كوپتەن بەرى ءدال مۇنداي ساراڭدىق تانىتىپ كورمەگەن تابيعاتتىڭ توسىن مىنەزىنە شارۋالار ەندى شىنداپ الاڭداي باستاعان ەدى. الايدا 11 شىلدەگە قاراعان ءتۇنى كوك ءجۇزىن قاراسۇر بۇلت تورلاپ, ەرتەڭىندە تۇنەرە تونگەن اسپاننىڭ باۋىرى ءيىپ سالا بەردى. قوستانايلىقتار مۇندايدا كوكتەن ىرىس جاۋدى دەيدى.
ەكى كۇن بويى ەبىل دە سەبىل ەگىلگەن اق جاۋىن ابدەن كەۋىپ قالعان استىقتى القاپتى جارىلقاپ-اق تاستادى. كوكتەمنەن بەرى كوڭىلى كۇپتى ديقاندار قاۋىمىنىڭ وسى جاۋىننان كەيىن-اق كۇدىگى سەيىلىپ, ءۇمىتى ويانعانداي بولدى. دەگەنمەن 70 كۇنگە سوزىلعان اپتاپتىڭ القاپتا ءىزى قالدى, سوندىقتان بيىلعى استىق ءونىمدى جىلداعىداي جىرعالتىپ بەرمەيدى. بىلتىر ءار گەكتاردان ورتاشا ەسەپپەن 15 تسەنتنەردەن ءونىم العان القابى قۇنارلى, تەحنيكاسى قۋاتتى, تەحنولوگياسى ىرگەلى شارۋاشىلىقتاردىڭ ءوزى بيىل ءار گەكتاردان 8-9 تسەنتنەر ءتۇسىم الساق, سوعان دا تاۋبە ەتىپ وتىر.
جالپى, بيىل قوستاناي وبلىسىندا 5 ملن گەكتار القاپقا تۇقىم سەبىلدى. ونىڭ 4 ملن-ى – ءداندى جانە ءداندى-بۇرشاقتى داقىلدار. 4 ملن گەكتارعا جۋىق جەردى بيداي القابى الىپ جاتىر. ال مايلى داقىلدىڭ كولەمى 600 مىڭ گەكتارعا جۋىقتايدى.
كۇننىڭ ىستىعى مەن توپىراق قاباتىنداعى ىلعالدىڭ ازدىعى اۋىلشارۋاشىلىق داقىلدارىنىڭ وسىمىنە ايتارلىقتاي تەرىس اسەر ەتكەنىن رەسمي ورىندار دا مويىنداپ وتىر. وبلىستىق اۋىل شارۋاشىلىعى باسقارماسىنىڭ مالىمەتىنشە, بيىل وڭىردەگى 3 ملن 875 مىڭ گەكتار ءداندى داقىلدىڭ 3,8%-ى عانا جاقسى, 59,1%-ى قاناعاتتانارلىق, 35%-ى ناشار جاعدايدا. ال 80,7 مىڭ گەكتار نەمەسە 2,1% القاپ مۇلدە كۇيىپ كەتكەن. مامانداردىڭ سوزىنشە, قازىر ءداندى داقىلدار جەدەل وسە باستاعان. بۇگىندە 1 491 مىڭ گەكتار بيداي ماساقتاپ ۇلگەرسە, 502 مىڭ گەكتار القاپتىڭ ماساعى تولىسا باستاعان. ياعني ەگىن ءوسىمىنىڭ بارلىق ساتىسىندا جەدەل دامۋ بايقالىپ, بيدايدىڭ ءپىسۋ قارقىنى 7-12 كۇن الدا كەلەدى.
– سوڭعى اپتادا وبلىستا ورتاشا ەسەپپەن العاندا شامامەن 30 مم ىلعال ءتۇستى. بۇل بيداي ماساعىنىڭ دامۋىنا, ءداننىڭ تولىسۋىنا ىقپال ەتكەنىمەن, ءونىمنىڭ ۇلعايۋىنا ايتارلىقتاي اسەر ەتە قويمايدى. بيىلعى استىقتىڭ قانشالىقتى دەڭگەيدە ءونىم بەرەتىنى بيداي تولىق ءپىسىپ, جەتىلگەن سوڭ عانا بەلگىلى بولادى. ءبىر انىعى – بيىلعى قۋاڭشىلىققا بايلانىستى كوكتەمدە جوسپارلانعان ونىمگە قول جەتكىزە المايمىز, – دەدى وبلىستىق اۋىل شارۋاشىلىعى جانە جەر قاتىناستارى باسقارماسى باسشىسىنىڭ ورىنباسارى سەمباي ساعىندىقوۆ.
بيىلعى ەگىس ناۋقانى – وبلىستاعى ءىرى شارۋاشىلىقتاردىڭ ءبىرىن باسقارىپ وتىرعان ىبىراش ەستاەۆ ءۇشىن ەلەۋلى كەزەڭ. كانىگى ديقان بيىل ەلۋىنشى رەت جەرگە ءدان سەۋىپ وتىر. ديقانشىلىقتىڭ قىر-سىرى مەن توبىل وڭىرىندەگى كۇن رايىن تامىرشىداي تاپ باسىپ بولجايتىن تاجىريبەلى شارۋا بيىل جيىرما مىڭ گەكتاردان اسا بونيتەتى الپىسقا دەيىن باراتىن قۇنارلى القاپقا تۇقىم سەپكەن.
– ءبىز ەگىندى ۋاقىتىندا سەپتىك, بيىل توپىراق قىرتىسىنداعى ىلعال تەز كەۋىپ كەتتى. ويتكەنى جىلدا مامىر ايىنىڭ ورتاسىندا, اياق كەزىندە شامالى جاڭبىر بۇركىپ ءوتىپ, ىلعالدىڭ مولشەرىن ەسەلەپ, تولتىرىپ كەتەتىن. ال بيىل بۇلاي بولمادى, اپتاپ ىستىق مامىر ايىنان باستالىپ كەتتى دە, وتكەن اپتاعا دەيىن جەرگە ءبىر تامشى تۇسپەدى. كۇن رايىن اۋەلدەن اڭداعاندىقتان, ءداندى 9 سم-گە دەيىن تەرەڭدەتىپ سەپتىك. ادەتكى جىلدارى 5-7 سم جەتكىلىكتى بولاتىن. بيىل ءدان سەبۋ ناۋقانىن ەرتە باستاعان شارۋاشىلىقتارعا قيىن بولىپ تۇر. ءتىپتى ءبىرىنشى مامىردان باستاعاندار بار. بۇل تۇيەنىڭ موينىنان قيسىق, ويتكەنى مۇنداي ۋاقىتتا ءدان سەبۋگە بولمايدى. ەرتە ەككەن ەگىننىڭ ساباعى تەز كوتەرىلگەنىمەن, وعان ءتۇپ تاستايتىن كەزدە ىلعال جەتپەي قالادى. 22-25 كۇننەن كەيىن ءبىر تۇپتەن 4-5 بيداي ساباعى شىعادى. ول 75 پايىز ىلعالدى پايدالانادى. ال بيدايدىڭ شىعۋىنا 5-اق پايىز ىلعال جەتكىلىكتى. ەرتە سەپكەندەر وسىنى سايكەس كەلتىرە الماي قالادى. ال ەندى تاجىريبەسى مول شارۋاشىلىقتار تۇقىمدى مامىردىڭ جيىرماسىنا قاراي سەبەدى. ءوز باسىم كوكتەمگى ناۋقاندى 21-22-سىنە قاراي باستايمىن. تەحنيكام بار, كۇشىم كوپ, ايتەۋىر, ءوزىمىز «قىزىل جولاق» دەيمىز, سول 30 مامىردان ارىگە قالدىرماۋ كەرەك. وسىنىڭ ناتيجەسىندە, قازىر, مىنە, قۇدايدىڭ راحاتىن كورىپ وتىرمىن. وسىدان ءبىر جەتى بۇرىن جاڭبىر جاۋىپ بەردى. كەڭەس ۋاقىتىندا تالاي جىل كەڭشار باسقاردىم, سوندا 30-35 مم جاڭبىر جاۋسا, ديرەكتور بىتكەننىڭ ءبارى بوركىن اسپانعا اتىپ قۋاناتىن. ال وتكەن اپتادا كەيبىر اۋدانداردا 75 مم-گە دەيىن ىلعال تۇسكەن, ءوز شارۋاشىلىعىمدا 42 مم جاۋىن جاۋدى. سوندىقتان مەنىمەن قاتار سەپكەن ديقانداردىڭ ءبارى بيىل لايىقتى ونىمگە قول جەتكىزەدى دەپ ويلايمىن. بۇلاي دەيتىنىم, جاڭبىر توقتاعان سوڭ, ەكى-ءۇش كۇننەن كەيىن القاپ باسىنا باردىق. سارعايىپ تۇرعان ماساق ءاپ-ساتتە قوڭىرقاي تارتىپ, ساباعى كوكپەڭبەك بولعان, – دەدى ى.ەستاەۆ.
«ەگىننىڭ جايىن ەككەن بىلەدى». تاجىريبەلى ديقاننىڭ ايتۋىنشا, بيىلعى قۇرعاقشىلىقتىڭ زاردابى, اسىرەسە, ءداندى مەرزىمىنەن ەرتە سەپكەن شارۋاشىلىقتارعا اۋىر تيەدى. ويتكەنى ولاردىڭ دەنى تۇقىمدى مامىردىڭ باسىندا-اق ەگىپ تاستاعان. وسىلايشا, ساباعى ەرتە شىعىپ, باس الىپ كەتكەن ەگىن جاڭبىرسىز جازدىڭ ەكى ايلىق اپتاپ ىستىعىنا ۇرىنىپ, ءارى قاراي بويلاي الماي ءبىر-اق قارىس بولىپ قالدى. مۇنداي ەگىن ەندى استىنان قۇيساڭ دا, ۇستىنەن قۇيساڭ دا, جارىتىپ ءونىم بەرە المايدى. ال دەر ۋاقىتىندا جەرگە تۇسكەن ءداننىڭ ساباعى بۇگىندە تىزەدەن اسىپ كەتكەن.
قوستاناي وبلىسىنا قاراستى 16 اۋدانداعى ەگىننىڭ جاعدايىن قالت جىبەرمەي باعىپ وتىراتىن ىبىراش اعايدىڭ سوزىنشە, بيىل امانگەلدى, ارقالىق وڭىرىندە ەگىن جوق, ناۋىرزىم اۋدانىندا جوقتىڭ قاسى, اۋليەكول, دەنيسوۆ, جىتىقارا, قامىستى اۋداندارىندا دا ەگىن شىعىمى ءماز ەمەس. ال سارىكول, ۇزىنكول, مەڭدىقارا, قوستاناي, فەدوروۆ اۋداندارىندا ەگىن بار, بۇل وڭىرلەر بيىل اسا جوعارى بولماعانىمەن, ورتاشا ءونىم الادى.
قوستاناي وبلىسىندا بيىلعى بيداي ءتۇسىمى جىلداعىدان تومەن بولاتىنىن مەڭدىقارا اۋدانىنداعى بيدايدىڭ ەليتالى تۇقىمىن وسىرەتىن «قارقىن» اگروفيرماسىنىڭ باسشىسى, قازاقستاننىڭ ەڭبەك ەرى سايران بۇقانوۆ تا ايتىپ وتىر.
– بىراق مىنا 11-12 شىلدەدەگى جاڭبىر جاقسى قۇيدى. وبلىس بويىنشا 50-60 مم ىلعال ءتۇستى. بىراق بيداي باسىن جارىپ ۇلگەردى. ياعني بيدايدىڭ باسى جارىلعان سوڭ, جاۋىن شەلەكتەپ قۇيسا دا, ماساق قاۋىزىنداعى ءداننىڭ سانى كوبەيمەيدى. سوندىقتان بۇل جاڭبىردىڭ ەگىننىڭ ءپىسىپ, تولىسۋىنا عانا پايداسى تيەدى. ءدان از بولعانىمەن, سالماقتى بولادى. مەنىڭ ويىمشا, مەڭدىقارا اۋدانىندا بيىلعى استىق ورتاشا ەسەپپەن ءار گەكتاردان 10 تسەنتنەردەن ءونىم بەرۋى مۇمكىن. بۇل جامان ەمەس. ەگەر ەگىن ءتۇسىمى از بولسا, بيدايدىڭ باعاسى كوتەرىلەدى. سوندىقتان بيىل باعا جوعارى بولادى دەگەن ءۇمىت بار. تونناسى ءجۇز مىڭ تەڭگەدەن ارتىق بولۋى ءتيىس. بۇل شارۋالارعا ءتيىمدى. سوڭعى جاۋعان جاڭبىردىڭ, اسىرەسە, كۇنباعىس, زىعىر, راپس سياقتى مايلى داقىلدارعا تيەتىن پايداسى زور. بىراق بيداي جىلداعىداي ءتۇسىم بەرمەيدى. ويتكەنى سۇمدىق قۋاڭشىلىق بولدى. مۇنداي جازدىڭ قاشان بولعانى ەسىمدە جوق. مامىر ايىنان باستاپ كۇننىڭ ىستىعى 35 گرادۋستان تومەن تۇسپەي قويدى, – دەدى ايگىلى ديقان.
قوستاناي وبلىسىنىڭ سولتۇستىگىنە قاراي ورنالاسقان اۋدانداردىڭ توپىراعى قۇنارلى بولعاندىقتان, قانداي قۋاڭشىلىق بولسا دا, بۇل وڭىرلەر ءونىمسىز قالمايدى. بيىلعى قۇرعاقشىلىق وبلىستىڭ وڭتۇستىگىندە جاتقان امانگەلدى, ارقالىق, ناۋىرزىم, جىتىقارا, قامىستى اۋداندارىنا اۋىر ءتيدى. بۇل اۋدانداردا, ءتىپتى ءشوپتىڭ ءوزى كۇيىپ كەتتى.
ناۋىرزىم وڭىرىندەگى ديقانداردىڭ ايتۋىنشا, بيىل ەگىن ناشار. جوعارى ءونىم بولمايدى. بيداي ساباعى قىسقا. قوستاناي توڭىرەگىندە جاۋعان اق جاۋىن كەيبىر جەرلەرگە ءسال عانا سەبەلەپ وتكەنى بولماسا, ناۋىرزىم اۋدانىنا جەتكەن جوق. سوندىقتان بيىل بۇل اۋدانداعى جەرگە تۇسكەن ءدان كوكتەمدە ەسىل كەتكەن قىپ-قىزىل شىعىندى اقتاي المايدى. ديقاندار, ءتىپتى سەپكەن تۇقىمنىڭ ءوزىن ءوندىرىپ الا المايمىز دەپ وتىر. قۇرعاقشىلىق ۇرىپ, اسا اۋىر جاعدايعا دۋشار بولعان بۇل وڭىردە ەگىندى ەرتە سەپتى نە, ۋاقىتىندا سەپتى نە, ءبارىبىر بيىل ەش قايىر بولمايتىن سىڭايلى.
– ناۋرزىم اۋدانىندا كوكتەم شىققالى جاڭىبىر جوق. القاپتارعا ءۇش-ءتورت كۇن بۇرىن از عانا الا-قۇلا جاۋىن سەبەلەپ ءوتتى. بۇل – مامىردان بەرگى ەكى جارىم اي ىشىندە جاۋعان ءبىرىنشى جاڭبىر. رازدولنىيدا مۇلدە جاڭبىر جوق. ناۋىرزىم اۋدانى بويىنشا بيىل ءار گەكتاردان 2-3 تسەنتنەر ءونىم الساق جاقسى. بىراق اۋا رايىن بولجاي المايمىز, ءارى قاراي نە بولاتىنى بەلگىسىز. بيىل توپىراق قىرتىسى ەرتە كەۋىپ كەتكەندىكتەن, جەرگە تۇسكەن ءداننىڭ ءبىرازى شىقپاي قالدى. كوبىنىڭ ساباعى قىلتيعانىمەن, كۇننىڭ ىستىعى 40 گرادۋستىڭ ۇستىنە شىعىپ كەتىپ, بيدايدىڭ ءارى قاراي وسۋگە دارمەنى جەتپەدى. ويتكەنى كۇننىڭ قىزۋى 40 گرادۋس بولسا, قۇمدى توپىراقتىڭ قىزۋى ودان دا جوعارى بولىپ, ساباقتى كۇيدىرىپ جىبەردى. كوتەرىلگەن ساباقتىڭ بيىكتىگى ءبىر-اق قارىس, 30-35 سم عانا. بۇل وڭىردە تۇقىمىن كەيىن ەككەن كەيبىر شارۋاشىلىقتاردا بيدايدىڭ ساباعى تا شىقپاي قالدى. تۇگەلدەي كۇيىپ كەتتى, – دەيدى شاراسى تاۋسىلعان ديقاندار.
جالپى, ناۋىرزىم, جىتىقارا سياقتى وڭتۇستىك اۋدانداردا ەگىننىڭ بىتىك شىعۋى – سيرەك كەزدەسەتىن قۇبىلىس. بۇل وڭىرلەردەگى ديقانداردىڭ كوبى سوڭعى جىلدارى تەك قارىزعا باتقانى بولماسا, اۋزى مايلانىپ جەر ىرىزدىعىنا قارىق بولىپ كورگەن ەمەس.
قوستاناي وبلىسى
