ايماقتار • 18 شىلدە، 2021

اپتاپتان كەيىنگى القاپ: بيىلعى ەگىننىڭ شىعىمى قالاي؟

769 رەت كورسەتىلدى

قوستانايلىق ديقان­دار كوكتەمگى ەگىس ناۋقانىن ويداعىداي اياقتاعانى­مەن، ودان كەيىن ەكى اي بويى كوكتەن ءبىر تامشى ءنار تامباي قويدى. جاڭبىرسىز جازدىڭ اپتابى قىلتيىپ شىققان ءدان ساباعىنىڭ ەركىن بويلاپ كەتۋىنە ەرىك بەرمەدى. مۇنداي ۋاقىتتا ادەتتە استىعى جايقالىپ، تەڭىز بولىپ تولقىپ جاتاتىن توپىراعى قۇنارلى دەگەن اۋدانداردىڭ وزىندە ەگىن ەڭكىش تارتىپ، ساباعى سار­عايىپ، ماساعىنا شىر بىت­پەي جاتىپ كۇيۋگە اينالعان.

كوپتەن بەرى ءدال مۇنداي ساراڭ­دىق تانىتىپ كورمەگەن تا­بيعات­تىڭ توسىن مىنەزىنە شارۋا­لار ەندى شىنداپ الاڭداي باس­تا­عان ەدى. الايدا 11 شىلدەگە قا­را­عان ءتۇنى كوك ءجۇزىن قاراسۇر بۇلت تورلاپ، ەرتەڭىندە تۇنەرە تون­گەن اسپاننىڭ باۋىرى ءيىپ سالا بەردى. قوستانايلىقتار مۇندايدا كوكتەن ىرىس جاۋدى دەيدى.

ەكى كۇن بويى ەبىل دە سەبىل ەگىل­گەن اق جاۋىن ابدەن كەۋىپ قال­عان استىقتى القاپتى جارىل­قاپ-اق تاستادى. كوك­تەمنەن بەرى كوڭىلى كۇپتى ديقاندار قاۋى­مى­نىڭ وسى جاۋىننان كەيىن-اق كۇدىگى سەيىلىپ، ءۇمىتى ويانعانداي بول­دى. دەگەنمەن 70 كۇنگە سوزىلعان اپ­تاپ­تىڭ القاپتا ءىزى قالدى، سون­دى­قتان بيىلعى استىق ءونىم­دى جىل­داعىداي جىرعالتىپ بەر­مەيدى. بىلتىر ءار گەكتاردان ورتاشا ەسەپپەن 15 تسەنتنەردەن ءونىم العان القابى قۇنارلى، تەحنيكاسى قۋاتتى، تەحنولوگياسى ىرگەلى شارۋاشىلىقتاردىڭ ءوزى بيىل ءار گەكتاردان 8-9 تسەنتنەر ءتۇسىم الساق، سوعان دا تاۋبە ەتىپ وتىر.

جالپى، بيىل قوستاناي وبلىسىندا 5 ملن گەكتار القاپقا تۇقىم سەبىلدى. ونىڭ 4 ملن-ى – ءداندى جانە ءداندى-بۇرشاقتى داقىلدار. 4 ملن گەكتارعا جۋىق جەردى بيداي القابى الىپ جاتىر. ال مايلى داقىلدىڭ كولەمى 600 مىڭ گەكتارعا جۋىقتايدى.

كۇننىڭ ىستىعى مەن توپىراق قابا­تىن­داعى ىلعالدىڭ ازدىعى اۋىل­شارۋا­شىلىق داقىلدارىنىڭ وسىمىنە ايتار­لىقتاي تەرىس اسەر ەتكەنىن رەسمي ورىندار دا مو­يىنداپ وتىر. وبلىستىق اۋىل شا­ر­ۋا­شىلىعى باسقارماسىنىڭ مالى­مە­­تىن­شە، بيىل وڭىردەگى 3 ملن 875 مىڭ گەك­­تار ءداندى داقىلدىڭ 3،8%-ى عانا جاق­­­سى، 59،1%-ى قا­نا­عاتتانارلىق، 35%-ى نا­شار جاع­دايدا. ال 80،7 مىڭ گەكتار نە­­­مەسە 2،1% القاپ مۇلدە كۇيىپ كەتكەن. ما­­مان­داردىڭ سوزىنشە، قازىر ءداندى دا­قىل­­­­دار جەدەل وسە باستاعان. بۇگىندە 1 491 مىڭ گەكتار بيداي ماساقتاپ ۇلگەرسە، 502 مىڭ گەكتار القاپتىڭ ماساعى تو­لىسا باس­­تاعان. ياعني ەگىن ءوسى­مى­ن­ىڭ بارلىق سا­تى­­سىن­دا جەدەل دامۋ بايقالىپ، بيداي­دىڭ ءپىسۋ قار­قىنى 7-12 كۇن الدا كەلەدى.

– سوڭعى اپتادا وبلىستا ورتاشا ەسەپپەن العاندا شامامەن 30 مم ىلعال ءتۇستى. بۇل بيداي ماساعىنىڭ دامۋىنا، ءداننىڭ تولىسۋىنا ىقپال ەتكەنىمەن، ءونىم­نىڭ ۇلعايۋىنا ايتارلىقتاي اسەر ەتە قوي­مايدى. بيىلعى استىقتىڭ قانشالىقتى دەڭگەيدە ءونىم بەرەتىنى بيداي تولىق ءپىسىپ، جەتىلگەن سوڭ عانا بەلگىلى بولادى. ءبىر انى­عى – بيىلعى قۋاڭشىلىققا بايلا­نىستى كوكتەمدە جوسپارلانعان ونىمگە قول جەتكىزە المايمىز، – دەدى وبلىستىق اۋىل شارۋاشىلىعى جانە جەر قاتىناستارى باسقارماسى باسشىسىنىڭ ورىنباسارى سەمباي ساعىندىقوۆ.

بيىلعى ەگىس ناۋقانى – وبلىستاعى ءىرى شارۋاشىلىقتاردىڭ ءبىرىن باسقارىپ وتىرعان ىبىراش ەستاەۆ ءۇشىن ەلەۋلى كەزەڭ. كانىگى ديقان بيىل ەلۋىنشى رەت جەرگە ءدان سەۋىپ وتىر. ديقانشىلىقتىڭ قىر-سىرى مەن توبىل وڭىرىندەگى كۇن را­يىن تامىرشىداي تاپ باسىپ بولجايتىن تاجىريبەلى شارۋا بيىل جيىرما مىڭ گەكتاردان اسا بونيتەتى الپىسقا دەيىن باراتىن قۇنارلى القاپقا تۇقىم سەپكەن.

– ءبىز ەگىندى ۋاقىتىندا سەپتىك، بيىل توپىراق قىرتىسىنداعى ىلعال تەز كەۋىپ كەتتى. ويتكەنى جىلدا مامىر ايىنىڭ ورتاسىندا، اياق كەزىندە شامالى جاڭبىر بۇركىپ ءوتىپ، ىلعالدىڭ مولشەرىن ەسەلەپ، تولتىرىپ كەتەتىن. ال بيىل بۇلاي بولمادى، اپتاپ ىستىق مامىر ايىنان باستالىپ كەتتى دە، وتكەن اپتاعا دە­يىن جەرگە ءبىر تامشى تۇسپەدى. كۇن را­يىن اۋەلدەن اڭداعاندىقتان، ءداندى 9 سم-گە دەيىن تەرەڭدەتىپ سەپتىك. ادەتكى جىل­دارى 5-7 سم جەتكىلىكتى بولاتىن. بيىل ءدان سە­بۋ ناۋقانىن ەرتە باستاعان شارۋا­شى­لىق­تارعا قيىن بولىپ تۇر. ءتىپتى ءبىرىنشى ما­مىردان باستاعاندار بار. بۇل تۇيەنىڭ موي­نىنان قيسىق، ويتكەنى مۇنداي ۋاقىتتا ءدان سەبۋگە بولمايدى. ەرتە ەككەن ەگىننىڭ ساباعى تەز كوتەرىلگەنىمەن، وعان ءتۇپ تاس­تايتىن كەزدە ىلعال جەتپەي قالادى. 22-25 كۇننەن كەيىن ءبىر تۇپتەن 4-5 بيداي ساباعى شىعادى. ول 75 پايىز ىلعالدى پايدالانادى. ال بيدايدىڭ شىعۋىنا 5-اق پايىز ىلعال جەتكىلىكتى. ەرتە سەپكەندەر وسىنى سايكەس كەلتىرە الماي قالادى. ال ەندى تاجىريبەسى مول شارۋاشىلىقتار تۇقىمدى مامىردىڭ جيىرماسىنا قاراي سەبەدى. ءوز باسىم كوكتەمگى ناۋقاندى 21-22-سىنە قاراي باستايمىن. تەحنيكام بار، كۇشىم كوپ، ايتەۋىر، ءوزىمىز «قىزىل جولاق» دەيمىز، سول 30 مامىردان ارىگە قالدىرماۋ كەرەك. وسىنىڭ ناتيجەسىندە، قازىر، مىنە، قۇدايدىڭ راحاتىن كورىپ وتىرمىن. وسىدان ءبىر جەتى بۇرىن جاڭبىر جاۋىپ بەردى. كەڭەس ۋاقىتىندا تالاي جىل كەڭشار باسقاردىم، سوندا 30-35 مم جاڭبىر جاۋسا، ديرەكتور بىتكەننىڭ ءبارى بوركىن اسپانعا اتىپ قۋاناتىن. ال وتكەن اپتادا كەيبىر اۋدانداردا 75 مم-گە دەيىن ىلعال تۇسكەن، ءوز شارۋاشىلىعىمدا 42 مم جاۋىن جاۋدى. سوندىقتان مەنىمەن قاتار سەپكەن ديقانداردىڭ ءبارى بيىل لايىقتى ونىمگە قول جەتكىزەدى دەپ ويلايمىن. بۇلاي دەيتىنىم، جاڭبىر توقتاعان سوڭ، ەكى-ءۇش كۇننەن كەيىن القاپ باسىنا باردىق. سارعايىپ تۇرعان ماساق ءاپ-ساتتە قوڭىرقاي تارتىپ، ساباعى كوكپەڭبەك بولعان، – دەدى ى.ەستاەۆ.

«ەگىننىڭ جايىن ەككەن بىلەدى». تاجى­ري­بەلى ديقاننىڭ ايتۋىنشا، بيىلعى قۇرعاقشىلىقتىڭ زاردابى، اسىرەسە، ءداندى مەرزىمىنەن ەرتە سەپكەن شارۋاشىلىقتارعا اۋىر تيەدى. ويتكەنى ولاردىڭ دەنى تۇقىمدى مامىردىڭ باسىندا-اق ەگىپ تاستاعان. وسىلايشا، ساباعى ەرتە شىعىپ، باس الىپ كەتكەن ەگىن جاڭبىرسىز جازدىڭ ەكى ايلىق اپتاپ ىستىعىنا ۇرىنىپ، ءارى قاراي بويلاي الماي ءبىر-اق قارىس بولىپ قالدى. مۇنداي ەگىن ەندى استىنان قۇيساڭ دا، ۇستىنەن قۇيساڭ دا، جارىتىپ ءونىم بەرە المايدى. ال دەر ۋاقىتىندا جەرگە تۇسكەن ءداننىڭ ساباعى بۇگىندە تىزەدەن اسىپ كەتكەن.

قوستاناي وبلىسىنا قاراستى 16 اۋدان­داعى ەگىننىڭ جاعدايىن قالت جىبەرمەي باعىپ وتىراتىن ىبىراش اعايدىڭ سوزىن­شە، بيىل امانگەلدى، ارقالىق وڭ­ىرىندە ەگىن جوق، ناۋىرزىم اۋدانىندا جوق­تىڭ قاسى، اۋليەكول، دەنيسوۆ، جىتى­قارا، قامىستى اۋداندارىندا دا ەگىن شىعىمى ءماز ەمەس. ال سارىكول، ۇزىنكول، مەڭدىقارا، قوستاناي، فەدوروۆ اۋداندارىندا ەگىن بار، بۇل وڭىرلەر بيىل اسا جو­عارى بولماعانىمەن، ورتاشا ءونىم الادى.

قوستاناي وبلىسىندا بيىلعى بيداي ءتۇسىمى جىلداعىدان تومەن بولاتىنىن مەڭدىقارا اۋدانىنداعى بيدايدىڭ ەليتالى تۇقىمىن وسىرەتىن «قارقىن» اگروفيرماسىنىڭ باسشىسى، قازاقستاننىڭ ەڭبەك ەرى سايران بۇقانوۆ تا ايتىپ وتىر.

– بىراق مىنا 11-12 شىلدەدەگى جاڭبىر جاقسى قۇيدى. وبلىس بويىنشا 50-60 مم ىلعال ءتۇستى. بىراق بيداي باسىن جارىپ ۇلگەردى. ياعني بيدايدىڭ باسى جارىلعان سوڭ، جاۋىن شەلەكتەپ قۇيسا دا، ماساق قاۋىزىنداعى ءداننىڭ سانى كوبەيمەيدى. سوندىقتان بۇل جاڭبىردىڭ ەگىننىڭ ءپىسىپ، تولىسۋىنا عانا پايداسى تيەدى. ءدان از بولعانىمەن، سالماقتى بولادى. مەنىڭ ويىمشا، مەڭدىقارا اۋدانىندا بيىلعى استىق ورتاشا ەسەپپەن ءار گەكتاردان 10 تسەنتنەردەن ءونىم بەرۋى مۇمكىن. بۇل جامان ەمەس. ەگەر ەگىن ءتۇسىمى از بولسا، بيدايدىڭ باعاسى كوتەرىلەدى. سوندىقتان بيىل باعا جوعارى بولادى دەگەن ءۇمىت بار. تونناسى ءجۇز مىڭ تەڭگەدەن ارتىق بولۋى ءتيىس. بۇل شارۋالارعا ءتيىمدى. سوڭعى جاۋعان جاڭبىردىڭ، اسىرەسە، كۇن­باعىس، زىعىر، راپس سياقتى مايلى دا­­قىل­دارعا تيەتىن پايداسى زور. بىراق بي­داي جىلداعىداي ءتۇسىم بەرمەيدى. ويتكەنى سۇمدىق قۋاڭشىلىق بولدى. مۇنداي جازدىڭ قاشان بولعانى ەسىمدە جوق. مامىر ايىنان باستاپ كۇننىڭ ىستىعى 35 گرادۋستان تومەن تۇسپەي قويدى، – دەدى ايگىلى ديقان.

قوستاناي وبلىسىنىڭ سولتۇس­تى­گى­نە قاراي ورنالاسقان اۋدانداردىڭ تو­پى­­راعى قۇنارلى بولعاندىقتان، قان­داي قۋاڭ­­­شىلىق بولسا دا، بۇل وڭىرلەر ءونىم­سىز قال­مايدى. بيىلعى قۇرعاقشىلىق وبلىستىڭ وڭتۇستىگىندە جاتقان امانگەلدى، ارقالىق، ناۋىرزىم، جىتىقارا، قامىستى اۋداندارىنا اۋىر ءتيدى. بۇل اۋدانداردا، ءتىپتى ءشوپتىڭ ءوزى كۇيىپ كەتتى.

ناۋىرزىم وڭىرىندەگى ديقانداردىڭ ايتۋىنشا، بيىل ەگىن ناشار. جوعارى ءونىم بولمايدى. بيداي ساباعى قىسقا. قوس­­تا­ناي توڭىرەگىندە جاۋعان اق جاۋىن كەي­­بىر جەرلەرگە ءسال عانا سەبەلەپ وتكەنى بول­­ماسا، ناۋىرزىم اۋدانىنا جەتكەن جوق. سون­دىقتان بيىل بۇل اۋدانداعى جەر­گە تۇس­كەن ءدان كوكتەمدە ەسىل كەتكەن قىپ-قىزىل شىعىندى اقتاي المايدى. ديقان­دار، ءتىپتى سەپكەن تۇقىمنىڭ ءوزىن ءوندىرىپ الا المايمىز دەپ وتىر. قۇرعاقشىلىق ۇرىپ، اسا اۋىر جاعدايعا دۋشار بولعان بۇل وڭىردە ەگىن­دى ەرتە سەپتى نە، ۋاقىتىندا سەپتى نە، ءبا­رى­بىر بيىل ەش قايىر بولمايتىن سىڭايلى.

– ناۋرزىم اۋدانىندا كوكتەم شىق­قا­لى جاڭىبىر جوق. القاپتارعا ءۇش-ءتورت كۇن بۇرىن از عانا الا-قۇلا جا­ۋىن سەبەلەپ ءوتتى. بۇل – مامىردان بەرگى ەكى جارىم اي ىشىندە جاۋعان ءبىرىنشى جاڭ­بىر. رازدولنىيدا مۇلدە جاڭبىر جوق. ناۋىر­زىم اۋدانى بويىنشا بيىل ءار گەكتاردان 2-3 تسەنتنەر ءونىم الساق جاقسى. بىراق اۋا رايىن بولجاي المايمىز، ءارى قاراي نە بولاتىنى بەلگىسىز. بيىل توپىراق قىرتىسى ەرتە كەۋىپ كەتكەندىكتەن، جەرگە تۇسكەن ءدان­نىڭ ءبىرازى شىقپاي قالدى. كوبىنىڭ سابا­عى قىلتيعانىمەن، كۇننىڭ ىستىعى 40 گرا­دۋستىڭ ۇستىنە شىعىپ كەتىپ، بيدايدىڭ ءارى قاراي وسۋگە دارمەنى جەتپەدى. ويتكەنى كۇننىڭ قىزۋى 40 گرادۋس بولسا، قۇمدى توپى­راقتىڭ قىزۋى ودان دا جوعارى بولىپ، ساباقتى كۇيدىرىپ جىبەردى. كوتەرىلگەن سا­باقتىڭ بيىكتىگى ءبىر-اق قارىس، 30-35 سم عانا. بۇل وڭىردە تۇقىمىن كەيىن ەككەن كەي­بىر شارۋاشىلىقتاردا بيدايدىڭ ساباعى تا شىقپاي قالدى. تۇگەلدەي كۇيىپ كەتتى، – دەيدى شاراسى تاۋسىلعان ديقاندار.

جالپى، ناۋىرزىم، جىتىقارا سياقتى وڭتۇستىك اۋدانداردا ەگىننىڭ بىتىك شىعۋى – سيرەك كەزدەسەتىن قۇبىلىس. بۇل وڭىرلەردەگى ديقانداردىڭ كوبى سوڭعى جىلدارى تەك قا­رىزعا باتقانى بولماسا، اۋزى مايلانىپ جەر ىرىزدىعىنا قارىق بولىپ كورگەن ەمەس.

قوستاناي وبلىسى

سوڭعى جاڭالىقتار

وتكەن تاۋلىكتە 187 ادام ىندەت جۇقتىردى

كوروناۆيرۋس • بۇگىن، 10:40

دوللار ارزاندادى

قارجى • كەشە

ۇقساس جاڭالىقتار