«يتكە تەمىر نە كەرەك؟» دەيمىز بە, قىلمىس اشىپ جۇرگەن يتتەردى كوپ ەلەي بەرمەيدى ەكەنبىز. ءتىپتى يننوۆاتسياسى دامىعان ەلدەردە دە پوليتسەيلەر ءيتتىڭ كومەگىنە ءجيى سۇيەنەدى. ال شىعىس قازاقستاندا كينولوگيا سالاسى 2003 جىلدارى قولعا الىنا باستاپتى. بۇگىندە وبلىستىق پوليتسيا دەپارتامەنتىنىڭ كينولوگيالىق قىزمەت ورتالىعىندا الپىستان استام مامان جۇمىس ىستەيدى. ولاردىڭ قاراماعىندا نەمىس, بەلگيا وۆچاركالارى, لابرادور, رەتريۆەر سىندى اقىلدى, ءيىسشىل يتتەر بار. ولاردى ۇيرەتۋ وڭاي, ءارى ءيىستى ەستەرىندە ۇزاق ساقتايدى. الايدا ۇنەمى جاتتىعۋ جۇرگىزىپ وتىرۋ كەرەك. كينولوگتاردىڭ جۇمىسى سىرت كوزگە قىزىقتى بولىپ كورىنگەنىمەن, قيىندىعى دا جوق ەمەس.
– يت باپتاۋعا ەبى بار ازاماتتار تاڭداپ الىنادى. اڭشىنىڭ, قورىقشىنىڭ بالالارى دەگەندەي... العاش قىزمەتكە تۇرعاندار وسكەمەندە يت ۇيرەتۋدىڭ «الىپپەسىن» عانا وقىپ, الماتىداعى كينولوگيالىق ورتالىقتا بىلىمدەرىن جەتىلدىرەدى, – دەيدى پوليتسيا دەپارتامەنتىنىڭ كينولوگيالىق قىزمەت ورتالىعىنىڭ باستىعى پوليتسيا مايورى ومىرزاق قاساينوۆ.
يت باپتاۋدىڭ قىر-سىرىن كورەيىك دەپ ءبىز دە ورتالىققا باس سۇققانبىز. توردا قاماۋلى تۇرعان وۆچاركالار جان-جاعىمىزدان ابالادى. بوساتىپ جىبەرسە, تارپا باس سالاتىنداي كورىنگەنىمەن, قوجايىننىڭ بۇيرىعىنسىز شالىس قيمىل جاسامايدى ەكەن. ابدەن ۇيرەتىلگەن. كينولوگتار دا وزدەرىنە بەكىتىلگەن يتتەردىڭ مىنەز-قۇلقىن جاقىنىنداي ءبىلىپ العان. مىسالى, ءبىر يت ەسىرتكىنىڭ جاسىرىلعانىن اياعىمەن تىرناپ كورسەتسە, ەندى ءبىرى ورنىندا قاتا قالادى. تاعى بىرەۋى ءۇرۋى مۇمكىن.
– جاتتىعۋ كەزىندە كينولوگتىڭ كوڭىل-كۇيى جاقسى بولۋعا ءتيىس. يت پەن يەسى اراسىندا بايلانىس ۇزىلسە, ناتيجە بولا قويۋى ەكى تالاي. يتتەر ءار باعىتتا دايىندالادى. ءبىرى ودرولوگيا بويىنشا دەسەك, ەندى ءبىرى ءىز كەسۋگە باعىتتالادى, – دەگەن كينولوگيالىق قىزمەت ورتالىعىنىڭ باستىعى يت ۇيرەتۋدەگى جۇمىستارى مەن جەتىستىكتەرى تۋرالى اڭگىمەلەپ بەردى. – ءبىر ءيتتى ابدەن دايىنداۋ ءۇشىن ەكى-ءۇش جىل ۋاقىت كەرەك. ءۇش ايلىق كۇشىك تارتىپكە باعىنا باستايدى. باعىتى دا كىشكەنتاي كەزىنەن بەلگىلى بولادى. ماسەلەن, ودرولوگيا, ياعني ءيىسشىل ءيتتىڭ مىندەتى باسقا. ايتالىق, وقيعا ورنىندا قىلمىستىڭ قۇرالى قالىپ قويسا, وعان ادام ءيىسى سىڭەدى. كريميناليست مامان ءيىسىن الىپ, كونسەرۆىلەپ ساقتاپ قويادى. كەيىن كۇدىكتى قولعا ءتۇسىپ, دالەلدەۋ بازاسى جەتكىلىكسىز بولسا, دەتەكتور يتتەردى ىسكە قوسادى. كۇدىكتىنىڭ ءىش جاعىنان ءيىسى الىنادى. ول يىسپەن قاتار, شتاتيۆتەرگە باسقا دا ادامداردىڭ يىستەرى بەكىتىلەدى. اراسىندا وقيعا ورنىنان الىنعان ءيىس تە بولادى. يت سونى تابادى. بۇل ءىس-شاراعا حاتتاما تولتىرىلىپ, كامەراعا تۇسىرىلەدى. ويلاپ قاراساق, يتتەي ءيىس سەزەتىن بىردە-ءبىر زاماناۋي تەحنولوگيا جوق, – دەيدى پوليتسيا مايورى ومىرزاق سەرىكباي ۇلى.
بىلتىر وسكەمەننىڭ ساياجايىنداعى ۇيلەرگە ۇرى ءتۇسىپ, وقيعا ورنىنا كينولوگتار دا شىققان. جەتەكتەگى ءيىسشىل يتتەر تۇمسىعىمەن جەر سىزىپ, سول ماڭايداعى تاعى ءبىر ۇيگە الىپ بارعان. سول جەردە پوليتسەيلەر جاسىرىنىپ, كۇدىكتىلەردى كۇتكەن. كوپ ۇزاماي, ۇرىلار زاتتاردى الىپ كەتۋگە كەلگەندە قولعا ءتۇسىپتى. قاراپ وتىرساق, نەگىزگى ۇرىلاردىڭ ىزىنە تۇسكەن جەتەكتەگى يت ەدى.
مۇنداعى ماماندار دا ءوز ىستەرىنىڭ ناعىز شەبەرلەرى. پوليتسيا كاپيتانى, اعا كينولوگ – الەكسەي گوردەەۆتەي مامان شىعىس قازاقستاندا ەكەۋ-اق. نەگە دەگەندە, يت ۇيرەتۋدە قولىنان تىستەتىپ, ازۋلىمەن شاپپا-شاپ قارسىلاساتىن ونداي ماماندارعا ەرەكشە دايىندىق كەرەك.
– ءبىر سوزبەن ايتقاندا, يت دوسىڭداي بولىپ كەتەدى. كەيبىر جاعدايدا بۇلار جاقسى ۇيرەنىپ كەلە جاتادى دا توقتاپ قالادى. جالىعادى. وندايدا يتكە دەمالىس بەرۋ كەرەك. بەكىتىلگەن ادىسپەن عانا جاتتىقتىرماي, ءار مامان ءوز بەتىمەن ىزدەنسە دۇرىس. قانداي جاعدايدا دا كينولوگ سابىرلى, ۇستامدى بولعانى ءجون, – دەيدى تاجىريبەلى مامان ا.گوردەەۆ.
كينولوگتاردىڭ ايتۋىنشا, يت ەكەش يت تە ادامنىڭ ىشكى جان دۇنيەسىن تۇسىنەدى. سوندىقتان جاتتىعۋ كەزىندە كينولوگ كوڭىلدى جۇرگەنى ءجون. ءتورت اياقتىنىڭ ءوزى تاپسىرمانى ورىنداعان سايىن يەسىنەن ماقتاۋ, ماداقتاۋ كۇتەدى. وندايدا, دەر كەزىندە ءتاتتى-ءدامدىسىن نەمەسە ويىنشىعىن بەرە قويۋ كەرەك. كەرىسىنشە, تاپسىرمانى ورىنداماي جاتقاندا جازالاۋ دا قاجەت. ال جازالاۋ دەگەنىمىز, ۇرىپ-سوعۋ ەمەس. قارعىباۋىن قىسىپ جىبەرۋگە نەمەسە ويىنشىعىن كورسەتىپ, قايتا تىعىپ قويۋعا بولادى.
ورتالىقتا ءار ءيتتىڭ جەكە ءىس-قۇجاتى جۇرگىزىلەدى. اشقان قىلمىستارى, جارىستاعى جەتىستىكتەرى تىركەلىپ وتىرادى. ال ەكى-ءۇش جاسىنان پوليتسيا قۇرامىندا جۇمىس ىستەگەن يت 8-10 جىلدان سوڭ زەينەتكە شىققانداي, قىزمەتتەن بوساتىلادى.
شىعىس قازاقستان وبلىسى
