ادەبيەت • 26 شىلدە، 2021

ادام قۇنى

108 رەت كورسەتىلدى

ءبىزدىڭ ءداۋىردىڭ اسا ماڭىزدى قۇن­دىلىقتارىنىڭ ءبىرى – اقپا­رات. اقپارات نەعۇرلىم جەدەل­ ءارى شىنايى بولعان سايىن ونىڭ­ ماڭىزى دا كۇ­شەيە بەرمەك. اق­پا­رات قۇن­دى­لىق­ رەتىندە كوركەم ادەبيەتكە دە ەنىپ كەتتى. ءبىر حا­لىق­­تىڭ وتكەن ومىرىنەن حابار بە­رىپ، ونىڭ ىشىندە ساياسي قى­سىم­­دار، تابيعي كاتاكليزم مەن سو­­عىس­تى، اشارشىلىقتى سيپاتتايتىن، بولماسا قازىرگى جاع­دايىن تو­لى­عى­مەن الدىڭا جايىپ سالاتىن كور­كەم شىعارما­لار وتىمدىرەك. ويت­كەنى قا­زىرگى وقىرمانعا ەڭ ال­دىمەن قاي ماعىناسىندا دا جا­ڭا­لىق كەرەك.

بۇگىنگى ەسكەن جەل­دەي قۇرعاق اقپاراتتاردىڭ ەر­تەڭ نە بۇر­سىگۇنى كوركەم تىلمەن كەس­تە­لەنىپ، جارىققا شىعۋىن كۇتەدى. وقىر­مان كۇتكەن سونداي كوركەم شىعارمانىڭ قاتارىندا اۋعان ءناسىلدى امە­ريكالىق جازۋشى حالەد حوسسەينيدىڭ «جارقىراعان مىڭ كۇن» رو­مانىن اتاۋعا بولادى. (اعىل­شىن تىلىنەن اۋدارعان – ت.مەل­لات). 2007 جىلى جارىققا شىق­قان تۋىندى الەمنىڭ ونداعان تىلىنە اۋدارىلدى. اۆتورى وسى شىعارماسى ءۇشىن ءبىرتالاي ادەبي ماراپاتقا دا يە بولدى.

ءبىز كەيدە «ۇلكەن قالامگەر اتانۋ ءۇشىن ەرەكشە تاعدىر كەرەك» دەپ جاتامىز. بۇل بەلگىلى ءبىر دارەجەدە دۇرىس پايىم. «جارقىراعان مىڭ كۇننىڭ» اۆتورى تاعدىرلى جازۋشى. 1978 جىلى اۋعانستاندا ءساۋىر رەۆوليۋتسياسى باستالعاندا ورتا مەكتەپتىڭ جوعارى سىنىپ وقۋشىسى وتباسىمەن بىرگە (اكەسى – ديپلومات، اناسى – مۇعالىم) اقش-قا قونىس اۋدارادى. وتباسى سول جەردەن ساياسي باسپانا تاۋىپ، بۇ­عان دەيىن اعىلشىن ءتىلىن مۇلدە بىلمەگەن حالەد ەندى سول ءتىلدى ۇي­رە­نۋىنە تۋرا كەلەدى. بالكىم، ول سول كەزدە بولاشاقتا اعىلشىن تىلىندە شىعارمالار جازاتىنىن، شى­عارمالارى بۇكىل الەمگە تاراپ،­ اتاقتى جازۋشىعا اينالاتىنىن بولجاي الماعان دا شىعار. ايتسە دە سوڭعى قىرىق جىلدا سوعىستان كوز اشپاعان، الەمدەگى ەڭ كەدەي مەملەكەتتەردىڭ ءبىرى، تۋعان وتا­نى – اۋعانستاننىڭ، ياعني، تۇيىق، حالقى راديكال توپتاردىڭ قول­جاۋ­لى­عىنا اينالعان ەلدىڭ كەلبەتى تۋرالى اتاقتى رومان جازۋ سوعان بۇيىرىپتى.

1978 جىلعى ءساۋىر رەۆوليۋتسياسىنان كەيىن بۇرىنعى پرەزي­دەنت مۇحاممەد ءداۋىت وتباسىمەن بىرگە ءولتىرىلىپ، اۋعانستان دە­مو­كراتيالىق رەسپۋبليكاسى جاريالا­نادى. بيلىككە نۇر-مۇحاممەد تا­راكي كەلەدى. ول ءىرى رەفورما جا­ساۋدى قولعا الادى. بىراق ونىڭ ارە­كەتى ءداستۇردى، ءدىندى بەرىك ۇس­تا­ناتىن پۋشتۋنداردىڭ تاراپىنان سىن­عا الىنىپ، ەلدە نارازىلىق كۇ­شەيەدى. وسىلايشا، اۋعانستاندا ازا­ماتتىق سوعىس باستالادى. ول ون جىلعا سوزىلادى. بۇل سوعىس بىت­­كەن سوڭ دا اۋعانستاندا سوعىس جالعا­سا بەرەدى... ارينە مۇنىڭ ءبارى كوپ­شىلىك بىلەتىن، ءۇشىنشى جاقتان بايان­دالاتىن تاريحي فاكتىلەر. جا­زۋ­شى وسى فاكتىلەردىڭ بويىنا قان جۇگىرتكەن. سوعىس ءومىرىن وي­رانداعان ادام­داردىڭ جان كۇي­زە­لىسىن، ىشكى ار­پالىستارىن ءساتتى سي­پاتتاعان. شىعارمادا بيلىك باسىن­داعى تۇلعالاردىڭ اتتارى ءسال عانا وزگەرتىلىپ الىنعان. ەڭ ماڭىزدىسى – اۆتور سوعىستى «ارت­قى كورىنىس» رەتىندە پايدالانىپ، شىعارمانىڭ كوركەمدىگىن ارتتىرا تۇسكەن.

«جارقىراعان مىڭ كۇن» رومانىنا ەڭ الدىمەن ايەل تاعدىرى ارقاۋ ەتىلگەن. اكەسى اندا-ساندا ءبىر كەلگەنى بولماسا، وزىمەن بىرگە تۇرۋعا رۇقسات ەتپەگەن، جارىمەس اناسى اسىلىپ ولگەن، وزىنەن جيىر­ما جاس ۇلكەن ەركەك­كە تۇرمىسقا شىعىپ، بۇكىل ءومىرى قورلىقتا وتكەن ءماريامنىڭ تاع­دىرى وقىرماندى بەيجاي قال­دىرمايدى. ادال، مەيىرىمدى، ەڭ­بەكسۇيگىش ءماريام نەگە شىر­ماۋىق-تاعدىرىنا شىرمالىپ قالدى؟ قيت ەتسە «مەن سەنى اسىراپ­ جاتىرمىن» دەيتىن دورەكى كۇيەۋى نەگە ونى سونشا باسىنىپ، ۇرىپ-سوعا بەرەدى؟ ۇرىپ-سوققانى ازداي، ولتىرۋگە تالپىناتىنىن قا­لاي تۇسىندىرۋگە بولادى؟ وسى سۇ­راقتاردىڭ جاۋابىن جازۋشى رومان باستالعاندا ايتىپ قويادى. ء«ماريام «حارامي» دەگەن ءسوزدى العاش بەس جاسىندا ەستىگەن. اناسى ءماريامنىڭ بىلەگىنەن تارتىپ، تىستەرىن شىقىرلاتا قايراپ:

– و حارامي، قينالىپ باققان ەڭبەگىمدى وسىلاي وتەگەنىڭ بە؟ اسىل دۇنيەمنىڭ بىت-شىتىن شىعاردىڭ، ارامنان تۋعان شاتا نەمە دەپ بالاعاتتاي جونەلگەن. ول كەزدە ءماريام شەشەسىنىڭ ءسوزىن تۇسىنبەگەن ەدى. «حارامي» دەگەننىڭ ماعىناسىن بىلمەيتىن».

ءماريامدى جات بىرەۋ تۇرماق، ءوز اناسى بالاعاتتايدى. بەس جاسىنان باستاپ «شاتا» دەگەن ماعىنانى بەرەتىن جەكسۇرىن ءسوزدى ەستىپ وسەدى. جازۋشى نەكەسىز تۋعان ءسابيدى قابىلدامايتىن ورتانىڭ پسيحولوگياسىن شەبەر جەتكىزەدى. سول ءۇشىن ءماريامنىڭ باقىر قۇرلى باعاسى جوق، ولسە سۇراۋسىز. تۇرمىستىق زورلىق-زومبىلىق كەز كەلگەن ەلدە بار. كۇيەۋدەن تاياق جەيتىن ايەلدەر دە تاڭسىق ەمەس. وسى كىتاپتا ءماريامنان بولەك، ءلايلانىڭ دا ءومىرىن «يت ءومىر» دەۋگە بولادى. ءراشيدتىڭ توقالى اتانعان جاس سۇلۋدىڭ دا باسىنان كەشپەگەنى جوق. بىراق مەنىڭشە، جازۋشى ايەل تەڭدىگى، بوستاندىعىنان دا گورى تەرەڭىرەك ءبىر يدەيانى وقىرماننىڭ الدىنا تارتادى. وقىرماندى ءدىني راديكاليزم تامىر جايعان قوعامداعى ادامنىڭ قۇنى تۋرالى وي كەشۋگە جەتەلەيدى. بەيكۇنا ءسابيدىڭ تۋا سالا «كىنالى» بولۋى، ادامنىڭ جانىن ونى جاراتقان جاراتۋشى ەمەس، ادامنىڭ ءوزى الا بەرەتىن ادىلەتسىزدىكتەر جازۋشى جانىن مازالايتىن قۇبىلىستار ەكەنى كورىنىپ تۇر. ءبىر اتتەگەن-اي دەيتىن تۇس – وسى كىتاپتى وقى­عان الەمنىڭ ءار تۇكپىرىندەگى، باس­قا ناسىلدەگى، باسقا دىندەگى وقىر­مان­دار بۇرىن يسلام تۋرالى تۇسىنىگى قالىپتاسپاعان بولسا، ونى جابايى ءدىن رەتىندە قابىلداۋلارى مۇمكىن.

ءبىر سوزبەن ايتقاندا، «جارقى­را­عان مىڭ كۇن» رومانى ءتىلى جەڭىل، وقيعالارى شىمىر، وقىرماندى مول اسەرگە بولەيتىن قىزىق تۋىندى. مەنىڭشە، ونى وقىعان جان وي-پى­كىرىڭدى ەركىن ايتا الاتىن بەيبىت ءومىر­دىڭ زور قۇندىلىق ەكەنىنە كوزى جەتەدى.

سوڭعى جاڭالىقتار

ەڭبەكپەن ەسەيگەن ەر

قازاقستان • كەشە

بەيتانىس ساعىنىش

الەم • كەشە

جالعىزدىق ارالى

كينو • كەشە

ەلوردادا قار جاۋادى

قازاقستان • كەشە

بۇگىن ماشينا جاساۋ كۇنى

قازاقستان • كەشە

سقو-دا جۇك كولىگى جىلۋ قۇبىرىنا سوعىلدى

ايماقتار • 25 قىركۇيەك، 2021

ۇقساس جاڭالىقتار