جانالى 1945 جىلدىڭ قىسىندا سوعىستان كەلەدى. ساعىنىسىپ كورىسكەن اعايىن-تۋىس, دوس-جاراندارىمەن سالەمدەسىپ جۇرەدى. ءبىر جولى ول كازگورودوك سەلوسىندا تۇراتىن جولداسى ماحمەت ماەكەنوۆ دەگەن تەرگەۋشى جىگىتتىڭ ۇيىندە سىرتتاي «كورسەم ءبىر, شىركىن!» دەپ پەيىلى كەتىپ جۇرەتىن ايتۋلى ءانشى (سول كەزدەردە ول كىسى قىزىلتۋ اۋدانىندا سوت بولىپ قىزمەت ىستەيدى ەكەن) تاقاۋ سەيىتوۆپەن جۇزدەسەدى. كوكشەنىڭ اتىشۋلى انشىلەرىنىڭ كوزىن كورگەن ىزەتى مول تاقاۋ توسىرقاماي, جانالىعا ىلتيپاتپەن دەن قويادى. ونىڭ انشىلىگىن تانىپ-ءبىلىپ, ءار ءانىن وبەكتەي سويلەپ, ىشكە تارتىپ, جىلى سەزىممەن باۋرايدى. ءوزى وتە سىپا, سابىرلى جان ەركىن شەشىلىپ, ەكىنىڭ ءبىرى بىلە بەرمەيتىن – «اقشاشاق» ءانىن جارقىلداتادى ءبىر. جانالى وسى كەزدەسۋ جونىندە بىلاي دەدى: ء«وزىم تىڭداعان كورنەكتى انشىلەردىڭ ىشىندە قالي بايجانوۆتان كەيىن تاقاۋداي زور ءۇندى ءانشىنى كورگەم جوق. ءۇنى قويۋ دا جۇمساق, ءارى سونداي ىلكىمدى. ول كەڭ تىنىس الا كوتەرىلسە مۇلدە شىعانداپ, اسقاقتاپ كەتەدى ەكەن. دالاداي داليىپ جاتقان ءبىر كەڭ تىنىس. ارىندى, ارقالى ءانشى. باياعى اڭىزعا اينالعان ءبىرجان سالداردىڭ پورىمىن ەلەستەتەدى. «اقشاشاق» – وتە قيىن ءان. ول ونىڭ قۇيقىلجي توگىلىپ, ادامدى اپساتتە راحات سەزىمگە بولەيتىن, ءسويتىپ, جان-دۇنيەنى بالقىتاتىن قىزۋلى, سەرپىندى, ءلاززاتتى, سۇلۋ قايىرماسىن ءبىر دەممەن بىتىرەدى. عاجاپ! ءتىپتى قيالىڭ جەتپەيدى. اۋەلەپ كەتكەن قۇسىنا اڭساۋلى كوڭىلمەن اڭىرىپ وتىرىپ قالعان قۇسبەگى سەكىلدى ءبىر تىلسىم قۇدىرەت مۇلدە ەسىڭدى الادى. كەرەمەت! «اقشاشاقتىڭ» كەز كەلگەن ءانشىنىڭ ىڭعايىنا كونە بەرمەيتىن قيىن دا نازىك يىرىمىنە قايران قالدىم. بۇل ءان مەنىڭ كوكىرەگىمە بىردەن قونا كەتتى. مىنەزىم دە تەز, زاماتتا ءاندى شىرقاپ جىبەرۋگە ەلىككەنىم سونداي, ىشتەي قاتتى تىپىرشىدىم. بىراق ءوزىمدى-ءوزىم زورعا تەجەدىم. سونى بايقاعان تاقاۋ (جۇرتتىڭ ايتۋىنا قاراعاندا ءبىر وتىرىستا ءبىر ءاندى ەكى ايتپايتىن سىرباز تاقاۋ, بۇل. ي.ج.) «اقشاشاقتى» ەكى-ءۇش رەت قايتالادى. اسىرەسە, جۇرەكتى لۇپىلدەتكەن قايىرماسىنا ىنتىق قىپ قويدى. ول كىسى ءبىر تىنىس العان ساتتە: «بۇل «اقشاشاق» –جاياۋ مۇسانىڭ ءانى. ءوز اۋزىنان ۇيرەنىپ ەدىم, وسى كوكشەتاۋعا ءبىر كەلگەنىندە. ءانشىنىڭ قارتايعان كەزى…» دەدى. وسى كۇنى وكىنەم, سول جولى بۇل ءاننىڭ ءمان-جايىن باجايلاپ سۇراي المادىم. ۋاقىتى دا تار ەكەن. جانە دۋىلداعان جۇرت ءسوز تىڭداتا ما؟ سودان بەرى قانشا قىس ءتۇسىپ, نەشە كوكتەم شىقتى. تاقاۋمەن كەزدەسكەننەن كەيىن ءان ءسوزىن ويدا جوقتا جوعالتىپ الدىم. نە ىستەرىمدى بىلمەي, اڭىردىم دا ءجۇردىم. قانشا ۇمسىنسام دا تاقاۋمەن قايتا جۇزدەسۋدىڭ ءساتى تۇسپەدى. «اقشاشاقتىڭ» ازابى ماعان ايىقپايتىن قۇسا بوپ جابىستى. قىم-قۋىت تىرلىك اۋەنى انگە مويىن بۇرعىزبادى. ءبىر كۇنى «تاقاۋ دۇنيە سالىپتى» دەگەن اۋىر ءسوزدى ەستىدىم. ۋاقىت وتە بەردى, وتە بەردى. 1984 جىلى مەن ءبىر شارۋانىڭ رەتىمەن كوكشەتاۋدا ءجۇر ەدىم, ءبىر ۇيدە جاراستىقتى اڭگىمە بوپ, جۇرت ماعان ءان سالدىردى. سول اڭگىمەنىڭ ۇستىندە ءبىر كىسى: ء«سىز جوعالتقان «اقشاشاقتى» بىلەتىن ءبىر قارىنداسىڭىز بار. ول ءوزى – جۋرناليست. «كوكشەتاۋ پراۆداسى» گازەتىندە ىستەيدى. تاقاۋدىڭ تۋعان ءىنىسى ماعزۇمنىڭ قىزى – رايحان» دەدى. قۋانىپ كەتتىم. اقىرى, ءتاڭىر ءيىپ, وسى ءبىر زەردەلى, بىلىكتى, اقجارقىن قارىنداسپەن كەزدەسىپ, «اقشاشاقتىڭ» ءباز-باياعى ءسوزىن قاز-قالپىندا جازىپ الدىم. ءبىر ارمانىم ورىندالدى. كەيىن رايحانمەن حات الىسىپ, حات بەرىسىپ, اتاسى تاقاۋ جونىندە ءبىراز سىرعا قانىقتىم. سودان بەرى جاياۋ مۇسانىڭ «اقشاشاعىن» ءجيى-ءجيى ايتىپ, تالاي جەرگە ايان ەتتىم. جاس انشىلەرگە ۇيرەتتىم. بىراق بىردە بىرەۋى نە كونتسەرتكە شىعىپ, نە راديودا, تەلەديداردا ايتىپ كورگەن جوق. بۇل ءاندى كۇنى بۇگىنگە دەيىن ءوزىم وبەكتەپ, ءوزىم الديلەپ ايتىپ ءجۇرمىن. «اقشاشاق» ەندى ءوز قولىڭا ءتيدى, ءبىرجان سالدىڭ «ايبوزىمى», «ون ساۋساعى», اقان سەرىنىڭ «شىرماۋىعى», «اقتوقتىنىڭ اۋجارى», «رايحان گ ۇلى», ۇكىلى ىبىراي شىعارعان «اڭشىنىڭ ءانى», «تولقىنى» «قىزىل اسىعى», ءماديدىڭ «ۇشقاراسى», «شىركىن-ايى»… وسىنىڭ ءبارى ءوز زەرتتەۋىندە قايتا ويانىپ, داۋسى كۇندەي كۇركىرەگەن قايرات بايبوسىنوۆتاي قۇدىرەتى زور ءانشى ارقىلى دۇنيەگە قايتا كەلدى. سول اندەردەي باعى اشىلسىن, ال, ال مىنا «اقشاشاقتى!», شىرقاسىن سول, قايرات بايبوسىنوۆ!
جانالى ماعان وسىلاي دەدى. ال مەنىڭ كوكەيىمدە تاعى ءبىر قۇپيا سىر بولاتىندى. بۇل كىسىگە كەزدەسكەنگە دەيىن مەن بۇل ءاندى كوكشەتاۋلىق ازامات, ءانشى جامبىل حاكىمجانوۆتان تىڭداعان ەدىم. ول «اقشاشاقتى» «ۇكىلى ىبىرايدىڭ ءانى بولۋ كەرەك» دەپ ءبىر ءدۇدامالداۋ ءسوز ايتقاندى. ونى كوكشەتاۋدىڭ كونەكوز ەسكى انشىلەرى تەرىسكە شىعاردى. وسى پىكىردى جانالىعا جايلاپ قانا سەزدىرىپ ەدىم, ول «جوق, ول بەكەر ءسوز!» دەپ بىردەن باس شايقادى. كەيىن 1991 جىلدىڭ ناۋرىز ايىندا مەن كوكشەتاۋدا رايحان سەيىتوۆامەن جۇزدەستىم. تاقاۋدى ءسوز ەتتىك. وسى اڭگىمەدەن كەيىن ءبىر كۇنى جانالى اقساقالدان ءبىر قوماقتى حات الدىم. تاقاۋدىڭ اندەرى جازىلعان ماگنيتوپلەنكا! ىشىندە رايحاننىڭ ءۇشبۋ سالەمى بار. رايحان بىلاي دەپ جازىپتى: «اتام تاقاۋ (تاقاۋيددين) سەيىتوۆ ۇزاق جىلدار بويى ەڭبەكشىلدەر, قىزىلتۋ اۋداندارىندا جاۋاپتى قىزمەتتەردە (سوت بولعانىن ايتىپ وتىر. ي.ج.) بولدى. ولەڭ جازعان. ءان شىعارعان. يسا اقىنمەن دوس ەدى.1916 جىلى ۇكىلى ىبىرايدى (وندا اتام ون التى جاسار بوزبالا) كورگەن. ۇكىلى ىبىراي قىزىلتۋ جاققا كەلىپ, ءان سالعان. سوندا سۇحبات ۇستىندە ۇلكەندەر «وسى اۋىلدا ءانشى جىگىت بار» دەپ اتامنىڭ اتىن اتايدى. ۇكىلى ىبىراي سول جەردە اتامدى شاقىرتىپ الادى. ءوزى «گاككۋىنىڭ» ءبىر ءتۇرىن ايتادى. اتام ونى بىردەن قاعىپ الىپ, قايتالاپ ايتىپ بەرەدى.
كەيىن اتام باسشى قىزمەتتە ءجۇرىپ, كەزىندە جۇسىپبەك ەلەبەكوۆپەن تالاي رەت كەزدەسىپ, جاقسى سىيلاستى. ول كىسى اتامدى انشىلىك جولعا تۇسۋگە (ارتىستىككە) شاقىرعان, بىراق اتام بارماعان. الماتىعا بارعاندا ەكەۋى كەزدەسىپ جۇرەدى. قابيبا اپاي (جۇسىپبەكتىڭ جۇبايى. ي. ج.) بىلۋگە ءتيىس. 1926 جىلى جاياۋ مۇسامەن كەزدەسىپ (جاياۋ مۇسا 1929 جىلى قايتىس بولعان. جانالىنىڭ دەرەگى وسى دەرەككە دالمە-ءدال كەلەدى. ءانشىنىڭ قارتايعان كەزى. ي.ج.), ودان «اقشاشاقتى» ۇيرەنگەن.
اتامنىڭ ورىنداۋىندا «گاككۋ» مەن «اقشاشاق» رەسپۋبليكالىق راديونىڭ التىن قورىندا بولۋعا ءتيىستى. ىزدەۋ كەرەك. ويتكەنى, كەزىندە جازىلعان! ءبىز سەيىت تۇقىمى – اقسارى كەرەيمىز. ونىڭ ىشىندە اقسارىنىڭ بالاسى بايەت باتىردان تارايمىز. بۇل – ءبىرجان سالدىڭ كۇرەسكە تۇسكەندە «بابام بايەت!» دەپ ارۋاعىنا سىيىنعان باباسى, ياعني ءبىرجان سال بىزگە توعىزىنشى اتادان قوسىلادى. مۇنى ايتىپ وتىرعانىم – ءبىرجان پالۋان بولعان! ءبىزدىڭ اتامىز سەيىت تە, ونىڭ ءىنىسى يمانعالي دا پالۋان! تاقاۋ اتام دا سولاي بولعان. وسىنىڭ ءبارى – انشىلىگى دە, پالۋاندىعى دا ء(بىرجاننىڭ, اتامنىڭ) ارعى بابالارىمىزدان, وتە ارىدەن كەلە جاتقان, ءار تۇقىمنان ء(ار تولقىن, ءار بۋىندى ايتىپ وتىر ي.ج.) ءبىر كورىنىس بەرىپ قالاتىن ورتاق قاسيەت بولۋ كەرەك».
قىزىقتى دەرەك. مەن جۇزدەسكەن قاريا ءسوزدى كىسىلەردىڭ كوپ ءسوزىن تىرىلتكەن ايعاق بۇل. رايحان وسى حاتىمەن «اقشاشاق» ءانى – «جاياۋ مۇسانىڭ ءوز ءانى!» دەگەن جانالىنىڭ اينىماس پىكىرىن نىق سەنىممەن بەكىتە ءتۇستى. جاياۋ مۇسا مەن تاقاۋدىڭ كەزدەسكەن كەزىن ءدال كورسەتتى. كەيىن مەن جانالى ورىنداعان «اقشاشاقتى» ماگنيتوپلەنكاعا جازىپ, ونى قايرات بايبوسىنوۆقا بەردىم. جانالى الماتىعا ءبىر كەلگەنىندە قايراتپەن كەزدەستى. قايرات «اقشاشاقتى» جانالىنىڭ ءوز اۋزىنان تىڭدادى. سول كەزدەردە پۋشكين كىتاپحاناسىندا سال-سەرىلەرگە ارنالعان «كاۋسار» اتتى تەلەحاباردىڭ بىرىندە جانالىنى الماتىلىق جۇرتشىلىقپەن تانىستىرىپ, ءبىراز اندەر شىرقاتتىم. سونىڭ ىشىندە جۇرتتى ەلەڭ ەتكىزگەنى «اقشاشاق» ءانى ەدى. زالدا وتىرعان ءبىر قاريالار: «قۇداي-اي, جاياۋ مۇسانىڭ «اقشاشاعى» ولمەگەن ەكەن عوي!» دەپ راحمەتتى جاۋدىردى. كەلە-كەلە «اقشاشاق» قايراتتىڭ جارقىن ۇنىمەن ەفيردەن بەرىلە باستادى. قايراتتان جاس انشىلەر ۇيرەنىپ, ولار دا كونتسەرتتەرگە شىعىپ ءجۇردى.
قايرات بايبوسىنوۆ جاياۋ مۇسانىڭ ەلىندە ءانشىنىڭ 150 جىلدىق تويىنا قاتىسىپ, ءدۇيىم جۇرت الدىندا «اقشاشاقتى» ورىنداعان. سوندا كونەكوز قاريالاردان ول بۇل ءاننىڭ يەسى جاياۋ مۇسا ەكەنىنە انىق كوز جەتكىزگەن.
جاياۋ مۇسا شورمان اۋلەتىمەن ايتىسىپ-تارتىسىپ ءجۇرىپ, ءوز ەلىنە سىيماي, ءار جەرگە جىلىستاعان. سونىڭ ءبىرى – كوكشە ەلى. مۇندا ول سىرىمبەتتە شىڭعىس تورەنى, جوكەيدە ءبىرجان سالدى ساعالاعان.
كوكشە – جاياۋ مۇساعا ەرەكشە ىستىق, ءوزىن ەركەلەتە شالقىتقان ەل. ول بۇل ەلدى ولە-ولگەنشە ارالاعان. سول كەزدەسۋىنىڭ ءبىرى – تاقاۋمەن كەزدەسۋى ناتيجەسىندە «اقشاشاق» ءانى ايتەۋىر, كوكشە توپىراعىندا قالىپ قويعان. سودان كەيىن ءۇش جىلدان سوڭ جاياۋ مۇسا دۇنيەدەن قايتقان.
بۇل قيسىندى ۋاجگە جان بەرەتىن ءبىر تىلسىم قۇبىلىس – جاياۋ مۇسا اندەرىنىڭ ستيلدىك ءبىتىمى, وزىنە عانا ءتان اۋەز ورنەگى, ونىڭ ورىندالۋ مانەرى جانە اسەم ورىلگەن ءسوز كەستەسى. كەي اندەرىنىڭ باسقا سال-سەرىلەرگە ۇقسامايتىن ويناقىلىعى. قيال سامعاۋى… وسىنىڭ ءبارى جاياۋ مۇسانىڭ كومپوزيتورلىق ديدارىن ەلدەن ەرەك جارقىراتادى. ونىڭ, اسىرەسە, «تاڭ الدىندا شولپان تۋسا», «كيرگيزسكي كراسيۆاي» اندەرى مەن «اقشاشاقتىڭ» ىرعاق, ءيىرىمى ءبىر كوكىرەك, ءبىر دەمنەن شىققان جۇرەك لەبى سەكىلدى سونداي اشىق, شۋاقتى, ەركە نازدى, قۇلپىرىپ ويناپ تۇرعان ءبىر ساۋلەلى سەزىم.
جاياۋ مۇسانىڭ ەڭسەسىن تۇسىرمەي, ونى ءدايىم جەلەپ-جەبەپ, قۋات بەرگەن ءان تورەسى – «اقشاشاقتىڭ» ءسوزىن قاراڭىز:
ءان سالساڭ وزىمدەي سال,
«جانىم» دەيمىن,
بۇل ءانىم التى-الاشقا ءمالىم دەيمىن.
كەشەگى بەس ءجۇز قىزدىڭ زامانىندا,
«اقشاشاق» شىرقاپ سالعان
ءانىم دەيمىن!
اعاشى كەرەكۋدىڭ سەلدىرەگەن,
قالقانىڭ شايكويلەگى جەلبىرەگەن.
تۇندىرعان توستاعاندا
قارا شايداي,
كوزىڭنەن اينالايىن مولدىرەگەن!
بۇل ءان – جاياۋ مۇسانىڭ جاستىق شاعى, ماحاببات ءلاززاتى, كورگەن باقىتى. مازداپ, جالىنداپ جۇرگەن ءبىر الاپات جايساڭ كەزىنىڭ كۋاسى.
«اقشاشاق» – جامبىل حاكىمجانوۆتىڭ ۇنىمەن قۇمارلىق وتى بوپ قىزدىرادى, ايالايدى, ءتاتتى ءتۇس سياقتى تەربەيدى.
«اقشاشاقتى» قايرات بايبوسىنوۆ شىرقاسا – اسقاق رومانتيكا!
«اقشاشاق» جانالى قاليەۆتەي قارتاڭ تارتقان ءانشىنىڭ قىزۋى باسىلماعان لەبىندە كول-كوسىر ءبىر سەزىم شالقۋى.
«اقشاشاق» وسى ءۇش ءانشىنىڭ كونتسەرتىندە 1990 جىلدان باستاپ, ەفيرگە شىقتى. وسى ءۇش ءانشىنىڭ ۇشەۋىن دە كەزىندە تەلەديدارعا ءتۇسىردىم. زاتى اسىل ءان ءار قىرىنان گاۋھارداي جارقىراپ, تەز تاراپ كەتتى.
ءىليا جاقانوۆ
