10 قاڭتار، 2014

كەشەگىسىز بۇگىن، بۇگىنسىز كەلەشەك جوق

151 رەت كورسەتىلدى

...جاسىڭ سەكسەننەن اسقان قارتتىق شاعىڭدا جاقىن ارالاسقان كىسىلەردىڭ دە ازاياتىنى زاڭدىلىق. كەتىپ جاتىر، كەتىپ جاتىر... ءبارى دە وتكەن كۇننىڭ ەلەسىندەي، ءبىر-ءبىر ساعىنىش، سارعايعان ءبىر-ءبىر جاپىراق قاعاز. ۇرپاقتارىڭ بول­عا­نىمەن، كەيدە ءوزىڭدى قاتارىڭنان قول ءۇزىپ، جالعىز قالعان جانداي سەزىنەسىڭ. كەشەگى وتكەن قۇر­بى-قۇرداس، زامانداستارىڭدى اڭ­سايسىڭ. ەسىڭنەن كەتپەيتىن ەرەكشە ءبىر تۇلعالار كەيدە ءوڭ مەن ءتۇس اراسىنان قىلاڭ بەرگەندەي بولادى. سولاردىڭ ءبىرى ەلەس بەرىپ جۇرگەن ارداقتى مولداعام – اجىبەك بەينەسى ء(بىز سياقتى جاسى كىشىلەر ونى مولداعا دەيتىنبىز). ول مەن ءۇشىن كىم ەدى؟

...جاسىڭ سەكسەننەن اسقان قارتتىق شاعىڭدا جاقىن ارالاسقان كىسىلەردىڭ دە ازاياتىنى زاڭدىلىق. كەتىپ جاتىر، كەتىپ جاتىر... ءبارى دە وتكەن كۇننىڭ ەلەسىندەي، ءبىر-ءبىر ساعىنىش، سارعايعان ءبىر-ءبىر جاپىراق قاعاز. ۇرپاقتارىڭ بول­عا­نىمەن، كەيدە ءوزىڭدى قاتارىڭنان قول ءۇزىپ، جالعىز قالعان جانداي سەزىنەسىڭ. كەشەگى وتكەن قۇر­بى-قۇرداس، زامانداستارىڭدى اڭ­سايسىڭ. ەسىڭنەن كەتپەيتىن ەرەكشە ءبىر تۇلعالار كەيدە ءوڭ مەن ءتۇس اراسىنان قىلاڭ بەرگەندەي بولادى. سولاردىڭ ءبىرى ەلەس بەرىپ جۇرگەن ارداقتى مولداعام – اجىبەك بەينەسى ء(بىز سياقتى جاسى كىشىلەر ونى مولداعا دەيتىنبىز). ول مەن ءۇشىن كىم ەدى؟ اكەم بە، الدە اعام با، ءتىپتى، ەكەۋى دە شىعار. ارادا قانشاما جىلدار وتسە دە، مەن ونى ساعىنامىن، اڭسايمىن، ءۇنى قۇلاعىمنان، بەينەسى كوز الدىمنان كەتپەيدى.

اجىبەك مەنىڭ تۋعان اكەم قۇ­سايىنمەن نەمەرە اعايىن. با­بامىز نۇردان وربىگەن التى ۇل­دىڭ ءبىرى سادىقتان – قۇسايىن، ەكىنشىسى ىبىرايدان اجىبەك تۋادى. قۇسايىننان جالعىز تۋعان مەنى مولداعام بىردە سۇراپ، بىردە زورلاپ تۋعان وشاعىمنان الىپ، ءوز باۋىرىنا باسىپ، كۇلجاي شەشەيمەن ەكەۋىنىڭ الدانىشى، قۋانىشىنا اينالدىم. بۇعان اكەم قۇسايىن، انام ايسۇلۋ قارسى بولمايتىن، قارسى بولا المايتىن. ءوزىنىڭ تۋعان اعاسى سۇلەيمەننەن ۇلدان جالعىز اقاندى جورگەگىنەن باۋىرىنا باسىپ ەركەلەتىپ، ەركىن ءوسىردى. اتقامىنەر ازامات شاعىندا، ەكى وتباسىنا ايتقانىن ورىنداتىپ، بالالىقتان گورى بازىنالىعى باسىم، وكتەمدىگى ايقىندالا باستاۋى سەبەپ بولدى ما، ايتەۋىر بار پەيىلىن ماعان ارنايتىن.

مولداعام اعايىن-تۋىس­تارى­نىڭ اراسىنان شيراق­تىعى، وجەت، وتكىرلىگىمەن ەرەكشەلەنەتىن ەدى. مايموڭكەسىز تىك سويلەپ، ادامنىڭ جاعىمسىز مىنەز-قۇل­قىن، جامان ويىن ايتقىزباي تانىپ، بەتىنە ايتاتىن قاسيەتىنەن كوپشىلىك كادىمگىدەي قايمىعاتىن. اسىرەسە، پي­عىلى تازا ەمەس، قولى ارام ادام­دار ول كىسىنىڭ الدىندا دەگبىر­سىزدەنىپ، قيپاقتاپ، وزىنەن-ءوزى قىسىلىپ، قاپىسىن تاۋىپ، كەتكەنشە اسىعاتىن. سۇيىندىك رۋىنىڭ ىشىندە ك ۇلىك تارماعىنىڭ ۇرپاعى، جاسىنان قاسيەت قونعان ناعاشىسى – بايماعانبەت قاجىدان اۋىسقان قاسيەت ون ءتورت-ون بەس جاسىندا بىلىنە باستاپتى. ءارتۇرلى ناۋقاسقا شالدىققان ادامداردى ەمدەپ، شيپاسى، دۇعاسى دارىپ، اتاعى سول كەزدەردەگى بايان، قۋ، قارقارالى، شەت، ابىرالى ماڭايىنا ايگىلى بولىپتى. باسىنا قونعان بۇل قاسيەت كەڭەس زامانىنداعى باي، مولدا، باقسىلاردى قۋعىنداۋ ناۋ­قانىنا دەيىن ۇزىلمەپتى. مولداعام قازىرگى «ەكستراسەنس» دەپ اتالاتىن ەمشىلەردەن ارتىق بولماسا، كەم ەمەس ەدى.

ەمشى بولعاندىعى ءۇشىن ايىپتالىپ، 1936 جىلى قۋ اۋدانىنىڭ تۇرمەسىنە قامالعاندا تۇرمەنىڭ قۇلپى اشىلىپ كەتە بەرگەنىنەن قورىققان ميليتسيا كەزەكشىسى باستىعىنا شاعىمدانادى دا، وعان كوزى جەتكەن ميليتسيا باستىعى قولحات الىپ اباقتىدان شىعارىپ جىبەرەدى. بۇل حابار جەردە جاتپاي، اۋدانعا پروكۋرورلىققا جاڭادان ورنالاسقان اتقامىنەر ەستىگەن سوڭ، قاسىنا ميليتسيا قىزمەتكەرىن ەر­تىپ الىپ، ءوزى تۇتقىنداماق بولىپ مولداعانىڭ ۇيىنە بارادى. ۇيگە كىرە اعانىڭ قولىن الىپ ونىڭ تۇتقىندالعانىن جاريالاماق بول­عاندا، قارۋ ۇستاعان قولى جانسىزدانىپ، قاتتى قينالسا دا سەزدىرگىسى كەلمەي قاسىنداعى ميليتسياعا قارۋىن ۇسىنىپ، مولداعانى دەرەۋ تۇتقىنداۋدى بۇيىرادى. ۇيىندە جايباراقات وتىر­عان اجىبەك:

«كىم بولساڭ دا بوساعامدى ات­تادىڭ، مەيمانىمسىڭ، جولداسىڭ دا ءوزىڭ سياقتى ءبىر پالەگە ۇشى­را­ماسىن دەسەڭ، جونگە كەل، قۇرمەتتى قوناعىم بول، وتىرىپ سويلەسەيىك، جانىڭىزعا باتىپ تۇرعان كەسەلدىڭ شيپاسى بولار»، دەپ ورنىنان تۇرىپ، مەيمانىنىڭ شەشىنۋىنە كومەكتەسكەن بولىپ قوزعالىسسىز قالعان قولىن سيپاپ وتكەندە، قولى جاندانىپ قاقساعانى باسىلادى. بولعان ءىستى باسىنان وتكەرگەن پرو­كۋرور شەشىنىپ، جايعاسقان سوڭ كەشكى اس ۇستىندە اڭگىمەسىن جالعاس­تىرىپ، «مەنى قاماعان اباقتىنىڭ قۇل­پىنىڭ اشىلا بەرۋى جەبەۋشىلەردىڭ ارەكەتى، ول ءۇشىن بىرەۋلەردى جاز­عىر­ماعايسىز. ءسىزدى ماعان قاراي اتتانعان ساپار ۇستىندە جازالاماق بولعان جەبەۋشىلەردى توقتاتتىم. ويتكەنى، ونىڭ سوڭى قاسىڭىزعا ەرتكەن ازاماتقا پالە بولار، نە دە بولسا جۇزدەسەيىن، تىلدەسەيىن دەدىم. قازىرگى مىنا قىم-قۋىت زاماندا ءىس باسىندا جۇرگەن سىزدەرگە نە كىنا؟ سىزدەن بۇرىنعى ازاماتتار دا مەنى مازالاپ باققان. ءتىپتى، مەنىڭ جۇسىپبەك ايماۋىتوۆپەن تانىستىعىم ءۇشىن جازعىردى. ودان دا امان قالىپ وتىرمىن. قازىر بويىما قونعان قاسيەتتەن ارىلۋ قامىندا ادامدى ەمەس، ءتىرى جان يەسى – مالدى ەمدەۋگە بوي ۇردىم. ولاي ەتپەسەم، مەنىڭ يەلەرىم ءوزىمدى مەرت ەتۋىنەن قاۋىپتەندىم. ال ول ءۇشىن جازعىرساڭىزدار الدىڭىزدا وتىرمىن. بىراق جەبەۋشىلەر مەنى وڭايلىقپەن بەرە قويمايتىنىن سەزگەن بولارسىز»، دەپ قوناعىن قۇرمەتتەپ، ەرتەڭىنە اتتاندىرىپتى.

1945-1946 جىلداردىڭ جاز ايلارىندا مەنى جانىنان قالدىرماي، ات-اربامەن ەل ارالاعان ساپارىمىزدا جول ۇستىندە ءارتاراپتان اڭگىمە قوزعايتىن ەدى. سونىڭ ەسىمدە قالعان ءبىرى:

 «جۇسىپبەك ايماۋىتوۆ – مىنا باياناۋىل اۋدانىنىڭ ازاماتى. مەنەن ءبىر جاس ۇلكەن بولاتىن. ءبىزدىڭ ۇيدەگى كۇلجاي اپاڭمەن اۋىلداس. ناعاشىم بايماعانبەت قاجى­نىڭ اۋىلىمەن ىرگەلەس بول­عان­دىقتان، ءجيى كەزدەسىپ سىرلا­ساتىنبىز. وجەت، ونەرلى، اعاش­تان تۇيمە تۇيەتىن شەبەر، ال­عىر دا دارىندى ازامات ەدى. ءبىز كۇلجاي ەكەۋمىز شاڭىراق كوتەر­گەندە، بىزگە جاساۋ رەتىندە ويۋلى شكاف سىيلاعان بولاتىن (ول ەستەلىك م ۇلىك مەنىڭ ۇيىمدە ساقتاۋلى، ول ءبىز ءۇشىن اسا قۇندى م ۇلىك). ءجۇ­سىپ­بەكتى «الاشورداشى، حالىق جاۋى» دەپ اتىپ تاستادى عوي. ونى سەندەر بىلمەيسىڭدەر. سا­عان وڭاشادا ايتىپ كەلەمىن. ءيا، نەبىر بىلگىرلەرىمىز بەن ءدۇلدۇل­دەرى­مىزدىڭ كوزى جويىلىپ، ارمان­دا كەتتى. ال ءبىز سياقتىلار سولارعا تا­نىستىعىمىز ءۇشىن قانشاما قى­سىم كورىپ، وسى كۇنگە دەيىن سە­نىم­سىزدەر قاتارىندامىز. زا­مان ءوتىپ، جاس شاۋلانا باستادى. ەندى قانشا ءومىر كەشەرىمىز ءبىر جاراتقاننىڭ قۇزىرىندا. ەل باسىنا تۇسكەن اۋىرتپاشىلىق، زامان قىسپاعى سالدارىنان قان­شاما جاندار جۇيكەلەرى سىر بەرىپ، ۇستامالى كەسەلدەن جاپا شەگۋشىلەر جيىلەگەن تۇستا، جاردەم كۇتكەندەرگە قولىمنان كەلگەن كومەگىمدى كورسەتتىم. باسقاداي اۋ­رۋ­لارعا قولدان ءدارى جاساپ ەمدە­دىم. سول ءۇشىن مەنى بىلەتىن ەل-جۇرت قۇرمەتتەيدى، سىيلايدى. ولارعا ەڭبەگىمدى ساتىپ، كۇنكورىسكە اي­نال­دىرعان ەمەسپىن. تۋعان اعا-ءىنى­لەرىم، اعايىنداردىڭ ارقاسىندا مۇقتاجدىق كورگەنىم جوق. بار بايلىعىم – كوپشىلىكتىڭ ءىلتيپاتى، باتاسى. ەندىگى بار تىلەك-ارمان ادامدارعا جاساعان تىرلىكتەگى جاقسىلىق، شيپالىق دۇعالارىم باقيدا الدىمنان شىقسا ەكەن. مەنى ۇمىتپاي، دۇعالارىنان قال­دىر­ماسا دەپ تىلەيمىن»، دەگەنى ەسىمنەن كەتپەيدى.

وقىدىق، ماماندىق الدىق، سول بويىنشا ەڭبەككە ارالاستىق. پارتيا مۇشەلىگىنە قابىلدانىپ، بەلسەندىسىنە اينالدىق. وڭاشادا كۇلجاي اپانىڭ داستارقانىندا وقىلعان دۇعاعا قول جايىپ، جاقسىلىق تىلەۋدەن اسا المادىق. قازىرگى زامانداعىداي اس بەرىپ، قۇران وقىتساق، وكىمەت اتاتىنداي كوردىك. قۇدايدى تانىمايتىن وكىمەتتى قۇداي اتىپ كوزى جويىلعان كەزدە شاۋ تارتىپ، قايرات قايتتى. قوعامنىڭ وزگەرىسكە بەت بۇرعان شاعىندا بار قولىمنان كەلگەنى ەگىندىبۇلاق اۋداندىق «بالقانتاۋ» گازەتىندە 1993 جىلدىڭ 3 مامىرىندا «اجىبەك ىبىراي ۇلى» اتتى ەستەلىگىم جارىق كوردى.

قوياندىداعى زيراتىنا ءجىبى ءتۇزۋ ەسكەرتكىش تاس قويۋ ويىمنان كەتپەگەنىمەن، زامان تارشىلىعى، ادامداردىڭ باسىنا تۇسكەن اۋىرتپالىق قولبايلاۋ بولعان ەدى. دەگەنمەن، مارقۇمنىڭ ەرەكشە قاسيەتىنىڭ اسەرى بولار جانە ەل ەسىن جيناپ جوعالتقانىن تۇگەندەپ جاتقاندا بالام سايابەك پەن جاقىن باۋىرىمنىڭ ۇلى رىم­بەك ەكەۋى كەلىپ، قوياندىداعى اتا­نىڭ بەيىتى قۇلاپ، تاستارى شاشى­لىپ، مۇردەسى اياقاستى بولاتىن ءتۇرى بار. كوزىن كورگەن ءسىز تۇر­عاندا، اتاعى، قاسيەتىنەن حابار­دار ۇرپاقتارى جينالىپ كەسە­نە­سىن قايتا قالاماساق تا ءبىر كور­نەكتى بەلگى قويساق دەپ سىزگە كەل­دىك. باتاڭىزدى بەرىڭىز، ءوزىڭىز ءسوزىڭىز وتەتىن اعايىندارعا اي­تىپ ۇيىمداستىرۋعا باسشى بولىڭىز»، دەپ 2012 جىلدىڭ 8 قىر­كۇيە­گىندە ويلارىن جۇزەگە اسىرىپ، كوپشىلىكتىڭ ريزالىعىنا بولەندى. ەسكەرتكىش تاس قويىلىپ، ەسكى زيراتىنىڭ سىرتىنان جاڭا قورشاۋ جاسالدى. ارنايى اس بەرىلدى.

وسى ساۋاپتى ىسكە مولداعانىڭ ۇرپاقتارى، اتالاس تۋىستارى مەن تىلەكتەس اعايىندار قارجىلاي قولداۋ كورسەتىپ، كومەكتەرىن اياعان جوق. قوياندى اۋىلىندا تۇراتىن قانداس باۋىرىمىز تارعىن نۇگىري­دەن ۇلى سول قاسيەتتى اتانىڭ شى­راق­شىسى ەسەپتى. اجىبەك اتا زيراتىنا كەلىپ ءمىناجات، دۇعا ەتۋشىلەردى قۇرمەتتەۋ، جاعداي جاساۋدى پارىزى سانايدى. جاسى جەتپىستەن اسسا دا ەڭبەكتەن قول ۇزبەي، بالالارىنىڭ باسىن بىرىكتىرىپ، شاعىن شارۋا قوجالىعىن دامىتىپ يگىلىگىن كورۋدە. قارقارالى اۋدانىنىڭ اۋىل شارۋاشىلىعى ىشىندە وزىندىك ورنى، ماڭىنداعىلارعا يگىلىك شۋاعىن شاشقان جايى بار.

اجىبەك اعامنىڭ دۇنيەدەن قايتقانىنا تالاي جىل وتسە دە، ەمىنىڭ شيپاسى ءتيىپ، شاراپاتىن كورگەن ادامدار جانە ولاردىڭ ۇرپاقتارى، مولداعامدى كورگەن-بىلگەن، ول تۋرالى ەستىگەن ادامدار ءالى كۇنگە جان-جاقتان كەلىپ، زيراتىنىڭ باسىنا قۇران وقىپ كەتەدى. ەشكىمنىڭ نۇسقاۋىنسىز-اق اتا-بابا ارۋاعىن قۇرمەت تۇتۋ – قازاق حالقىنىڭ قانىنا سىڭگەن قاسيەت.

ەل ىشىندە وسىنداي نەبىر اسىل ازاماتتارىمىز ءوتتى. كۇلجاي جەڭەشەم 90-جىلداردىڭ باسىندا و دۇنيەگە مەنىڭ شاڭىراعىمنان اتتاندى. كەشەگىسىز بۇگىن، بۇگىنسىز بولاشاعىمىز ب ۇلىڭعىر ەكەنىن ەسكەرىپ، وتكەنىمىزدەن ونەگە، كەلەشەككە ساباق بولسىن دەپ وسى شاعىن ەستەلىكتى جازعاندى ءجون كوردىم.

رامازان سادىقوۆ،

ەڭبەك ارداگەرى.

قاراعاندى وبلىسى،

توپار كەنتى.

سوڭعى جاڭالىقتار

پاگانيني

ونەر • كەشە

وتىز جىلدىققا وي قورىتقان

قازاقستان • كەشە

ۇقساس جاڭالىقتار