الدەبىر جىلى «الىپپەنى» «ساۋات اشۋ» الماستىرعاندا «كوزىمىز – اشىق, كوكىرەگىمىز – وياۋ, بۇل وقۋلىق جۇرتتى ساۋاتسىزعا تەڭەيدى», دەپ ورە تۇرەگەلگەن ەدىك. سول اشىق كوز, وياۋ كوكىرەگىمىز جاھاندى جاپپاي ىندەت جايلاپ, ودان قۇتىلۋدىڭ جالعىز جولى – ۆاكتسينا سالدىرۋ ەكەنىن بىلگەن كەزدە «كورمەس تۇيەنى دە كورمەس» سىڭاي تانىتقانىمىز نە وسى؟ ۆاكتسينالاۋ بىلاي تۇرسىن, العاشىندا اجال اڭدىعان اجداھا شىققانىن ەستىسە دە, «وتىرىك, مۇنداي كەسەل مۇلدەم جوق» دەگەندەر دە تابىلىپ ەدى. «تاس تۇسكەن جەرىنە اۋىر» ەكەن. ۆيرۋس ەل ىرگەسىنە باتپانداپ كىرگەندە بارىپ سامارقاۋ كوڭىل ساباسىنا ءتۇسىپ, بەتپەردە تاعا باستادىق. سول كەسەلىڭ كەڭىستىككە ۇستەمدىك قۇرىپ تۇرعانىنا دا مىنە, جىلدان استى. ەل ارداقتىلارىنان, اعايىن-تۋىستان ايىرىلدىق. تۇتقيىلدان تيگەن «تۇماۋ» تۋرالى ءبارىن بىلەمىز. وكىنىشتىسى سول, بىلە تۇرا بىلمەستىك تانىتۋدى جالعاستىرىپ جاتىرمىز.
كوروناۆيرۋسپەن كۇرەسۋدىڭ بىردەن-ءبىر ءارى سەنىمدى جولى ۆاكتسينا سالۋ ەكەنى ايتۋداي-اق ايتىلىپ جاتىر. تەك, سونى كورەتىن كوز, ەستيتىن قۇلاق بولماي تۇر. ءساتى كەلسە سان سوقتىرىپ, جالعان پتر تەستىلەۋ نەمەسە ۆاكتسينالاۋ پاسپورتىن الۋعا اسىعامىز. بۇل تۋرالى پرەزيدەنت
قاسىم-جومارت توقاەۆ وتكەن اپتادا ۇكىمەتتىڭ كەڭەيتىلگەن وتىرىسىندا «قازىر بۇقارالىق اقپارات قۇرالدارىندا ەكپە سالۋعا قاتىستى جالعان قۇجاتتار تۋرالى دەرەكتەر پايدا بولىپ جاتىر. بۇل – قوعام ءۇشىن وتە قاۋىپتى جاعداي. ويتكەنى حالىق كوپ جينالاتىن جەرلەردە دەرت جۇقتىرعان ادام دا ءجۇرۋى مۇمكىن دەگەن ءسوز. سوندىقتان قۇقىق قورعاۋ ورگاندارى وسى ماسەلەگە باسا نازار اۋدارۋعا ءتيىس. ءبىز پاندەميامەن كۇرەستىڭ نەگىزگى جولى ۆاكتسيناتسيا ەكەنىن ءتۇسىنۋىمىز قاجەت», دەپ ويىن اشىق ايتتى.
ءيا, جالعان پاسپورت – جارعا جىقپاي قويمايدى. ءوز دەنساۋلىعىمىزعا باس قاتىرماساق, قاتىرماي-اق قويايىق. الايدا اينالامىزداعى وزگە ادامداردى, جاسى ەگدە جاقىندارىمىزدى نەگە ويلامايمىز؟ جالعان پاسپورت جۇرگەن جەردە ىندەت جۇقتىرعان ادام دا قاتار جۇرەدى. «تۇپتەپ كەلگەندە, ازاماتتارىمىز وزدەرىنىڭ جانە جاقىن تۋىستارىنىڭ دەنساۋلىعىن ويلاپ, سانالى تۇردە شەشىم قابىلداۋى كەرەك. انتيۆاكسەرلەردىڭ قاۋەسەت, داڭعازا اڭگىمەلەرىنە سەنۋدىڭ قاجەتى جوق», دەگەندى پرەزيدەنت وزگە ايتار ءسوزى جوقتان ايتىپ وتىرماعانى انىق.
الەم ابىگەرگە ءتۇسىپ جاتقان جەكەلەگەن سالالاردا مىندەتتى تۇردە ۆاكتسينا سالدىرۋ قاجەتتىلىگى تۋىندايتىنى بەسەنەدەن بەلگىلى. مەملەكەت باسشىسىنىڭ سوزىمەن ايتساق, بۇعان زاڭنامالىق تا, كونستيتۋتسيالىق تا نەگىز بار. ءارى-بەرىدەن سوڭ, بۇل – وتان الدىنداعى مىندەت. سوعان قاراماستان, پرەزيدەنت ەكپە سالۋ كەزىندە اسىرا سىلتەۋگە جول بەرۋگە بولمايتىنىن دا ايتىپ وتىر. ماسەلەن, دەنساۋلىعىنا جانە بەلگىلى ءبىر جاعدايلارعا بايلانىستى ۆاكتسينا سالدىرا المايتىن وتانداستارىمىز بار. سوندىقتان مەملەكەت باسشىسى مەملەكەتتىك ورگاندار مەن مونيتورينگ جۇرگىزەتىن توپتار وسى ماسەلەنى ەسكەرۋى ءتيىس ەكەنىن العا تارتادى. ياعني قاسىم-جومارت توقاەۆ قاي جاعدايدا بولسىن تۇسىنىستىك, ادامگەرشىلىك ۇعىمدارى بارىنەن بيىك تۇرۋى كەرەك ەكەنىن مەڭزەيدى.
مەملەكەت وتانداستارىمىزعا تۇسىنىستىكپەن قاراۋىن قاراپ-اق كەلەدى. الايدا «حالىق ۇنىنە قۇلاق اساتىن مەملەكەت» بولعانىمەن, مەملەكەت ۇنىنە قۇلاق اساتىن حالىق بولماي تۇر. ەبىن تاپقاندار ەكى جەپ, ۆاكتسينالاۋ پاسپورتىن ساتۋمەن قويماي, پتر تەستىنىڭ تەرىس ناتيجەسى تۋرالى جالعان انىقتاما جاساپ بەرۋگە دايىن. بۇل دەگەنىڭىز الدىمەن اتا زاڭنان, ودان قالدى ادامگەرشىلىكتەن اتتاۋ دەگەن ءسوز. «وسىعان دەيىن دە ايتتىم, ۆاكتسينالاۋ تۋرالى جالعان سەرتيفيكاتتار جاساۋ نارىعى پايدا بولدى. مۇنداي دەرەكتەردى تۇتاس قوعامنىڭ دەنساۋلىعى مەن قاۋىپسىزدىگىنە تونگەن تىكەلەي قاۋىپ دەپ ءتۇسىنۋ قاجەت. دەمەك, جازاعا تارتۋ شاراسى دا قاتاڭ بولۋعا ءتيىس. بۇل اكىمشىلىك كودەكسكە سايكەس زاڭ بۇزۋشىلىق ەكەنى ايدان انىق», دەدى ق.توقاەۆ ۇكىمەتتىڭ كەڭەيتىلگەن وتىرىسىندا.
«جەل سوقپاسا, ءشوپتىڭ باسى قيمىلدامايدى». مەملەكەت باسشىسى جالعان قۇجاتتار تۋرالى دەرەكتەر بارىن ويدان قۇراپ وتىرعان جوق. ۆاكتسينالاۋ مەن تەستىلەۋگە قاتىستى جالعان قۇجات ازىرلەۋ ماسەلەسىنىڭ بار ەكەنىن دەنساۋلىق ساقتاۋ ءمينيسترى الەكسەي تسوي بيىل 5 مامىردا ورتالىق كوممۋنيكاتسيالار قىزمەتىنىڭ الاڭىندا وتكەن ءباسپاسوز ءماسليحاتىندا مويىنداعان. ءدال سول كەزدە جالعان قۇجات جاساۋعا قاتىستى العاشقى ء«ورتتىڭ وشاعى» الماتىدا تۇتانىپ, قىلمىستىق ءىس تەرگەلگەن ەدى. وكىنىشكە قاراي, بۇل اقىرعى قىلمىس بولماي شىقتى. الەۋمەتتىك جەلىلەردە «ۆاكتسينالاۋ پاسپورتىن 5-15 مىڭ تەڭگە ارالىعىندا ساتىپ الۋعا بولادى» دەگەن گۋ-گۋ اڭگىمە تاراي باستادى.
«جالعان ۆاكتسينالاۋ پاسپورتىنا قاتىستى جاعىمسىز جاعداي ورىن العانىن جاسىرمايمىن. مۇنداي مالىمەت كەلىپ تۇسكەن بەتتە بىردەن الماتى قالاسىنىڭ اكىمدىگىمەن جەكە بايلانىسقا شىقتىم. جاعدايدى باقىلاۋعا الدىق. كۇشتىك قۇرىلىمدارمەن جۇيەلى جۇمىس ىستەپ, ءىزىن سۋىتپاي قىلمىسكەردى انىقتادىق. بۇگىندە بارلىق الەۋمەتتىك جەلىلەر قاداعالاۋعا الىنعان. مۇنداي جاعدايلار تۋرالى مالىمەتتەرىڭىز بولاتىن بولسا, ونى نازارعا الۋعا ءبىز ارقاشان دايىنبىز. وسىنداي ارەكەتتەرگە قىلمىستىق جاۋاپكەرشىلىك قاراستىرىلعان. كەز كەلگەن ازامات, مەيلى ول دارىگەر نەمەسە وزگە ادام بولسىن, زاڭ كەشىرىم بەرمەيتىنىن ءتۇسىنۋى ءتيىس. ءبارىن تابامىز جانە ءبارى جازالانادى. مۇنداي قىلمىستى دالەلدەۋ قيىن ەمەس. سەبەبى اقپاراتتىق جۇيەدەگى ءاربىر دوزا كورىنەدى. ەگەر مۇنداي جاعداي ورىن السا, قىلمىستىق جازا قولدانىلادى. ءبىز بۇل ماسەلەگە ۇنەمى مونيتورينگ جاساپ, باقىلاۋدا ۇستايتىن بولامىز», دەپ ەدى مينيستر.
وكىنىشكە قاراي, مينيستر جالعان قۇجات ماسەلەسىن باقىلاۋدا ۇستاپ قالا المادى. ماسەلەن, وتكەن اپتادا سىبايلاس جەمقورلىققا قارسى ءىس-قيمىل اگەنتتىگىنىڭ توراعاسى مارات احمەتجانوۆ ۆەدومستۆونىڭ ءبىرىنشى جارتىجىلدىقتاعى جۇمىسىن قورىتىندىلاي وتىرىپ, ناق وسى جالعان قۇجات ازىرلەۋ ماسەلەسىنە توقتالعان ەدى. «كۇنى كەشە ەلىمىزدىڭ 3 ايماعىندا جالعان ۆاكتسينالاۋ پاسپورتىن ساۋدالاۋمەن اينالىسقان مەديتسينا قىزمەتكەرلەرى ۇستالدى. اق حالاتتىلار ەكپە الماعان ادامدارعا جالعان قۇجات ازىرلەپ كەلىپتى. ال ولارعا ەگىلۋگە ءتيىس ۆاكتسينالاردىڭ كوزىن جويىپ وتىرعان. وزدەرىڭىز كورىپ وتىرعانداي, حالىقتىڭ دەنساۋلىعى پايدا تابۋدىڭ كوزىنە اينالدى. ال بيۋدجەتتەن بولىنەتىن قاراجات جەلگە ۇشىپ جاتىر. وسىنداي جالعان قۇجات العان ادامدار ارامىزدا ءجۇرۋى مۇمكىن. بۇل جەردە ماسەلە تەك سىبايلاس جەمقورلىقتا عانا ەمەس, بۇل ەڭ الدىمەن ءبىز ءومىر ءسۇرىپ وتىرعان ورتاعا, حالىققا تونگەن قاۋىپ. سوندىقتان مۇنداي قىلمىستاردىڭ الدىن الۋ جۇمىستارى جالعاسا بەرەدى», دەدى ۆەدومستۆو باسشىسى.
سونىمەن قاراپايىم مەديتسينا قىزمەتكەرىنەن باستاپ, مەملەكەت باسشىسىنا دەيىنگى اۋقىمدى نازار اۋىپ وتىرعان ۆاكتسينالاۋ پاسپورتى دەگەن نە ءوزى؟ ۆاكتسينالاۋ پاسپورتى – بۇل ءاربىر قازاقستاندىق كوروناۆيرۋستان تولىق يممۋنداۋ كۋرسىنان وتكەننەن كەيىن الا الاتىن قۇجات. ونى مەملەكەتتىك eGovMobile قوسىمشاسىنان تابۋعا بولادى. پاسپورتتا ءۇش تىلدە پاتسيەنتتىڭ قانداي پرەپارات العانى, قانداي مەديتسينالىق مەكەمەدە ەكپە ەگىلگەنى, قانداي دارىگەر ەكپە سالعانى, قانداي دوزادا جانە قاشان سالىنعانى كورسەتىلەدى. جۋىردا جەكەلەگەن سالالاردا مىندەتتى تۇردە ۆاكتسينا سالدىرۋ قاجەتتىلىگى تۋىنداپ, ونسىز ەڭبەك ەتۋگە شەكتەۋ قويىلعان بولاتىن. جالعان قۇجاتتىڭ سۇرانىسقا يە بولا باستاۋىنىڭ ءبىر سەبەبى – وسى.
مىنە, وسىنداي جايتتار ادامداردى اعات باسۋعا يتەرمەلەپ ءجۇر. ماسەلەن, الماتىداعى ءۇش مەديتسينالىق مەكەمەنىڭ قىزمەتكەرلەرى جالعان ۆاكتسينالاۋ پاسپورتى مەن پتر تەستىلەۋ ناتيجەلەرىن قولدان جاساعانى بەلگىلى بولدى. قالالىق كريمينالدىق پوليتسيا باسقارماسىنىڭ حابارلاۋىنشا, «دوستار مەد» جانە «سۇڭقار» سىندى ەكى جەكە مەديتسينالىق ورتالىقتىڭ قىزمەتكەرلەرى جالعان قۇجاتتار جاساعان ەكەن. سونداي-اق №4 ەمحاناداعى مەديتسينا قىزمەتكەرلەرى ۆاكتسينالاۋ پاسپورتتارىن ساتقانى جانە ۆاكتسينالاردى زاڭسىز جويىپ جىبەرگەنى انىقتالدى.
ءبىرىنشى جاعدايدا, كلينيكاداعى زەرتحانا قىزمەتكەرى ورتالىقتاعى ەكى مەيىربيكەنىڭ كومەگىمەن اقشالاي سىياقى ءۇشىن تەرىس ناتيجەمەن بيوماتەريالدى سىناماسىز پتر تەستىن ۇيىمداستىردى. ءبىراز ۋاقىتتان كەيىن «سۇڭقار» مەديتسينالىق ورتالىعىنىڭ دارىگەر-ەندوكسيستى ۇستالدى. ول بۇرىن الاياقتىق ءۇشىن جاۋاپقا تارتىلعان ەكەن. جەكە ءتىنتۋ كەزىندە اقشا مەن پتر تەستىلەردىڭ ناتيجەلەرى تاركىلەندى. سونىمەن قاتار №4 قالالىق ەمحانانىڭ اعا مەيىربيكەسى ۇستالدى. ول 15 مىڭ تەڭگە كولەمىندە اقشالاي سىياقى الۋ ءۇشىن ۆاكتسينا العانداردى بەلگىلەۋ جۋرنالىنا جالعان تىركەۋمەن اينالىسىپ كەلىپتى. كۇدىكتى قىلمىسىن مويىندادى. بۇل فاكتىلەر قىلمىستىق كودەكستىڭ 385-بابى بويىنشا سوتقا دەيىنگى تەرگەۋدىڭ بىرىڭعاي تىزىلىمىنە تىركەلدى. تەرگەۋ امالدارى جالعاسىپ جاتىر.
كۇن ساناپ ەلىمىزدە ۆيرۋس جۇقتىرعانداردىڭ سانى مەن «قىزىل ايماقتاردىڭ» قاتارى كوبەيىپ بارادى. سول جۇقتىرعانداردىڭ قاتارىندا جالعان ۆاكتسينالاۋ پاسپورتىن العانداردىڭ بولماسىنا كىم كەپىل؟ سونىڭ سالدارىنان «ۆاكتسينا العان ادام دا ىندەتكە شالدىعادى» دەپ بايبالام سالامىز. ارينە, ەكپە العان ادام جامان تۇماۋمەن مۇلدەم اۋىرمايدى دەۋدەن اۋلاقپىز. الايدا ء«بىر قۇمالاقتىڭ ءبىر قارىن مايدى شىرىتەتىنىن» قاپەردەن شىعارماعان ءجون. جالعان ۆاكتسينالاۋ پاسپورتىن الىپ, جاماناتتى بولعان كىمگە ابىروي اپەرمەك؟ مەملەكەت باسشىسى ايتىپ وتكەندەي, ازاماتتارىمىز وزدەرىنىڭ جانە جاقىن تۋىستارىنىڭ دەنساۋلىعىن ويلاپ, سانالى تۇردە شەشىم قابىلداۋى كەرەك.
قايرات تولەگەنوۆ,
باتىس قازاقستان وبلىسىنداعى №1 قالالىق ەمحانانىڭ ەپيدەميولوگ دارىگەرى:
– دۇنيەجۇزىلىك دەنساۋلىق ساقتاۋ ۇيىمى ۆاكتسينا ويلاپ تابىلماي تۇرعان كەزدە «بارلىق پاتسيەنت اۋىرىپ بولعاننان كەيىن قوعامدىق يممۋنيتەت قالىپتاسادى, تيىسىنشە ىندەتتىڭ كوزى جويىلادى» دەگەن شەشىمگە كەلگەن ەدى. الايدا بۇل تۇجىرىمنىڭ قاتە ەكەنىن ۋاقىت ءوزى دالەلدەپ وتىر. بۇگىندە اتى اتالعان ۇيىم دا, الەمدەگى بارلىق مەملەكەت تە وسى ەكپەگە كۇش جۇمىلدىرىپ جاتىر.
ۆاكتسينا جاساۋعا قاۋقارسىز ەلدەر قانشاما قوماقتى قارجى ءبولىپ, ۆاكتسينا ساتىپ الىپ جاتىر. سەبەبى ۆاكتسينا جاساۋ ءۇشىن دە وراسان زور الەۋەت قاجەت. وكىنىشكە قاراي, وسىنداي ۇلكەن كۇشپەن قولعا ءتيىپ جاتقان ەكپەنىڭ قادىرىن تۇسىنبەي, زايا كەتىرىپ جاتقاندار دا انىقتالدى. ەگۋدىڭ ورنىنا توگىپ تاستاپ, ۆيتامين سالىپ جۇرگەندەر بار ەكەن. بۇل – ۇلكەن قاتەلىك. سانانىڭ سايازدىعى. ءوز باسىم ونداي جاعىمسىز جاعدايمەن بەتپە-بەت كەزدەسكەن جوقپىن. كەزدەسپەي-اق قويايىن. الايدا كوز كورەدى, قۇلاق ەستيدى. ء«بىرىنشى بايلىق – دەنساۋلىق» ەكەنىن بابالارىمىز بوستان-بوس ايتقان جوق. وسى بايلىقتى ۆيرۋستان قورعاۋدىڭ بۇگىنگى بىردەن-ءبىر جولى – ەكپە الۋ. ەكپە الۋ ءۇشىن دە پسيحولوگيالىق دايىندىق كەرەك. ءار ادام جان مەن ءتاندى دايىنداپ بارىپ, ەرىكتى تۇردە, ءوز قالاۋىمەن العانى ءجون. ەكپەنىڭ كومەگى سوندا بارىپ تيەدى دەگەن ويدامىن. ال پتر تەستىلەۋ مەن ۆاكتسينالاۋ پاسپورتىن ساتىپ الىپ جاتقاندارعا ەم قونسىن با؟ قونبايدى.
ماسەلەن, ەۋروپاداعى بىرنەشە ەلدىڭ, اراب مەملەكەتتەرى مەن ءيزرايلدىڭ حالقى سانالى تۇردە كەزەككە تۇرىپ, ەكپەنى ۋاقتىلى الىپ, بارلىق ساقتىق شارالارىن ۇستانىپ جاتىر. ونداي ەلدەردە كارانتين شارالارى الىنىپ, اۋرۋدىڭ كورسەتكىشى ازايىپ, ەمحانالارداعى ناۋقاستاردىڭ سانى ازايىپ كەلەدى. بۇل – حالىقتىڭ سانالى تۇردە ەكپە الۋىنىڭ ناتيجەسى دەپ تۇسىنەمىن.
جالعان ۆاكتسينالاۋ پاسپورتىن الىپ, جالعان ەكپە سالدىرىپ جاتقاندار – ەڭ الدىمەن قىزمەت ەتەتىن ادامدار. ۇيدە وتىرعان تۇرعىندار ونداي قادامعا بارمايتىنى انىق. قىزمەتتە جۇرگەن وتانداستارىمىزدان جۇمىس ورنىندا ەكپە سالدىرۋ تالاپ ەتىلەدى. كوپ ادام ۆاكتسينادان قورقىپ ءجۇر. ۆاكتسينادان قورىقسا دا, جۇمىس ورنىنداعى ارىپتەستەرىنە, ۇيدەگى جۇكتى ايەلىنە, ەگدە جاستاعى اتا-اناسىنا ىندەت جۇقتىرامىن دەپ قورىقپايدى. ساناسىزدىق دەگەن – وسى. ءبىز, ەڭ الدىمەن, ادامداردىڭ ساناسىن وزگەرتۋىمىز كەرەك. ادامدار جالعان ۆاكتسينالاۋ قۇجاتىن الۋدىڭ قانشالىقتى زيان ەكەنىن ۇعىنۋى ءتيىس. سوندا عانا قوعامدىق يممۋنيتەت قالىپتاسادى.
