بىراق دامۋ ماقساتىنداعى رەسمي كومەككە بولىنەتىن قاراجاتتىڭ ءتيىمدى جۇمسالۋىنا سىن ايتاتىندار كوپ. الەمدىك بانكتىڭ بۇرىنعى ەكونوميسى ۋيليام يستەرلي مەن نوبەل سىيلىعىنىڭ لاۋرەاتى, ەكونوميست انگۋس ديتون كەدەي ەلدەرگە كورسەتىلگەن كومەك دامۋعا داڭعىل جول بولماعانىن العا تارتادى. ءتىپتى كەرىسىنشە, ولارداعى احۋالدى ودان سايىن كۇردەلەندىرىپ جىبەرۋى مۇمكىن. بۇل از دەسەڭىز, ەكونوميست دامبيسا مويو دامۋعا بولىنگەن كومەك تابىسى تومەن مەملەكەتتەردىڭ سىرتقى كومەككە تاۋەلدىگىن ارتتىرعانىنا سەنىمدى.
ەسىمدەرى اتالعان جانە باسقا ساراپشىلار شەتەلدىك كومەكتىڭ قولجەتىمدىلىگى ونى الاتىن مەملەكەتتەردىڭ ەلدەگى ينستيتۋتتاردى جاقسارتۋعا دەگەن ىنتاسىن تومەندەتۋى مۇمكىن دەپ الاڭدايدى. قارجىلىق كومەكتى بيلىك باسىنداعىلار جىمقىرۋى مۇمكىن. ءيا, كوبىنە ۇرلايدى دا. بۇل سىبايلاس جەمقورلىقتى كۇشەيتىپ, قارۋلى توپتاردىڭ زورلىق-زومبىلىق جاساۋىنا پايدالانىلۋى مۇمكىن. كومەك الۋ ارقىلى دارىگەرلەر, مەيىربيكەلەر مەن مۇعالىمدەر سەكىلدى ماماندىقتار ادام كاپيتالىنىڭ باسەكەلەستىگىن كۇشەيتۋدىڭ ورنىنا, مەملەكەتتىك الەۋەتتىڭ دامۋىنا كەدەرگى كەلتىرۋى مۇمكىن.
ءساتسىز كومەكتىڭ بارىنە قاتىستى ءبىر ماسەلە بار. بۇكىل ەلدە اقشا مەن قىزمەتتەر باسقارۋشى ۇكىمەتكە ترانسفەرت رەتىندە بەرىلەدى. نەمەسە ۇكىمەتتىك ەمەس ۇيىمدار (ۇەۇ) جانە ۇكىمەتپەن ەشقانداي بايلانىسى جوق باسقا توپتار ارقىلى جەتكىزىلەدى.
نەگىزىندە, ۇكىمەت شەتەلدىك ينستيتۋتتاردان گورى ءوز ەلىنە نە قاجەت ەكەنىن جاقسى ءبىلۋى كەرەك. قىزمەت كورسەتۋگە قاجەتتى قولدانىستاعى ينفراقۇرىلىمدى پايدالانۋ ارقىلى كومەكتى ىسكە اسىرۋدىڭ قۇنىن بارىنشا ازايتۋى ءتيىس. سونىمەن قاتار قاراجاتتى بيلىكتە وتىرعان ۇكىمەتكە بەرۋ – دونورلار ءۇشىن ەڭ قاراپايىم جەتكىزۋ ءادىسى. مۇنداعى ماسەلە مىنادا. ارينە, كومەك بەرەتىندەر ۇكىمەتتىڭ تيىمدىلىگى مەن ىزگى نيەتتى ەكەنىنە سەنەدى. بىراق كەدەي ەلدەردىڭ بارىندە جاعداي بۇلاي ەمەس.
كەرىسىنشە, ۇەۇ-لار قاراپايىم تۇرعىندارعا تىكەلەي كومەك بەرە الادى. باسقا كومەك بارمايتىن وڭىرلەردە جەرلەردە كەدەيلەر مەن مۇقتاجدارعا قولداۋ كورسەتۋدە ونىڭ تيىمدىلىگى دە جوعارى. بىراق وسىنداي ورتادا جۇمىس ىستەيتىن ۇەۇ-لار كوبىنە ۇكىمەتپەن كەلىسە بەرمەيدى. وسىلايشا, كەدەي ەلدەردە مەملەكەتتىك الەۋەتتىڭ دامۋىنا كەدەرگى كەلتىرەدى. ۇكىمەتتىك ەمەس ۇيىمدار كەيدە مەملەكەتتىك قىزمەتتەردى قايتالاۋ ارقىلى قاراجاتتى ىسىراپ ەتەدى. نەمەسە ۇكىمەتپەن سيرەك كەزدەسەتىن كادرلارعا تالاسىپ, جاعدايدى قيىنداتىپ جىبەرەدى. مىسالى, مەملەكەتتىك سەكتوردىڭ براكونەرلىككە قارسى كۇرەسەتىن بىلىكتى كادرلارىن وزدەرىنە شاقىرىپ الادى. ۇەۇ جەرگىلىكتى جەردىڭ بيلىگىنە قاراعاندا جوعارى جالاقى ۇسىناتىندىقتان, اتالعان ەلدەر جەرگىلىكتى دەڭگەيدە بىلىكتى مامانداردان ايىرىلىپ قالادى.
وسىلايشا, ODA ديلەمماعا تاپ كەلىپ تۇر. كەدەي ەلدەردىڭ بيلىگىنىڭ كومەكتى ءتيىمدى قولدانۋعا ىنتاسى نەمەسە الەۋەتى جەتىسپەيدى, ال تۇراقتى دامۋ ەلدىڭ ۇكىمەتى ارالاسپاسا جۇزەگە اسپايدى.
باي ەلدەردىڭ تاڭداۋ مۇمكىندىگى بار. ولار كەدەي ەلدەردىڭ ءوزىن-ءوزى قامتاماسىز ەتىپ, دامۋىنا ارنالعان ۇزاق مەرزىمدى ماقساتىنان باس تارتا الادى. سونداي-اق كومەكتى تابىسى تومەن مەملەكەتتەر تۇرعىندارىنىڭ ءومىر ساپاسىن جاقسارتۋعا باعىتتاۋى مۇمكىن. نەمەسە قىسقا مەرزىمدى ماقساتقا جۇگىنىپ, كومەكتى «سوڭعى پايدالانۋشىلارعا» ەمەس, ءالسىز ەلدەرگە باعىتتاپ, مەملەكەتتىك الەۋەتكە ينۆەستيتسيا سالۋعا دەن قويا الادى. بۇل جوسپار ءساتتى جۇزەگە اسسا, ۇزاق مەرزىمدە تۇراقتى دامۋعا جاعداي جاسايدى.
مۇنىڭ قالاي جۇمىس ىستەيتىنىن ءبىلۋ ءۇشىن ۇكىمەتتىڭ نەمەسە مەملەكەتتىڭ حالىققا قىزمەت كورسەتۋ مۇمكىندىگىن ەسكەرۋ قاجەت. بۇعان قول جەتكىزۋ ءۇشىن كومەكپەن اينالىساتىندار مەملەكەتتىك قىزمەتشىلەردى قۇرال-جابدىقتارمەن قامتاماسىز ەتىپ, دايىندىقتان وتكىزۋى ءتيىس. دامۋ جونىندەگى ەكونوميستەر جوبانىڭ تابىستى جۇزەگە اسقانىن انىقتايتىن بىرقاتار قۇرالدى بەلگىلەپ بەردى. سونىڭ ىشىندە ۇرلىقتى ازايتۋ ءۇشىن بيومەتريالىق ماركەرلەردى نەمەسە تسيفرلانعان شوت-فاكتۋرالاردى, قىزمەت كورسەتۋشىلەردىڭ جۇمىستان «قاشىپ كەتۋىن» ازايتۋ ءۇشىن ۋاقىتتى كورسەتەتىن فوتوسۋرەتتەردى پايدالانۋ, ازاماتتاردى جەرگىلىكتى باسشىلاردى باقىلاۋعا شاقىراتىن ناۋقان جۇرگىزۋ, جەرگىلىكتى سىبايلاس جەمقورلىقتى ازايتۋ ءۇشىن جوعارىدان تومەن اۋديت جاساۋ, شەنەۋنىكتەردى جاۋاپكەرشىلىككە تارتۋ ءۇشىن جەرگىلىكتى سايلاۋ وتكىزۋ سەكىلدى ماسەلەلەر بار.
جەرگىلىكتى الەۋەتتى دامىتۋعا ناقتى نازار اۋدارۋ قازىرگى تاسىلدەن تۇبەگەيلى باس تارتۋدى قاجەت ەتەدى. بۇل جۇمىس باعىتىن عانا وزگەرتىپ قويماي, سونىمەن بىرگە دەموكراتيالانۋعا كومەك بەرۋ سەكىلدى بيىك ساياسي نەمەسە يدەولوگيالىق ماقساتتاردان باس تارتۋعا مۇمكىندىك جاسايدى. قازىرگى ۋاقىتتا تۇبەگەيلى ساياسي وزگەرىسكە قول جەتكىزۋ قيىن, ۇزاق ۋاقىت بويى ونى ساقتاۋ وڭاي ەمەس ەكەنى – بولەك اڭگىمە. قىرعي-قاباق سوعىس كەزەڭىندەگى ستراتەگيانى جوققا شىعاراتىن كەز جەتتى. كومەكتى ساياساتقا اينالدىرۋ دامۋعا ىقپال ەتپەيدى. ODA شەتەلدىك ساياسي كۇن تارتىبىنە يەك ارتسا, جوسپارلانعان بەنەفيتسيارلاردىڭ سەنىمىن جوعالتۋ ارقىلى تيىمدىلىگى تومەندەۋى ىقتيمال.
سىيىمدىلىققا باعىتتالعان ستراتەگيا ەكى شارتتى قاجەت ەتەدى. بىرىنشىدەن, كومەكتى الاتىن ەلدەردىڭ بيلىگىن ىنتالاندىرۋ كەرەك. ياعني اتالعان مەملەكەتتەردە ەڭ از دەگەندە ءسال دە بولسا ساياسي تۇراقتىلىق قاجەت. كومەكتى ۇكىمەتتىڭ ىنتىماقتاستىعىنا بايلانىستى قاراستىرۋ ىنتالاندىرۋدى رەتتەۋگە جول اشادى. ەگەر تۇراقسىزدىق ءورشىپ تۇرسا, ساياسي ليدەرلەر بيۋروكراتيالىق ينفراقۇرىلىمعا قاراجات سالۋى ەكىتالاي.
ەكىنشىدەن, كومەكتى الاتىن رەجىم زياندى بولماۋى ءتيىس. بيۋروكراتيالىق قابىلەتتىڭ ارتۋى مەملەكەتتىڭ ادامدارعا ءوز ماقساتىن تيىمدىرەك جۇرگىزۋىنە مۇمكىندىك بەرەدى. وسىلايشا تاۋەكەلمەن قوسا, الەۋەتتى پايدا اكەلەدى. ۇكىمەتتەر كومەكتى مەكتەپتەرگە, ءدارى-دارمەككە جانە تازا اۋىز سۋعا قولجەتىمدىلىكتى ارتتىرۋعا نەمەسە ساياسي قۋعىن-سۇرگىن نەمەسە گەنوتسيدكە قارسى كۇرەستە قولدانا الادى. دونور ەلدەر قاي ۇكىمەتتەردىڭ مەملەكەتتىك الەۋەتكە ينۆەستيتسيا سالۋعا لايىقتى ەكەنىن شەشكەن كەزدە قىراعى بولۋى قاجەت.
وسى ءتاسىل كەي رەجىمدەردى مويىندامايتىندىقتان, بۇل پاناتسەيا ەمەس. سوعان قاراماستان, ححI عاسىردىڭ دامۋ كومەگى تاپ كەلگەن شىرماۋدان شىعاتىن جول ۇسىنادى. ماسەلە مىنادا: ەگەر ۇكىمەتتىك ەمەس ۇيىمدار اينالىپ ءوتىپ كەتسە, ەڭ مۇقتاج ەلدەردەگى بيلىك ءوز حالقىنا ءتيىمدى كومەك كورسەتە دە المايدى, ءتيىستى الەۋەتتى دامىتا دا المايدى.
بۇل تۇيتكىلدى جەرگىلىكتى باسقارۋ الەۋەتىن ارتتىرۋعا باعىتتالعان كومەكتى قايتا قاراۋ ارقىلى شەشۋگە مۇمكىندىك بار. مۇنى ىستەۋ «كەدەيلىكتى جويۋ» جانە «دەموكراتيانى تاراتۋ» سەكىلدى تارتىمدى كورىنبەۋى ىقتيمال. بىراق بۇل تۇراقتى دامۋ ءۇشىن قاجەت, ءارى پراكتيكالىق جانە جۇزەگە اسىرىلۋ مۇمكىندىگى مول.
نەنسي تسيان,
Northwestern University-ءدىڭ كەللوگگ مەنەدجمەنت مەكتەبىنىڭ مەنەدجمەنتتىك ەكونوميكا جانە شەشىمدەر تۋرالى پروفەسسورى, China Econ Lab جانە Northwestern University-دەگى قىتاي زەرتحاناسىنىڭ نەگىزىن قالاۋشى ديرەكتور
Copyright: Project Syndicate, 2021.www.project-syndicate.org
