنا اسا قولايلى قورعالجىن اۋدانىندا 148، تسەلينوگراد اۋدانىندا 132 اقبوكەن اجال تاپقان. بيىل اتباسار، ەگىندىكول، جاقسى، جار­قايىڭ، قورعالجىن اۋداندارى – قۋاڭ­شى­لىقتىڭ زاردابىن ەڭ كوپ تارتىپ وتىرعان وڭىرلەر.

كيىك بىتكەن نەگىزىنەن وسى اۋدانداردى مەكەندەيدى. ءتول توگىنى دە اتباسار مەن جاقسى اۋداندارىنىڭ قيىلىسقان جە­رىندەگى قايراقتى، تايكەتكەن اۋىلدارى­نىڭ ماڭىنداعى ويپاڭدا وتكىزىلدى. ءسوز اراسىندا ءبىزدىڭ وڭىرگە باۋىر باسقان بوكەندەردىڭ بەتپاقدالا پوپۋلياتسياسى ەكەنىن ايتا كەتەلىك. ەرەكشەلىگى، اق­توبە مەن ماڭعىستاۋدى مەكەندەگەن، قار تۇسە وز­بەكستان اسىپ كەتەتىن ءۇستىرت پوپۋ­ليا­تسياسى ءتارىزدى ەمەس، ەل اۋما­عى­نان شىق­پايدى. كۇن سۋىتا قورعا­لجىن­دا­تىپ قيعاشتاي سالعان مىڭ سان كيىك جەز­­قازعاننىڭ ۇلان دالاسىنا قونىس ­اۋدا­رادى. تەك سوڭعى بەس-التى جىل بويى قىستىڭ جۇمساقتىعىنان با ەكەن، الدە باسقا ءبىر ءبىز بىلمەيتىن سەبەبى بولدى ما، جازعى ءورىسىن جايلاپ، قىستاپ قالاتىن ادەت تاپقان. مامانداردىڭ پايىمداۋىنا قاراعاندا، ونىڭ سەبەبى – بوكەن قونىس اۋداراتىن جولداردىڭ جابىلىپ، جالپاق دالا جۇزىنە ايعىز-ايعىز جول سالىنۋى. بالكىم، الدەكىمگە وكپەلەگەندەي ءورىسىن تارىلتىپ، قىسى قاتتى وڭىردەن كوشپەي قالۋى وسى سەبەپتەن بە ەكەن؟ بيىل قانشا اقبوكەننىڭ ايازى قاتتى، قارى قالىڭ ارقا توسىندە قالاتىنىن ەشكىم بولجاپ ايتا المايدى. بىراق سوڭعى جىلدارى تابيعات تىلسىمى وزگەشە ءورىس تاپقانى بەلگىلى.

بوكەن سانىنىڭ وزگەرىپ تۇرۋىنا، بىردە ازايىپ، بىردە كوبەيۋىنە اسەر ەتەتىن ەكى جايت بار. ءبىرىنشىسى، جاز­داعى قۋاڭشىلىق پەن قىستاعى قاردىڭ قا­لىڭ­دىعى. ونىڭ ۇستىنە سوڭعى جىلدارى قىس ىشىندە سىركىرەپ جاڭبىر جاۋىپ، بۇرىن-سوڭدى بولماعان تابيعاتتىڭ توسىن وزگەرىسىن كوز كورىپ ءجۇر. جاڭبىر جاۋعان سوڭ قاسات قاردىڭ بەتى قابىرشاقتانىپ، مۇز بولىپ قاتىپ قالادى. سىرەسكەن مۇز باسقان قىسقى جا­يىلىمدا سۇيەگى نازىك بوكەن تۇگىل، قۇتپان ايعىر، اتان جىلىكتى مامابيەلەردىڭ كۇن كورۋى قيىن. ەكىنشى كەسەل – جۇقپالى اۋرۋ مەن زاڭسىز اڭ اۋلايتىن براكونەرلەر. وعان قاندى اۋىزدىڭ كەسەلىن قوسساڭىز، بوكەنگە تونەر قاۋىپ مىڭ باتپان ەكەنىن اڭعارار ەدىڭىز. وتكەن جىلى، اسىرەسە تسە­لي­­نوگراد، استراحان، قورعالجىن، ەگىن­دى­كول اۋداندارىنىڭ جايىلىمىندا قىس­تاپ قالعان اقبوكەن قىرعىنعا ۇشىرادى. ءتورت ت ۇلىك مالدان جۇعاتىن پاستەرەللەز اۋرۋىنىڭ دا زاردابى از ەمەس. 2015 جىلى ءبىزدىڭ وبلىستىڭ توڭى­رەگىندە عانا 10 667 اقبوكەن قىرعىنعا ۇشىراعان.

توقسانىنشى جىلداردىڭ باسىندا كەڭشارلار تاراتىلعاننان كەيىن بۇرىن ەگىن سەبىلەتىن القاپتار ءبىراز جىل بوساپ قالدى. مىنە، وسى كەزدە بوكەننىڭ كوبەيۋى ابدەن مۇمكىن ەدى. قانشا دەگەنمەن ءشوبىن تاڭداپ جەيتىن، تالعاپ جەيتىن جايىلىم كوپ. بىراق كەرىسىنشە سانى ازايدى. ويتكەنى بۇرىن قوعام جۇمىسىنان قولى بوسامايتىن ەل ازاماتتارى ەكى قولعا ءبىر كۇرەك تابا الماي ەرىگىپ، مىلتىق اسىنىپ دالا كەزىپ كەتكەن. قاراۋىلىنا الدى­مەن ىلىنگەنى – ءمۇيىزى باعالى بوكەن. ادامنان كەلگەن الاپات زيان بايعۇس جا­نۋاردىڭ سانىن ويسىراتىپ-اق تاستادى. كيىكتىڭ قىمبات ءمۇيىزى وزىنە سور بولىپ تۇر. 2014 جىلى ەگىندىكول اۋدانىندا 84 بوكەن وققا ۇشسا، 2019 جىلى قورعالجىن اۋدانىندا 110-ى اتىلعان. بۇل – بەلگىلى بولعانى عانا. تەگىن ولجاعا دانىككەندەردىڭ ءتۇن جامىلىپ ۇستاتپاي كەتكەنى قانشا ەكەنى ءبىر جاراتقانعا عانا ءمالىم. ال ءبىزدىڭ بى­لەتىنىمىز – يەن دالا ەركەسىنىڭ سا­نى­ كۇرت ازايعانى.

اتام قازاقتا «ەسىڭ كەتسە ەشكى جي» دەگەن ماقال بار. جەلمەن جارىسقان بوكەن دە ەشكى ىسپەتتى. جايىلىمى جايلى بولسا تەز كوبەيەدى. مامانداردىڭ ايتۋىنا قاراعاندا، جىل سايىن 30 پايىزعا دەيىن كوبەيەدى ەكەن. بيىل قىس تۇقىمى ءبىرشاما كوبەيگەن بوكەنگە قاتال سىن بولعالى تۇر. ونىڭ ۇستىنە جوعارىدا اتالعان بەس اۋدان­نىڭ اۋىل شارۋاشىلىعى قۇرى­لىم­دارىنىڭ باسشىلارى اقبوكەن ەگىن القاپ­تارى مەن جايىلىمداردى، شابىندىق جەردى باسىپ، توزدىرىپ جىبەردى دەپ دابىل قاعۋدا.

– اقبوكەندى اتۋعا قازاقستان رەسپۋب-
­ليكاسى ۇكىمەتىنىڭ 2001 جىلعى №980 قاۋلىسىنا سايكەس تىيىم سالىنعان. اۋىل شارۋاشىلىعى قۇرىلىمدارى وزدەرىنىڭ ەگىستىك جەرلەرىن وزدەرى قورعاپ، كۇزەتۋى كەرەك. ءبىزدىڭ بىلۋىمىزشە، ولار بوكەندەردىڭ سان جىل بويى باۋىر باسقان جايىلىمدارىن جىرتىپ، ەگىن سالىپ وتىر. ءتورت ت ۇلىك مال ءتارىزدى بوكەندەردىڭ دە ەتى ۇيرەنگەن، قالىپتاسقان ورتاسى بولادى. تابيعي زاڭدىلىقتى بۇزۋعا بولمايدى عوي. سوندىقتان الداعى ۋاقىتتا جەرگىلىكتى اتقارۋشى ورگاندار بۇل ماسە­لەنى مىقتاپ ەسكەرۋى كەرەك، – دەيدى وب­لىستىق ورمان شارۋاشىلىعى جانە جا­نۋار­لار دۇنيەسى ينسپەكتسياسىنىڭ باسشىسى لاشىنتاي دۇيسەنوۆ.

قۋاڭشىلىق جىلى وڭىردە قىستاپ قالاتىن بوكەن بىتكەن قايتىپ كۇنىن كو­رەدى، ەڭ باستى ماسەلە – وسى! ۇلت­تىق ­ تابيعات پاركتەرى وزدەرىنىڭ اۋماعىنداعى شوپ­قورەكتى اڭعا قىسقى ازىعىن دايىنداي­تىنى بەلگىلى. بوكەندەر قىستايتىن اۋماقتا وسىنداي قارەكەت ەتسەك قانا قاۋىپتىڭ بەتىن قايتارامىز. بىراق ونى كىم دايىندايدى؟ ەگىنىمدى باسىپ، شابىن­دىعىمدى تاپتاپ كەتتى دەپ وك­پەسى قارا قازانداي بولىپ وتىرعان اۋىل شارۋا­شىلى­عى قۇرىلىمدارى ما؟ ەسىل سۋ باسسەينى قۇرىلعاننان كەيىن وبلىستىق ورمان شارۋاشىلىعى جانە جانۋارلار دۇنيەسى ينسپەكتسياسىنىڭ قۇرامى ىقشامدالىپ، جارقايىڭ، اتباسار، جاقسى، ەگىندىكول، تسەلينوگراد، استراحان، ەرەيمەنتاۋ اۋدان­دارىنداعى ينسپەكتورلار سانى قىس­قارتىلعان. قازىر ينسپەكتسيا بوكەننىڭ قىسقى ازىعىن دايىنداماق تۇرماق، ونى كۇزەتۋىنىڭ ءوزى مۇڭ بولىپ وتىر.

قىسقاسى كيىكتىڭ قىستان امان قالۋى دا ەلگە سىن بولعالى تۇر...

 

اقمولا وبلىسى

 

سوڭعى جاڭالىقتار

قانشا ادام ۆاكتسينا سالدىردى؟

كوروناۆيرۋس • بۇگىن، 09:16

ۇقساس جاڭالىقتار