10 قاڭتار، 2014

كوكجار جارمەڭكەسى

1815 رەت كورسەتىلدى


ءبىز ول تۋرالى نە بىلەمىز؟

قازاق دالاسىنىڭ قاي ءوڭىرىنىڭ دە وزىندىك تاريحى، اركىمنىڭ كوڭىل كوكىرەگىندە قوناقتاپ قالاتىن تابيعي كەلبەتى بار. بەلگىلى جۋرناليست يدوش اسقاردىڭ ماحمۇد قاشقاريدىڭ سوزدىگىندە وزەندى تۇرىك تىلىندە «يۇل» كەيدە «ءيىل» دەپ ايتاتىنىن كەلتىرە وتىرىپ، ءسوزدىڭ دىبىستىق وزگەرىستەرگە ءتۇسىپ «ويىل» اتانۋى مۇمكىن دەگەن ءۋاجىن العا تارتادى. وسى كىتاپتا يدوش اسقاردىڭ قازىرگى ويىل اۋىلىنىڭ اتاۋى بەرىرەككە دەيىن كوكجار دەپ اتالعانىن تىلگە تيەك ەتە كەلىپ، ونىڭ تۇپكى ماعىناسى تۇسكە بايلانىسى جوق، ول بۇرىنىراقتا «بيىكتىك» دەگەن ماعىنا بەرگەن دەگەن بايلامىنا توقتالادى. يدوش اسقار ءوزىنىڭ بايلامىن «كوكجاردىڭ مىنا تۇرىسىنداعى تۋرا ماعىناسى بۇگىندە قىرىم تاتارلارىندا، نوعايلى جۇرتىندا ساقتالعان.

ءبىز ول تۋرالى نە بىلەمىز؟

قازاق دالاسىنىڭ قاي ءوڭىرىنىڭ دە وزىندىك تاريحى، اركىمنىڭ كوڭىل كوكىرەگىندە قوناقتاپ قالاتىن تابيعي كەلبەتى بار. بەلگىلى جۋرناليست يدوش اسقاردىڭ ماحمۇد قاشقاريدىڭ سوزدىگىندە وزەندى تۇرىك تىلىندە «يۇل» كەيدە «ءيىل» دەپ ايتاتىنىن كەلتىرە وتىرىپ، ءسوزدىڭ دىبىستىق وزگەرىستەرگە ءتۇسىپ «ويىل» اتانۋى مۇمكىن دەگەن ءۋاجىن العا تارتادى. وسى كىتاپتا يدوش اسقاردىڭ قازىرگى ويىل اۋىلىنىڭ اتاۋى بەرىرەككە دەيىن كوكجار دەپ اتالعانىن تىلگە تيەك ەتە كەلىپ، ونىڭ تۇپكى ماعىناسى تۇسكە بايلانىسى جوق، ول بۇرىنىراقتا «بيىكتىك» دەگەن ماعىنا بەرگەن دەگەن بايلامىنا توقتالادى. يدوش اسقار ءوزىنىڭ بايلامىن «كوكجاردىڭ مىنا تۇرىسىنداعى تۋرا ماعىناسى بۇگىندە قىرىم تاتارلارىندا، نوعايلى جۇرتىندا ساقتالعان.

بۇل تۋىسقاندار «بيىك»، «جوعارى» دەگەن سوزدەردى «كوكيار» دەگەن سوزبەن بەرەدى. رەسپۋبليكانىڭ باتىس ءوڭىرى ەرتەرەكتە نەگىزىنەن نوعايلى جۇرتىنىڭ قونىسى بولعاندىعى بەلگىلى» دەپ تۇجىرىمدايدى. شىندىعىندا دا، بۇل پىكىردىڭ قيسىنى كەلەدى. ءبىزدىڭ كوكجار جارمەڭكەسى تۋرالى اڭگىمەمىزدى ارىدەن وراعىتىپ، جوعارىداعى دەرەكتەرگە نازار اۋدارۋىمىزدىڭ دا ءمانى بار. ويىل بەكىنىسىندەگى كوكجار جارمەڭكەسى كەيبىر دەرەك كوزدەرىندە ويىل جارمەڭكەسى دەپ جازىلىپ ءجۇر. ءبىز كونە تاريحى كومەسكىلەنە قويماعان جارمەڭكەنىڭ اتىن كوكجار دەپ الۋدى ءجون سانادىق. جارمەڭكەگە قاتىستى دەرەكتەردى دە سول جاريالانعان ەڭبەكتەردە بەرىلۋى بويىنشا پايدالاندىق.

رەسەيدىڭ اتاقتى 10 جارمەڭكەسىنىڭ، قازاقستانداعى اتاقتى 3 جارمەڭكەنىڭ ءبىرى بولعان، ءوز زامانىندا اتاعى ايشىلىق الىس جەرلەرگە جەتكەن كوكجار جارمەڭكەسى تاريحتا باتىس قازاقستان وڭىرىندەگى ەڭ ءىرى ساۋدا ورتالىعىنىڭ ءبىرى رەتىندە ايتىلادى. تاريح عىلىمدارىنىڭ كانديداتى، مارقۇم بەركىن قۇرمانبەكوۆتىڭ «ويىل جارمەڭكەسى» اتتى ەڭبەگىندەگى دەرەكتەرگە سۇيەنسەك، كوكجار جارمەڭكەسى تۋرالى نەگىزگى ەرەجەلەر 1866 جىلدىڭ 7 قىركۇيەگىندە رەسەي ىشكى ىستەر مينيسترلىگىندە بەكىتىلگەن. ول رەسمي تۇردە 1867 جىلى كوكتەمدە ورال وبلىسىنىڭ قازبەك بولىسىندا اشىلعان. ەكى جىلدان كەيىن قازبەكتە اشىلعان ويىل جارمەڭكەسى «ورىس كوپەستەرىنىڭ قاۋىپسىزدىگىن، ەمىن-ەركىن قوزعالىسىن جانە تاۋارلارىنىڭ تەزىرەك ءارى تولىعىمەن ساتىلۋىن» قامتاماسىز ەتۋگە قولايلى ورىن رەتىندە ويىل بەكىنىسىنىڭ جانىنا بارقىن شاتقالىنا كوشىرىلگەن. جاڭا ورىنداعى العاشقى 1869 جىلعى كۇزگى جارمەڭكە وتە تابىستى وتكەن.

«تاۋار اينالىمىنىڭ وسۋىنە بايلا­نىستى ويىل جارمەڭكەسىنىڭ ساۋدا الاڭىنا 18 تاس كورپۋس سالىنىپ، ولاردىڭ ارقاي­­­سى­سىندا 9 لاۆكا ورنالاستىرىلعان. ويىل ءجار­مەڭكەسى قاراما-قارسى ورنالاسقان ۇزىن­­­دىعى 400-500 مەترگە سوزىلا سالىنعان ساۋدا عيماراتتارىندا وتكىزىلەتىن بولعان. وسى قاتاردا ەكى ۇلكەن ساۋدا كورپۋستارى، 30-دان استام دۇكەنشەلەر (لارەكتار) ورنالاسقان»، دەپ جازادى تاريحشى بەركىن قۇرمانبەكوۆ.

2011 جىلى شىققان «ويىل اۋدانى» ۇجىمدىق انىقتامالىق جيناعىندا ب.رىسباەۆا مەن د.يساباەۆ كوكجار جارمەڭ­كەسىنە قازاقتار، ورىس، تاتار ورتا ازيا كوپەستەرى اكەلگەن تاۋارلارعا: ماتا، ىدىس-اياق، كەپتىرىلگەن جەمىس، ت.ب، مال جانە مال شارۋاشىلىعىنىڭ ونىمدەرىن (تۇيە، قوي جۇندەرىن، ەشكى ءتۇبىتىن، مال جانە اڭ تەرى­­­لە­رىن، ەلتىرى، ىشىك-تون، ت.ب.) ايىر­­باس­تاعا­نىن كەلتىرەدى. جىلىنا ەكى رەت، جازدا15 مامىردان 15 شىلدەگە دەيىن جانە كۇزدە 15 قىركۇيەكتەن 15 قازانعا دەيىن وتكىزىلگەن جارمەڭكەدە ساۋداگەرلەر مەن جەرگىلىكتى قازاقتار اراسىنداعى ساۋدا ايىر­باس تۇرىندە جۇرگىزىلگەنى دە وسى ەڭبەكتە جازىلعان. اۆتورلار ورىنبور ولكەسىندەگى جارمەڭكەلەردىڭ ىشىندە «بازارباسى» قىزمەتىنىڭ العاش رەت وسى كوكجار جارمەڭكەسىندە ەنگىزىلگەنىنەن حاباردار ەتەدى. بۇعان ناقتى دالەل رەتىندە ورىنبور گەنەرال-گۋبەرناتورىنىڭ ساۋدا مينيسترىنە جىبەرگەن حابارلاماسىنان ءۇزىندى كەلتىرەدى. وندا «ولكەدەگى دالا جارمەڭكەلەرىنىڭ ىشىندە «بازارباسى» قىزمەتى العاش رەت كوكجار جارمەڭكەسىندە ءوز قىزمەتىن باس­تادى، كوكجار جارمەڭكەسىنىڭ بازارباسى بولىپ اشىقپاي لەپەسوۆ تاعايىندالدى»، دەپ جازىلعان. 1870 جىلدان باستاپ كوكجار جارمەڭكەسىنىڭ توراعاسى بولعان مەڭدىباي كۇمىسباەۆ بۇل قىزمەتتى 40 جىلداي اتقارعان. رەسەي ستا­­تيستيكالىق كوميتەتىنىڭ 1911 جىلعى دەرەك­­­­­تەرى بويىنشا كوكجار جارمەڭكەسىنىڭ ساۋدا اينالىمى 2 ملن. 140 مىڭ سومعا جەتىپ، ەڭ ءىرى 13 جارمەڭكەنىڭ اراسىندا 9-ورىن العان.

مەشىت، جارمەڭكە كوميتەتى، ساۋدا دۇكەندەرى ينجەنەرلىك ولشەممەن، ساۋلەتتىك ونەرمەن سالىنعان، قىزىل كىرپىشتەن جانە قاراعايدان تۇرعىزىلعان كوپەستەردىڭ ۇيلەرى ءتۇزۋ كوشەلەردى قۇراعان.

مىنە، تۇرعىزىلعانىنا ءبىرجارىم عا­سىرعا جۋىق ۋاقىت وتسە دە، كۇيدىرىلگەن ساپالى كىرپىشتەن ءورىلىپ سالىنعان ءجار­مەڭ­­­كەنىڭ ساۋ­دا قاتارلارى ءالى كۇنگە دەيىن سىنىن بەرمەي تۇر. ال ساۋدا قاتارلارىنىڭ ورتاسىندا ورنالاسقان ەسكى قىزىل كىرپىشتى عيمارات كەزىندە جارمەڭكە كوميتەتىنىڭ ءۇيى بولعان. جارمەڭكەنىڭ جۇمىسىن ۇيىمداستىرۋعا قاتىسقان كوميتەت باسشىلارى وتىرعان عيمارات قازىر وبلىستىق ماڭىزى بار تاريحي ەسكەرتكىشتەردىڭ قاتارىندا. دەرەك كوزدەرىنەن بەلگىلى بولعانىنداي، قازاق جەرىندە ۇلكەندى-كىشىلى 150 جارمەڭكە بولعان، بىراق سونىڭ ءبىر دە بىرەۋىنىڭ ورنى وسى كوكجار سياقتى ساقتالماعان، دەيدى ماماندار. قازىر بۇل عيمارات ويىل اۋىل شارۋاشىلىعى كوللەدجىنىڭ جاتاقحاناسى ەسەبىندە پايدالانىلادى. كەزىندە بىرنەشە جىل ويىل اۋدانىنىڭ اكىمى، كەيىن وسى وقۋ ورنىنىڭ ديرەكتورى قىزمەتىن اتقارعان، قازىر زەينەتكەرلىككە شىقسا دا ۇستازدىق ەتىپ جۇرگەن عازيز زايمولدين كوكجار جارمەڭكەسى كوميتەتى عيماراتتارى مەن ساۋدا قاتارلارىنىڭ قولدى بولىپ كەتپەي، وسى كۇيىندە ساقتالۋىنا ەلەۋلى ۇلەس قوسقان ازامات. ونىڭ ايتۋىنشا، 2001 جىلى اۋداننىڭ قۇرىلعانىنا 80 جىل تولعان مەرەيتويى تۇسىندا سول كەزدەگى وبلىس اكىمى اسلان ءمۋسيننىڭ باسشىلىعىمەن كوكجار جارمەڭكەسى عيماراتتارىن قالپىنا كەلتىرۋ ءۇشىن بيۋدجەتتەن 3 ملن. تەڭگە قارجى بولىنگەن، بۇعان قوسا دەمەۋشىلەر 5 ملن. تەڭگە كولەمىندە كومەك كورسەتكەن. وسى قارجىعا ەسىك-تەرەزەلەرى قاقىراپ، انە-مىنە تالان-تاراجعا تۇسكەلى تۇرعان تاريحي عيماراتتار قالپىنا كەلتىرىلىپ، سول جىلى كۇزدە اۋداننىڭ مەرەكەسىمەن قاتار كوكجار جارمەڭكەسى ۇيىمداستىرىلعان. جالپى، كوكجار جارمەڭكەسىنىڭ ەكى ساۋدا قاتارلارىندا 90 دۇڭگىرشەك بار دەپ ەسەپتەلەدى. سونىڭ ءبىر قاتارىنداعى دۇڭگىرشەكتەر جوندەلىپ، قالپىنا كەلتى­­­­­رىلگەن. ارينە، سول كەزدەگى ەلدىڭ جاعدايىمەن سالىستىرعاندا بۇل دا از ەڭبەك ەمەس. كەيبىر كىرپىشتەرى قۇلاعان جەرلەردى قايتا قالپىنا كەلتىرۋدە ويىلدىق شەبەر سانسىزباي قالنيازوۆتىڭ ەڭبەگى زور. ەكىنشى قاتارداعى ساۋدا دۇڭگىرشەكتەرىنىڭ ەسىك-تەرەزەلەرى اۋداندىق مەكەمەلەر قىزمەتكەرلەرىنىڭ كۇشىمەن بىتەلىپ، رەتكە كەلتىرىلگەن. عازەكەڭ ءبىزدى كەزىندە جارمەڭكە كوميتەتى ورنالاسقان، قازىر كوللەدج جاتاقحاناسىنا پايدالانىلىپ تۇرعان عيماراتقا باستادى.

كوميتەت عيماراتىنىڭ تەرەزەلەرى، شاتىرلارى، ەسىكتەرى الماستىرىلعان. كىر­پىشتەرى سول كۇيىندە تۇر. قابىرعا­­­­لارى­­نىڭ قالىڭدىعى ءبىر مەترگە جۋىق دەسەك ارتىق ايتقاندىق بولماس. ءالى كۇنگە دەيىن قۇرامى بەلگىسىز بولىپ كەلگەن كۇيدىرىلگەن قىزىل كىرپىشتەردىڭ ساپالىلىعىنا تاڭعالماسقا شاراڭ جوق. ءبىر عاسىردان استام ۋاقىت وتسە دە ءمىنى قۇرىماعان عيماراتتىڭ ءىشى ۇياداي، تازا دا جىلى. عيماراتقا وسىنشاما ۋاقىت بولدى دەپ ويلامايسىڭ دا.

ساۋدا دۇڭگىرشەكتەرىنىڭ توبەلەرى تاس­تاما اعاشسىز قىزىل كىرپىشتەن ءورىلىپ جابىلعان. بۇل دا قۇرىلىس ونەرىنىڭ بىرەگەي جەتىستىگى ەكەنى داۋسىز. بۇرىن شارۋاشىلىق قاجەتىنە پايدالانىپ، كەيىن يەسىز قالعان بۇل ساۋدا قاتارلارىنداعى دۇڭگىرشەكتەر قازىر ويىل اگرارلىق كوللەدجىنىڭ قاراماعىندا كورىنەدى. ءار دۇكەنگە تەمىر ەسىك ورناتىلىپ، جابىلىپ قويىلعان. قازىر دە ءبىر كادەگە اسىرۋعا بولادى. ازىرگە بۇعان تەك تاريحي ەسكەرتكىش رەتىندە قاراۋشىلىق باسىم.

وسى جارمەڭكەنىڭ ورتاسىنداعى مەشىت ءۇيى قازىر دە يماندىلىققا قىزمەت ەتۋدە. 1893 جىلى جارمەڭكەگە كەلگەن ساۋداگەرلەردىڭ سۇرا­­­­­نىسى بويىنشا «كوكجار» مەشىتىنىڭ تا­­­­بانى شيكى كىرپىشتەن قالانىپ، تاستاما اعاشتارى ورىنبوردان تۇيە اربامەن جەتكىزىلگەن. مەشىتتىڭ العاشقى باس يمامى ءمادي­نادا ءدارىس العان ساعيدوللا ىزتىلەۋوۆ بول­عان. ول دا قۋعىن-سۇرگىننىڭ قۇرىعىنا ىلىگىپ كەتكەن.

كوكجاردا مال سوياتىن قاساپحانا، ديىرمەن، ءجۇن جۋاتىن ورىن جۇمىس ىستەگەن. قاساپحانا عيماراتى كۇنى كەشەگە دەيىن ساقتالىپ كەلدى، تاياۋ جىلدارى بۇزىلعان. مۇندا كارىز جۇيەسى دە بولعان دەگەندى ايتادى. وسى جارمەڭكە عيماراتتارىنىڭ كىرپىشتەرى دە وسى ماڭدا كۇيدىرىلىپ، دايىندالعان. كوپەس كراساۆيننىڭ ءۇيى دە كونە كوكجاردىڭ تاريحىن كوز الدىڭا اكەلگەندەي سول كەزدەگى ساۋلەت ونەرىنىڭ تۋىندىسى رەتىندە باعالى. بۇل عيماراتتىڭ دا شاتىرى قايتا جابىلىپتى.

«…كەزىندە كەرۋەن جولدارى جان-جاققا كەتكەن ويىل جارمەڭكەسى ساۋدا-ساتتىقتىڭ ءىرى ورتالىعى بولدى. تاۋار اينالىمى ءۇش ميلليون سومنان اسقان. ازيا ەلدەرىنىڭ تاۋ­ارلارى ويىل جارمەڭكەسى ارقىلى جاڭگىر حان جارمەڭكەسىنە جەتكىزىلىپ، بۇكىل ورداعا تارايتىن بولعان. ەسكى كەرۋەن جولدارى كوكجاردى ورىنبوردىڭ ايىرباس سارايىمەن جالعاستىرعان. ويىلدان جايىقتىڭ ارعى بەتىندەگى دالالىق القاپقا تارايتىن كەرۋەن جولدارىنىڭ ساۋدا ءۇشىن ماڭىزى زور بولدى. ويىل جارمەڭكەسى سونىمەن قاتار، ىرعىز، ماڭعىستاۋ وڭىرلەرىمەن جانە ورتا ازيا كوپەستەرىمەن ساۋدا-ساتتىق بايلانىس­تارىن ورناتقان. بۇل جارمەڭكەگە حيۋا، بۇقارا، قاراقالپاقستاننان ساۋداگەرلەر كوپ جينالعان. اۋعانستان، پارسى جەرلەرىنەن كەلگەن تۇيە كەرۋەندەرى بۇل وڭىرگە تاڭسىق تاۋارلار اكەلگەن»، دەپ جازادى ءوز ەڭبەگىندە تاريحشى بەركىن قۇرمانبەكوۆ. بۇل پىكىردى «ويىل اۋدانى» ۇجىمدىق انىقتامالىق كىتابىنا جازعان العى سوزىندە اۋدان اكىمى ماۆر ابدۋل­لين بىلاي تىرىلتەدى. «ەرتەدەگى ساياحاتشىلار مەن زەرتتەۋشىلەردىڭ مالىمدەمەلەرى بويىنشا سول كەزدە ويىلدان سىرتقا ون ەكى تارام جول شىققان جانە سونداي ون ەكى جول وسىندا قاراي قۇلايتىن بولعان. ويىلدان سارايشىق، ۇلىتاۋ، ارقاعا باراتىن جولدارمەن قاتار قوڭىرات پەن حيۋاعا، ودان ءارى بۇقاراعا بارىپ ۇلاساتىن توتە جول اتاقتى جىبەك جولىنىڭ ءبىر تارماعى بولعان»، دەيدى. مۇنىڭ ءوزى كوكجار جارمەڭكەسىنە ورىنبور، ورال، ساراتوۆ، سامارا، ماسكەۋ، اقتوبە، اتى­­­­­راۋ كوپەستەرى، وزبەك، تۇركىمەن، يران، ءۇندى ساۋداگەرلەرى كەلگەن دەگەندى دالەلدەي تۇسسە كەرەك.

قازاق دالاسىندا جارمەڭكەلەر تەك ساۋدا-ساتتىقتىڭ عانا ەمەس، سونىمەن قاتار، ونەردىڭ دە ورداسى بولعان. قازاق ونەرىنىڭ دامۋىندا زور ءرول اتقارعان جارمەڭكەلەرگە اقىن-جىراۋلار، جىرشىلار، كۇيشىلەر، انشىلەر كەلگەن. تاريحي دەرەكتەرگە قارا­عاندا، كوكجار جارمەڭكەسىنە اقىن كەردەرى ابۋباكىر، تاڭىربەرگەن مولداباي كەلگەن، كۇيشىلەر ۇزاق، قۇرمانعازى، داۋلەتكەرەي، ساۋلەباي، امىرەش دومبىرا شاناعىنان كۇي توگىلدىرگەن، قاشاعان، نۇرىم، اقتان، نۇرپەيىس بايعانين سىندى جىراۋلار، اقىندار تاڭدى تاڭعا ۇرىپ جىر-داستاندارىمەن، ولەڭدەرىمەن تىڭداعان جۇرتتىڭ قۇلاق قۇرىشىن قاندىرعان، مۇحيت مەرالى ۇلى، قىزىل تۇردالى ۇلى سىندى انشىلەر جارمەڭكەنىڭ ءسانى مەن سالتاناتىن ارتتىرعان، ەلدىڭ كوڭىلىن كوتەرىپ، حالىقتى ونەرلەرىمەن سۋسىنداتقان. كەزىندە كوكجاردا قازاقتىڭ اتاقتى زاڭگەرى باقىتجان قاراتاەۆ، پەتەربوردىڭ اسكەري مەديتسينالىق ينستيتۋتىن التىن مەدالمەن بىتىرگەن عالىم، حالقىنىڭ قامىن جەگەن الاشتىڭ ءبىرتۋار ازاماتى حالەل دوسمۇحامەدوۆ اتباسىن تىرەگەنى بەلگىلى. وسىندا قازاقتىڭ تۇڭعىش اتتى اسكەر ۋچيليششەسى اشىلعان.

2012 جىلى اقتوبە وبلىسىنىڭ 80 جىلدىعىنا جانە كوكجار جارمەڭكەسىنىڭ 150 جىلدىعىنا ارنالىپ وتكىزىلگەن « ۇلى جىبەك جولىندا جاڭعىرعان كوكجار جارمەڭكەسى» ەتنوفەستيۆالى كونە تاريحتى جاس ۇرپاق جادىندا جاڭعىرتتى. فەستيۆال اياسىندا ۇيىمداستىرىلعان تەاترلاندىرىلعان قويىلىمدار مەن ساحنالىق كورىنىستەر ءوڭىردىڭ وتكەنىن كوز الدىڭا مولدىرەتىپ اكەلگەندەي اسەرگە بولەدى. تەاترلاندىرىلعان قويىلىم ستسەناريىن جازعان بەلگىلى ايتىس اقىنى نۇرلىبەك قالاۋوۆ كونە تاريحتىڭ كومبەلەرىن ەرىنبەي اقتارعانى اڭعارىلادى. كەزىندەگى كوكجار جارمەڭكەسىنىڭ تىنىس-تىرشىلىگى وسىلاي بولعان-اۋ دەگەن ويعا جەتەلەدى. وبلىس اكىمدىگى، وبلىستىق مادەنيەت، تۋريزم، سپورت جانە دەنەشىنىقتىرۋ باسقارمالارى، اۋدان اكىمدىگى بىرلەسىپ ۇيىمداستىرعان بۇل فەستيۆالدى بولاشاقتا حالىقارالىق دەڭگەيگە كوتەرۋ جايلى دا اڭگىمە بولعان. بۇل باستاما جالعاسىن تاپسا، كوكجاردىڭ ىزىندە تۋريستەرگە كورسەتۋگە تۇرارلىق كونە ەسكەرتكىشتەر دە، تابيعات تاماشالارى دا جەتەرلىك. اقتوبە توڭىرەگىندەگى ورتا عاسىرداعى ەكى قالانىڭ ءبىرى حالىق قىرىقوبا اتاپ كەتكەن ماۋلىمبەردى قالاسى، بارقىن قۇمىنداعى ويىل ورمانى، كوكجار جارمەڭكەسىنىڭ عيماراتتارى، ويىلدىڭ تۇمسا تابيعاتى تۋريستەردى قىزىقتىراتىنى ءسوزسىز. ويىل وڭىرىندە تارى وسىرۋدەن دۇنيە­جۇزىلىك رەكورد جاساعان شىعاناق بەرسيەۆ، ەلگە سىنىقشىلىعى جانە كورىپكەلدىگىمەن بەلگىلى سۇلەيمەن اۋليە سياقتى حالىقتىڭ ءبىرتۋار ۇلدارى ءومىر سۇرگەن. ولار تۋرالى دا بىلگىسى كەلەتىندەر مۇندا اتباسىن تىرەر ەدى دەپ ويلايمىز. ماماندار بۇل وڭىردە ەكو جانە ەتنوتۋريزمدى دامىتۋدىڭ مۇمكىندىگى مول ەكەنىن دە ايتىپ ءجۇر. شۇكىر، قازىر كونە كوكجارعا اقتوبەدەن باراتىن كۇرە جولعا قاتتى جامىلعى توسەلدى. اۋىل ەڭسەسىن كوتەرىپ، حالىقتىڭ تۇرمىسى تۇزەلدى. اۋدان ورتالىعى بولىپ تابىلاتىن كونە كوكجار – قازىرگى ويىل اۋىلىندا قازىر 5 مىڭنىڭ ۇستىندە حالىق تۇرادى. بىرەر جىلدا گاز قۇبىرى تارتىلادى دەپ كۇتىلۋدە. قازىردىڭ وزىندە اۋداندا ءتۋريزمدى دامىتۋدىڭ نىشاندارى بايقالادى. بۇل كونە كوكجاردىڭ جاڭعىرۋىنا، اۋداننىڭ دامۋىنا العىشارت جاسايتىنى ءسوزسىز. تەك باعالى باستامالار ءبىر ساتتىك شارا تۇرىندە قالماي، جالعاسىن تاپسىن دەيىك. بۇعان قالتالى ازاماتتار قول ۇشىن سوزسا، نۇر ۇستىنە نۇر بولار ەدى. ءبىزدىڭ ماقساتىمىز وقىرماندارعا كونە كوكجار جارمەڭكەسىنىڭ وتكەنى مەن بۇگىنىنەن از دا بولسا حاباردار ەتۋ. سونداي-اق، كۇندە كورىپ جۇرگەن جارمەڭكە عيماراتتارى مەن كوپەستەردىڭ ەسكى ۇيلەرى عوي دەمەي، ولاردى وركەنيەتتى ەلدەردەگىدەي كۇتىپ، تاريحي ەسكەرتكىشتەر رەتىندە ەرتەڭگى بولاشاق ۇرپاققا جەتكىزۋدىڭ قامى وسى باستان قامدالسا دەگەن وي تاستاۋ بولاتىن. جىلدار وتكەن سايىن ولاردىڭ ازىپ-توزاتىنىن جاسىرۋدىڭ دا رەتى جوق. ازىرگە بۇگىنگە دەيىن باستاپقى قالپى بۇزىلماي جەتكەن تاريحي عيماراتتاردى كوزدىڭ قاراشىعىنداي ساقتاۋ قاجەتتىگى ايتپاسا دا تۇسىنىكتى.

ساتىبالدى ءساۋىرباي،

«ەگەمەن قازاقستان».

اقتوبە وبلىسى.

سوڭعى جاڭالىقتار

پاگانيني

ونەر • كەشە

وتىز جىلدىققا وي قورىتقان

قازاقستان • كەشە

ۇقساس جاڭالىقتار