قوعام • 21 شىلدە، 2021

تۇرمەدەگىلەر تۇزەلىپ جاتىر ما؟

784 رەت كورسەتىلدى

Eتس-166/5 ەرەكشە رەجىمدەگى توتەنشە قاۋىپسىز مەكەمەسىنەن تىكەلەي رەپورتاج.

ول جاقتا دا ءومىر بار. ەكىباستان. ارينە، جادىراپ-جايناعان ەركىن ءومىر قايدان بولسىن... دەگەنمەن، ادامعا اجال كەلمەگەن سوڭ قاي جەردە دە، قانداي جاعدايدا دا ءومىرىن سۇرەدى ءھام اتا زاڭ بويىنشا ادام مەملەكەتتىڭ باستى بايلىعى بولعاندىقتان، قوعامنان «الاستالعان» ازاماتتارعا دا جاعداي جاسالۋى كەرەك.

اقيقاتىندا، تۇرمەنى تۇزەۋ ءۇشىن سالادى. سوتتالۋشى جازاسىن وتەيتىن مەكەمەگە تۇسكەن كۇننەن باستاپ ونى بوستاندىققا دايىندايدى. مەرزىمى بىتكەن سوڭ قوڭىر تىرشىلىككە قوسىلىپ كەتۋى ءۇشىن تاربيەلەيدى. ساراپشىلاردىڭ پىكىرىنشە، كەيىنگى جىلدارى ادام قۇقىقتارى جونىندەگى ءتۇرلى حالىقارالىق ۇيىمداردىڭ تالابى بويىنشا ەلىمىزدەگى تۇرمەلەر ءبىراز ىزگىلەندى. ال جازاسىن وتەۋشىلەردى تۇزەۋ ءۇشىن ناقتى قانداي ءىس-شارالار جۇرگىزىلەدى؟ جالپى، قازاقستانداعى قازىرگى تۇرمەنىڭ جاعدايى قانداي؟ ءبىز وسى سۇراقتاردىڭ ىزىمەن نۇر-سۇلتان قالاسىنا قاراستى ارشالى كەنتىندەگى Eتس-166/5 ءتۇزeۋ مeكeمeسىنە بەت الدىق.  

 

القيسسا

 

قازىرگى ۋاقىتتا ەلىمىزدە 80 قىلمىستىق-اتقارۋ جۇيەسى مەكەمەسى بار، ونىڭ 16-ى – تەرگەۋ يزولياتورلارى، 6-ى – ايەلدەرگە ارنالعان مەكەمەلەر (كامەلەتكە تولماعان قىزدار دا)، 1-ءى – كامەلەتكە تولماعان ەر بالالارعا ارنالعان، 18-ءى – قاۋىپسىزدىگى بارىنشا جوعارى مەكەمەلەر (قاتاڭ رەجىم)، 5-ءى – توتەنشە قاۋىپسىز مەكەمەلەر (ەرەكشە رەجىم). مۇندا بارلىعى 33 مىڭ سوتتالعان جانە سوتقا دەيىنگى ۇستالعان ازاماتتار وتىر. تاۋەلسىزدىك جىلدارىمەن سالىستىرعاندا قازىر تۇرمە سانى قىسقاردى. ماسەلەن، 2014 جىلدان بەرى قىلمىستىق-اتقارۋ جۇيەسىندە 14 مەكەمە تاراتىلىپتى. سونداي-اق تەحنيكالىق تالاپتارعا ساي كەلمەۋى سەبەبىنەن 2019 جىلى ازىپ-توزعان 4 مەكەمە، ال بىلتىر تاعى 2 تۇرمە جابىلعان.

جالپى، كەيىنگى جىلدارى سوتتالۋشىلار سانى ءوستى مە، كەمىدى مە؟ قانداي قىلمىس ءتۇرى كوبەيدى؟ سوتتالعانداردىڭ قانشا پايىزى قايتا قىلمىسقا بارادى؟ ستاتيستيكالىق مالىمەتتەرگە سۇيەنسەك، 2020 جىلى 28 551 ازامات ءىستى بولعان (ونىڭ 2 646-سى ايەل، 396-سى كامەلەتكە تولماعاندار، 188-ءى اسكەري قىزمەتكەر، ت.ب.). جاسالعان قىلمىستاردىڭ كوبىسى اۋىر ساناتتاعى قىلمىستار. ال 4 509 سوتتالۋشى قايتا قىلمىسقا بارعان. بوساپ شىققاندار سانى – 474.

2021 جىلى 13 991 ازامات سوتتالعان (ونىڭ 1 417-ءسى ايەل، 200-ءى كامەلەتكە تولماعاندار، 84-ءى اسكەري قىزمەتكەر، ت.ب.) بيىل دا، سالىستىرمالى تۇردە العاندا، اۋىر قىلمىستىلار كوپ. دەگەنمەن، قىلمىس جاساۋ 2،5 پايىزعا ازايدى. ال بۇرىن سوتتالعان 2 393 ازامات قايتا قىلمىسقا بارعان. بۇگىنگە دەيىن 154 سوتتالۋشى جازاسىن وتەپ شىقتى.

ايتا كەتەيىك، تاۋەلسىزدىك جىلدارى ەلىمىزدە ءتۇرلى اتاۋلى داتالارعا بايلانىستى سەگىز راقىمشىلىق جاسالدى. 1994 جىلى، 1996 جىلى 10 988 سوتتالۋشى، 1999 جىلعى 15 705، 2000 جىلى 7791، 2002 جىلى 10 524، 2006 جىلى 3 626، 2011 جىلى 2 128، 2016 جىلى  1 120 جازاسىن وتەۋشى بوساتىلدى. ال بىلتىر راقىمشىلىق جاساۋ تۋرالى زاڭ قابىلدانبادى. بيىل تاۋەلسىزدىكتىڭ 30 جىلدىعىنا بايلانىستى راقىمشىلىق جاسالۋى ابدەن مۇمكىن.

 

ەتس-166/5 نەمەسە «ۆيشنياعا» قوش كەلدىڭىز!

 

وتىز جىلعا دەيىن سوتتالعاندار جازاسىن وتەيتىن بۇل مەكەمە – رەسپۋبليكاداعى ساناۋلى ەرەكشە رەجىمدەگى توتەنشە قاۋىپسىز تۇرمەلەردىڭ ءبىرى (ىرگەتاسى 1957 جىلى سالىنعان). ياعني مۇنداعىلاردىڭ كوبىسى بىرنەشە رەت ءىستى بولعاندار مەن اسا اۋىر قىلمىس جاساعاندار. 2019 جىلى 588 سوتتالۋشى ۇستالسا، 2020 جىلى 593، ال بيىل 721 جازاسىن وتەۋشى بار. نەگىزىنەن، مەكەمە سىيىمدىلىعى 800 ادامعا ارنالعان.

قازىر مۇندا 25 پەن 65 جاس ارالىعىنداعى سوتتالعاندار جازاسىن وتەپ جاتىر. ونىڭ ىشىندە 29 جىلعا باس بوستاندىعىنان ايىرىلعان ازاماتتار دا بار. سوتتالۋشىلاردىڭ كوبىسى وزگە ۇلت وكىلدەرى (274 قازاق، 277 ورىس، 12 بەلورۋس، 6 ازەربايجان، 9 ينگۋش، 22 نەمىس، 19 تاتار، 39 ۋكراين).

بۇگىندە مەكەمەدە 10 جاساق بار. ءار جاساق جەڭىل، جەڭىلدەتىلگەن، اۋىر جانە وتە اۋىر قىلمىسى ءۇشىن جازاسىن وتەۋشىلەرگە ارنايى بولىنگەن. ءبىر جاساقتا، شامامەن 60-70 سوتتالۋشى بار، ال ولار ورنالاسقان بولمەدە 6-7 جازاسىن وتەۋشى بىرگە تۇرادى.

شتات بويىنشا 71 قىزمەتكەر جۇمىس جاسايدى (قازىرگى ۋاقىتتا ناقتى 60 قىزمەتكەر بار). بۇدان بولەك 125 ساربازدان تۇراتىن اسكەري روتا باقىلاۋ قىزمەتىن اتقارادى.

مەكەمەدە بارلىعى 101 بەينەكامەرا جۇمىس ىستەپ تۇر. ەتس-166/5 مەكەمەسى باسشىسىنىڭ مىندەتىن اتقارۋشى ادىلەت پودپولكوۆنيگى اعىباي ءمۋحيننىڭ ايتۋىنشا، الداعى ۋاقىتتا 900 جاڭا ۇلگىدەگى بەينەكامەرا ورناتىلۋى مۇمكىن. سونداي-اق مەكەمە باسشىسى كەلەسى جىلى ەكى قاباتتى جاتاقحانانىڭ قۇرىلىسى جوسپارلانىپ وتىرعانىن اتاپ ءوتتى.

 

قىلمىسكەردىڭ ءبىر كۇنى

 

وسى ءبىز تۇرمەدەگى جازاسىن وتەۋشىلەر تۋرالى نە بىلەمىز؟ بىزگە تۇرمەگە تۇسكەن ادام تاڭەرتەڭنەن قارا كەشكە دەيىن تار قاپاستا وتىراتىنداي كورىنەدى. اقيقاتىندا، ولاي ەمەس.

مەكەمەنىڭ تاربيە، الەۋمەتتىك-پسيحولوگيالىق جۇمىسى ءبولىمىنىڭ مەڭگەرۋشىسى ادىلەت مايورى الىبەك تۇرىموۆتىڭ ايتۋىنشا، كەز كەلگەن مەكەمەنىڭ كۇن ءتارتىبى سول مەكەمە باسشىسىنىڭ بۇيرىعىمەن بەكىتىلەدى. وندا سوتتالۋشىلارعا 8 ساعاتتىق ۇيقى، كۇنىنە ءۇش مەزگىل تاماق ۋاقىتى مىندەتتى. تاڭعى التىدا ويانادى (جەكسەنبى جانە مەرەكە كۇندەرى 7-دە)، 22.00-دە ۇيقىعا جاتادى: تاۋلىگىنە ءۇش رەت بارلىق جاساققا كارتوتەكالىق ساناق جۇرگىزىلەدى. ال كۇننىڭ قالعان ۋاقىتى ءار جاساقتىڭ ىشىندەگى تاربيەلىك، ساپتىق بايقاۋ، ءدارىس وقۋ، اقىسىز جۇمىستار، باسقا دا ءتۇرلى كۇن رەجيمىندەگى جوسپارعا بايلانىستى بولىنەدى.

1

جاساقتا بولاتىن دارىستەر الەۋمەتتىك وقىتۋعا بايلانىستى ءارتۇرلى تاقىرىپتا وتەدى. ءدارىستى جاساق تاربيەلەۋشىلەرى وقيدى. ياعني بۇل كوبىنەسە مەكەمەدەگى ىشكى ءتارتىپتىڭ جاقسارۋى ماقساتىندا جۇرگىزىلەدى.

سوتتالۋشىلار تۇسكى استان كەيىن ءوزىنىڭ جەكە جۇمىستارىن رەتتەي الادى. مىسالى، كيىمىن تىكتىرۋ، اياق كيىمىن جوندەۋ، ت.ب. ايتا كەتەيىك، جازاسىن وتەۋشىلەرگە مەكەمە تاراپىنان بەلگىلى ءبىر ۋاقىتتا قالىڭ كۇرتەشە، باس كيىم، جىلى شالبار، قالىڭ ەتىك، حب كوستيۋم، جۇقا اياق كيىم، ماتراتس جانە جاتىن ورىنعا قاتىستى بارلىق كەرەك-جاراق بەرىلەدى. سونداي-اق تۇستەن كەيىن ءوز جاساقتارىندا ۇستەل تەننيسى، شاحمات، توعىزقۇمالاق ويىندارىن ويناي الادى. ال دەمالىس، مەرەكە كۇندەرى مەكەمە اۋماعىنداعى سپورت الاڭىندا ءتۇرلى سپورت ويىندارى ۇيىمداستىرىلادى. اپتاسىنا ءبىر رەت مونشاعا بارىپ، شاشتارىن الادى. 

سوتتالعاندارعا تۇزەۋ مەكەمەسىنىڭ اۋماعىندا داعدىلى جاعدايدا جىلىنا ءتورت رەت ء(ۇش قىسقامەرزىمدى، ءبىر ۇزاقمەرزىمدى) كەزدەسۋگە رۇقسات. ياعني 2 ساعاتقا دەيىن قىسقامەرزىمدى جانە 2 تاۋلىككە دەيىن ۇزاقمەرزىمدى كەزدەسۋ بەرىلەدى. ال جەڭىلدەتىلگەن جاعدايدا ءۇش قىسقامەرزىمدى، ءۇش ۇزاقمەرزىمدى، قاتاڭ جاعدايداعى سوتتالۋشىلارعا جىلىنا ءۇش رەت قىسقامەرزىمدى كەزدەسۋ بەلگىلەنگەن.

– كوروناۆيرۋس پاندەمياسىنا بايلانىستى بۇگىندە سوتتالعانداردىڭ تۋعان-تۋىستارىمەن ۇزاق جانە قىسقامەرزىمدى كەزدەسۋلەرىنە تىيىم سالىنعان. ولار بەينەبايلانىس ارقىلى ەكى ساعاتقا دەيىن سويلەسە الادى. ول ءۇشىن مەكەمەدە ارنايى قۇرىلعىلارمەن جابدىقتالعان بولمە بار، – دەيدى مەكەمە باسشىسى.

سونداي-اق ول جازاسىن وتەۋشىلەردىڭ تاكسافون ارقىلى تۋعان-تۋىستارىنا حابارلاسۋ مۇمكىندىكتەرى بار ەكەندىگىن ايتتى. سوتتالعاندار بەلگىلەنگەن كەستە بويىنشا ايىنا 4-5 رەت 15 مينۋتقا دەيىن سويلەسۋلەرىنە رۇقسات.

مەكەمە وكىلىنىڭ سوزىنشە، سوتتالۋشىلار اراسىندا ءتۇرلى قۇقىقبۇزۋشىلىقتار بولىپ تۇرادى. ماسەلەن، كۇن ءتارتىبىن بۇزۋ، تىيىم سالىنعان زاتتاردى ساقتاۋ، ىستەۋ نەمەسە بىرەۋگە بەرۋ، ت.ب. مۇنداي قۇقىقبۇزۋشىلىقتار ءار جاساقتاعى ءتىنتۋ كەزىندە انىقتالادى. راستالعان جاعدايدا مەكەمە ەرەجەسىنە سايكەس سوتتالۋشىعا شارا قولدانىلادى، ياكي قاتاڭ رەجىمدەگى جاساققا اۋىستىرىلادى. ولار ءبىر جىل كولەمىندە سول جاساقتىڭ قۇرامىندا بولادى.

– قاتاڭ رەجىمدەگى جاساقتاعى سوتتالعاندارعا قاتىستى بەلگىلى تىيىمدار بار. ولارعا كۇنىنە 1،5 ساعات قانا تازا اۋادا تىنىستاۋعا مۇمكىندىك بەرىلەدى. سونىمەن قاتار كەزدەسۋ سانى دا شەكتەۋلى. تاكسافوندى دا پايدالانا المايدى، – دەيدى مەكەمە وكىلى.

سونداي-اق كەزدەسۋ بارىسىندا اكەلىنگەن سالەم-ساۋقاتتىڭ اراسىندا تىيىم سالىنعان زاتتار تابىلعان فاكتىلەر دە تىركەلگەن. ماسەلەن، قۇلاققاپ، ۇيالى تەلەفون، سيم-كارتا، تەمەكى، سىرىڭكە، وتتىقتار. ال تۇرمەدەن قاشۋ ارەكەتتەرى 2016 جىلدان كەيىن تىركەلمەگەن.

 

كارانتين قالاي ءوتتى؟

 

جازاسىن وتەۋشىلەر جىلىنا ەكى رەت مەديتسينالىق تەكسەرۋدەن وتەدى. اتاپ ايتساق، فليۋوروگرافيا، تەراپەۆت، پسيحياتر، ستوماتولوگ، فتيزياتور جانە قان اناليزدەرى. 

ايتا كەتەيىك، مەكەمەدە 28 ءتۇرلى ساناتتاعى مۇگەدەك سوتتالۋشى بار. ولار ءۇشىنشى جاساققا توپتاستىرىلعان. بۇل ساناتتاعىلار مۇگەدەكتىك جاردەماقىلارىن الادى. بۇل جاساقتاعىلارعا كۇنىنە ەكى رەت دەمالۋعا رۇقسات جانە جالپى تارتىپكە ساي ۇيقى رەجىمىن ۇستانبايدى. سونداي-اق وندىرىستىك جۇمىستارعا دا جىبەرىلمەيدى.

2020 جىلدىڭ ناۋرىزىنان باستاپ مەكەمە كارانتينگە جابىلىپ، قىركۇيەكتە عانا كەزدەسۋگە رۇقسات بەرىلگەن. ال قازىر وبلىستىڭ قىزىل ايماقتا تۇرعانىنا بايلانىستى كەزدەسۋلەرگە تىيىم سالىندى (تەك بەينە-بايلانىس ارقىلى سويلەسە الادى).

وسى ۋاقىتقا دەيىن مەكەمەدە كوروناۆيرۋسپەن اۋىرعان سوتتالۋشىلار تىركەلمەگەن. مەديتسينالىق ءبولىمنىڭ مەڭگەرۋشىسى دينارا قاسىموۆانىڭ ايتۋىنشا، 546 سوتتالۋشى ۆاكتسينا العان. ء«بىرىنشى كومپونەنتتى الۋشىلارعا «سپۋتنيك V» ۆاكتسيناسى سالىندى، كەيىن بىرىككەن اراب امىرلىكتەرىندە وندىرىلگەن قىتايلىق «Hayat-Vax»، ال قازىر قىتايلىق «CoronaVac» ۆاكتسيناسى ەگىلىپ جاتىر. قازىرگى تاڭدا 499 سوتتالۋشىعا اتالعان ۆاكتسينالاردىڭ ەكى كومپونەنتى دە سالىندى. ال 78 جازاسىن وتەۋشى ءالى ەگىلمەدى، ولاردىڭ دەنساۋلىقتارى باقىلاۋدا. 98 سوتتالۋشى ۆاكتسينا قابىلداي المايدى»، دەدى.  

 

وقۋ – باستى مىندەت

 

كونستيتۋتسياعا سايكەس ەلىمىزدە 30 جاسقا تولماعان سوتتالۋشىنىڭ ورتا ءبىلىمى جوق بولسا، جازاسىن وتەۋ مەرزىمىندە وعان ورتا ءبىلىم بەرىلۋى ءتيىس. وسى ماقساتتا مەكەمەدەگى ورتا مەكتەپتە 7-11 سىنىپتاردا 16 وقۋشى (سوتتالۋشى) وقيدى. ونىڭ التاۋى بيىل 11-سىنىپتى، بىرەۋى 9-سىنىپتى اياقتادى. ال 7-8 سىنىپتارعا قابىلداۋ وقۋ جىلى باستالعانعا دەيىن جۇرگىزىلەدى. ورتا ءبىلىم بەرەتىن 9 مۇعالىم ارشالى كەنتى مەن جانىندا ورنالاسقان اقبۇلاق، ءبىرسۋات اۋىلدارىنان كەلەدى. مەكتەپ بىتىرۋشىلەرگە نەگىزگى ورتا ءبىلىم تۋرالى اتتەستات جانە جالپى ورتا ءبىلىم تۋرالى اتتەستات بەرىلەدى.

بۇدان بولەك اگروتەحنيكالىق كوللەدج 5 ماماندىق بويىنشا وقىتادى. اتاپ ايتساق، سوتتالۋشىلار دانەكەرلەۋشى، اسپاز، تەمىر جونۋشى، سانتەحنيك، قۇرىلىسشى ماماندىقتارىن يگەرە الادى. اسپاز بەن دانەكەرلەۋشىلەر 1 جىل 10 اي وقىسا، قالعان ماماندىقتاعىلار 10 اي مەرزىمىندە وقيدى. بيىل وسى 5 توپ بويىنشا 52 سوتتالۋشى وقۋىن اياقتاعان. ال الداعى ۋاقىتتا كوللەدجدە 95 ازامات وقۋىن باستاماق.

كىتاپ وقۋ ءۇشىن، الدىمەن نيەت، ودان سوڭ ۋاقىت كەرەك دەيدى. اسىرەسە، تۇزەتۋ ورىندارىنداعى جازاسىن وتەۋشىلەردىڭ جاتا-جاستانا كىتاپ وقۋعا مۇمكىندىكتەرى بارداي كورىنەدى. ول دەگەنىڭىز، ءبىر جاعىنان، ۋاقىت ءولتىرۋ، ەكىنشىدەن، رۋحاني بايلىق ەمەس پە؟! قاي تۇرعىدان الىپ قاراساق تا كىتاپ وقۋ جامان ادەتكە جاتپايدى. ءارى-بەرىدەن سوڭ تۇرمەدە وتكەن جيىرما جىلدا كىتاپ كەمىرگەننەن بولەك كوپ دۇنيە ۇيرەنۋگە بولادى، ءتىپتى وزگە ۇلت وكىلدەرىنە قازاق ءتىلىن ۇيرەتسە، ەندىگى سايراپ-اق كەتەتىن ۋاقىت.

الدە كىتاپ وقىماستىڭ كەيىپى تۇرمەدە دە سول كەيىپ پە؟ ەندى ءبىر جاعىنان، ولار كىتاپ وقىماعاندىعىنان قىلمىس جاساپ جاتقان جوق. كىتاپ وقۋ – قىلمىستى تىيادى دەگەن دە ءسوز ەمەس. ستاتيستيكالىق مالىمەتتەرگە سۇيەنسەك، جالپى سوتتالۋشىلاردىڭ كوبىسى جوعارى ءبىلىمدى ازاماتتار. القيسسا. كىتاپ وقۋدان باستالعان اڭگىمەمىزدىڭ نەگىزگى باعىتى كىتاپحانا ەدى. جالعاستىرايىق.

مەكەمە كىتاپحاناسىندا 4000-نان اسا ءتۇرلى جانرداعى كىتاپ بار. بايقاعانىمىزداي، ونىڭ كوپ بولىگىن ورىس تىلىندەگى كىتاپتار قۇرايدى.

كىتاپحاناشى ءدىني كىتاپتارعا قاراعاندا كوركەم شىعارمالار ءجيى وقىلادى دەيدى. ماسەلەن، جىل باسىنان بەرى 600-گە جۋىق وقىرمان (سوتتالۋشى) مىڭنان اسا كىتاپ الىپتى. سونداي-اق «يۋريديچەسكايا گازەتا»، «زاڭ»، ء«ۇمىت ساۋلەسى»، «مىسل» گازەت-جۋرنالدارى كەلىپ تۇرادى. كىتاپحاناعا ءار جاساق ءوز كەستەسى بويىنشا كىرە الادى.

كارانتين ۋاقىتىندا سوتتالۋشىلاردىڭ كەزدەسۋلەرىنە تىيىم سالىنعاندىقتان، كوڭىلدەرىن اۋلاۋ ءۇشىن كىتاپ وقۋدان بايقاۋ وتكىزىلگەن. بۇل رەسپۋبليكا بويىنشا العاش رەت قاراعاندى قالاسىندا وتسە، كەيىن نۇر-سۇلتان قالاسىنداعى وسى مەكەمەدە جالعاستى. بايقاۋ قورىتىندىسى بويىنشا 16 سوتتالۋشى ماراپاتتالعان.

ادەتىمىزشە، كىتاپحاناشىدان ابايدى، اۋەزوۆتى سۇرادىق. «اباي جولى» رومانىنىڭ ورىسشا نۇسقاسى عانا تۇر ەكەن. ال «اداسقاننىڭ الدى – ءجون، ارتى – سوقپاق» دەگەن ابايدى تابا المادىق.

 

تۇرمەدەگى تالانتتار

 

قوعام تۇرمەدەگى تاعدىرلاردان حابارسىز. ولار دا كىتاپ وقيدى، سۋرەت سالادى، كيىم تىگەدى، اعاش جونادى، بۇيىم جاسايدى. ءتىپتى، ادام تاڭعالارلىق قابىلەتى بار جانداردى دا سول جاقتان جولىقتىراسىز. ءتۇرلى تاعدىر – ءتۇرلى تالانت.

ونىڭ كەمەسى تەڭىزدىڭ سۇراپىل داۋىلىنا توتەپ بەرەتىندەي الىپ ەدى. جەلكەنى دە بيىك. اعاش-كەمەنىڭ ءار دەتالى ويلاستىرىلعان: ءۇش قاباتى مەن تور تەرەزەلەر، باسپالداقتار، ارقان، ءتىپتى «تەڭىزشىلەردى» دە بايقادىق. ال جەلكەنىن اعاش-تاياقشامەن كوتەرىپ، جىپپەن كەرىپتى. شىنايى شىققانى سونشالىق، بۇگىن-ەرتەڭ تەڭىزگە شىعاتىنداي دايىن تۇر. وسى ءبىر ۇلكەن قارا كەمەنىڭ قاتارداعى سوتتالۋشىنىڭ قولىنان شىققانىنا كىم سەنەدى...

2

تەڭىزدى ءبارىمىز اڭسايمىز. اركىمنىڭ جۇرەك تۇكپىرىندە «كۇندەلىكتى قوڭىر تىرشىلىكتەن قول ءۇزىپ، تەڭىزدى كورسەم عوي» دەگەن ارمان جاتىر. ءار ادامنىڭ وي-قيالىندا ءوزىنىڭ «تيتانيگى» بار. ءبارىمىزدىڭ كۇندەردىڭ ءبىر كۇنى تەڭىزگە ساپار شەككىمىز كەلەدى. سودان بولار، تەڭىز دە ارمان سياقتى: ۇشى-قيىرى جوق تەرەڭ. ەڭ باستىسى، تەڭىز دەگەن – بوستاندىقتىڭ، ەركىندىكتىڭ سيمۆولى. شەبەرحاناداعى شاڭ باسقان الىپ اعاش-كەمە دە ونىڭ ءوز «تيتانيگى»، ءوز ارمانى.

بۇل شەبەرحانادا ءتۇرلى بۇيىمدار مەن ءۇي جيھازدارى جاسالادى. دومبىرا، توعىزقۇمالاق، شاحمات تاقتالارى، شكاف، ويۋلى ۇستەلدەر مەن ساندىقشالار. دايىن بولعان ونىمدەر تاپسىرىس بەرۋشىلەرگە جونەلتىلەدى. شەبەردىڭ ايتۋىنشا، بالالار ۇيىنە دە كومەكتەسىپ تۇرادى ەكەن. ايتا كەتەيىك، شەبەرحانا 35 سوتتالۋشىنى جۇمىسپەن قامتىپ وتىر. سونداي-اق ءمينيستردىڭ بۇيرىعى بويىنشا كەي جازاسىن وتەۋشىلەر ءوز اعاشتارىمەن نەمەسە باسقا دا قۇرال-جابدىقتارمەن قولونەر بۇيىمدارىن جاساپ، ۇيلەرىنە جىبەرە الادى.

ال ناۋبايحانادا 7 ادام ەڭبەك ەتەدى. مۇندا تاۋلىگىنە 520-530 دانا نان پىسىرىلەدى. بارلىعى وسى مەكەمەنىڭ اسحاناسىنا ارنالعان.

تىگىن تسەحىندا بۇعان دەيىن پوليتسيا فورماسى، سوتتالۋشىلار كيىمى، ت.ب. تاپسىرىس بويىنشا ءتۇرلى زاتتار تىگىلىپتى. ال بىلتىر كارانتين ۋاقىتىندا وباعا قارسى حالاتتار، مەديتسينالىق باس كيىمدەر مەن حالاتتار، قولعاپ، سونداي-اق 30 مىڭ بەتپەردە تىككەن. ەكى تسەحتا بارلىعى 26 تىگىن ماشيناسى بار. 19 سوتتالۋشى جۇمىس ىستەيدى.

اتالعان جۇمىس ورىندارىنىڭ كوبىسى ىشكى ىستەر مينيسترلىگى جانىنان قۇرىلعان «ەڭبەك» رەسپۋبليكالىق مەملەكەتتىك كاسىپورنىنا جاتادى. بۇدان بولەك مەكەمەدە 5 يپ ءوز كاسىبىن جۇرگىزىپ وتىر. ناتيجەسىندە، ءتۇرلى ءوندىرىس ايماقتارىندا جالپى سانى 216 سوتتالۋشى جۇمىسپەن قامتىلعان. ولار اپتانىڭ بەس كۇنى جۇمىس ىستەپ، ەڭبەك كودەكسىنە ساي ايلىق الادى. ەڭبەكاقىلارى ءار تۇزەۋ مەكەمەسىنىڭ دەپوزيتتىك شوتىنا، ال سالىعى بيۋدجەتكە اۋدارىلادى. كەلتىرگەن زالالىن وتەپ جاتقانداردىڭ جالاقىسىنان 50 پايىزى ۇستالادى. ايلىق ۋاقىتىمەن جانە كەلىسىمدى ەكى تۇرگە بولىنەدى. ياعني ورتاشا ايلىق ەڭبەكاقى 8 ساعات ەڭبەك ەتەتىندەر ءۇشىن 42 500 تەڭگە، ال كەلىسىمدى ەڭبەكاقى (ورتاشا) 98 033 تەڭگەنى قۇرايدى. رەسپۋبليكا بويىنشا بىلتىر جازاسىن وتەۋشىلەرگە اۋدارىلعان جالاقى سوماسى 703،5 ملن تەڭگەنى قۇراعان.

قازىرگى تاڭدا جازاسىن وتەۋشىلەردىع 19 مىڭنان استامى ەڭبەككە جارامدى. ناقتىراق ايتساق، 61،6 %، ياعني 12 مىڭنان استام جازاسىن وتەۋشى جۇمىسپەن قامتىلعان. بۇدان بولەك مەكەمەلەردەگى شارۋاشىلىق كىزمەتتە ىستەيتىن 2 968، باسقا دا تولەنەتىن جۇمىس ورىندارىندا 5 161 سوتتالۋشى ەڭبەك ەتەدى.

مەملەكەتتىك كاسىپورىن وكىلىنىڭ ايتۋىنشا، قازىرگى تاڭدا تۇزەۋ مەكەمەلەرىنىڭ وندىرىستىك اۋماعىنداعى 181 391 شارشى مەتر الاڭدا جۇمىستار جۇرگىزىلۋدە. قالعان 77 595 شارشى مەتر وندىرىستىك الاڭ بوس تۇر. ياعني كاسىپكەرلەردىڭ قوسىمشا ءوندىرىس اشۋىنا بولادى. كاسىپورىن تاراپىنان تەگىن عيماراتتار مەن جەر بەرىلەدى. ال كاسىپكەرلەر پايدالانىلعان كوممۋنالدىق رەسۋرستارعا عانا اقى تولەيدى.

ايتا كەتەيىك، جازاسىن وتەۋشىلەر اقىلى جۇمىستاردان بولەك جاساق كەستەسىنە ساي 2 ساعات مەكەمە اۋماعىنداعى مىندەتتى ءارى تەگىن شارۋاشىلىق جۇمىستارعا تارتىلادى.

P.S.: ءبىز مەكەمە اۋماعىنداعى وندىرىستىك ورىنداردى ارالاپ جۇرگەندە الىستان تالىپ ءبىر ءان ەستىلىپ تۇردى. تۇرمە ساحناسىنا قاراي اياڭدادىق.

سوتتالۋشى عاريفۋللين 2014 جىلدان بەرى وسى مەكەمەدە جازاسىن وتەپ ءجۇر. بار ونەرى – ءان جازادى، سونىسىن ناقىشىنا كەلتىرە ورىندايدى. كەيدە تۇزەۋ مەكەمەسىندەگى باسقا دا سوتتالۋشىلاردىڭ جازعان ولەڭدەرىنە ءان شىعارادى ەكەن. بەينەلەپ ايتقاندا، وسى مەكەمەنىڭ تالانتتى جۇلدىزى. بۇرىن گيتارادا عانا ويناعان ول ياماحانى تۇرمەدەن ۇيرەنىپتى. ءبىز بارعاندا ءوز «رەپەرتۋارىنان» «لەتنيە دوجدي» دەگەن ءانىن ورىنداپ بەردى. تىڭداعان قۇلاقتا جازىق بار ما، داۋىسى دا، ءانى دە جۇرەك تولقىتادى.

 

سونىمەن...

 

جالپى، ەلىمىزدە مەملەكەتتىك بيۋدجەتتەن تۇزەتۋ مەكەمەلەرىنە از قارجى بولىنبەيدى. ماسەلەن، ءبىز بارىپ قايتقان ەتس-166/5 مەكەمەسى باسشىسىنىڭ مالىمەتىنشە، 2020 جىلى 326 ميلليون، ال بيىل 419 ميلليون قارجى بولىنگەن. بىلتىر سوتتالۋشىنىڭ تاماقتانۋىنا 870 تەڭگە بولىنسە، ول سوما بيىل 1290 تەڭگەنى قۇرادى. ياعني بۇرىن ءار سوتتالۋشىعا 400 گر نان بەلگىلەنسە، قازىر 650 گرامعا ۇلعايتىلعان. وسى سياقتى باسقا دا تاماق ونىمدەرىنىڭ كولەمى كوبەيتىلدى. ال رەسپۋبليكا كولەمىندە مەملەكەتتىك بيۋدجەتتەن سوتتالعانداردى ۇستاۋعا 2020 جىلى 40 ملرد 741 ملن تەڭگە، 2021 جىلى 43 ملرد 287 ملن تەڭگە قاراجات بولىنگەن.

بايقاپ قاراساق، تۇرمەدە دە قوسىمشا ءبىر ىسكە ۇيرەنۋگە ءھام ازىن-اۋلاق اقشا تابۋعا مۇمكىندىك بار. ءتىپتى، تۇزەتۋ مەكەمەلەرىندە وندىرىستىك ورىنداردى جۇيەلى تۇردە كوبەيتىپ، ەكى تاراپقا دا پايدالى ەتۋگە بولادى. بالكي، سوندا مەملەكەتتىك بيۋدجەتتەن تۇزەتۋ مەكەمەلەرىنە بولىنەتىن قارجى ۇنەمدەلەر. بالكي، ەڭبەك سوتتالۋشىلاردىڭ قوعامدا دۇرىس ءومىر سۇرۋىنە سەپ بولار...

سوڭعى جاڭالىقتار

دوللار ارزاندادى

قارجى • كەشە

ۇقساس جاڭالىقتار