ءتىل ۇستارتۋ – اتا-انانىڭ ىقىلاسى مەن ۇستازدىڭ ۇلاعاتىنان. رۋحسىزدىق قارا قارعانىڭ ميى قاينايتىن ىستىقتا قاۋدىراي كەۋىپ, بەرىش بولىپ قالعان تالىستاي بەرىك دۇنيە ەكەن. «باياعى جارتاس سول جارتاس» كۇيىندە. وتكەن جىلى وبلىس ورتالىعىنداعى ءبىلىم وشاقتارىنىڭ تابالدىرىعىن 3001 وقۋشى اتتاسا, ونىڭ 1131-ءى قازاق تىلىندە ءبىلىم بەرەتىن سىنىپتارعا قابىلداندى, قالعان ەكى مىڭعا تاياۋ وقۋشى ورىس تىلىندەگى سىنىپتاردى حوش كورگەن. وزدەرى ەمەس ارينە, اتا-انالارى. مىنە, وسى وقۋشىلاردىڭ ىشىندەگى جەرگىلىكتى ۇلت وكىلدەرىنىڭ 45 پايىزى ورىس سىنىپتارىندا ءبىلىم الۋدا.
بۇل ارادا مىنانى ەسكەرۋ كەرەك. وبلىس ورتالىعىندا قازاق تىلىندە ءتالىم-تاربيە بەرەتىن نەبارى 4 مەكتەپ بار, وزگە 21 مەكتەپ – ارالاس ءبىلىم مەكەمەسى. نەگىزىنەن, ورىس ءتىلى ۇستەمدىك قۇرعان ورتا. ول مەكتەپتەردە قازاق تىلىندە ءتالىم-تاربيە الاتىن شاكىرتتەردىڭ انا ءتىلىن مەڭگەرۋى, انا تىلىندە ءبىلىم الۋ ماسەلەسى مۇلدە سىن كوتەرمەيدى. قازاق تىلىندە وقىپ ءجۇر دەگەن وقۋشىلار ساباق ۇستىندە عانا بولماسا, اۋلادا, مەكتەپ ىشىندە, كەي وتباسىندا دا ورىس تىلىندە سويلەيدى. دەمەك ورىس تىلىندە ءتالىم-تاربيە بەرەتىن سىنىپتان ونشالىقتى ايىرماشىلىعى جوق.
مۇنداي جايعا قالاي دۋشار بولىپ وتىرمىز؟ ەڭ الدىمەن, ءوزىمىزدى كىنالاۋىمىز كەرەك. ماسەلەن, ۇل-قىزدارىن مەكتەپكە جەتەكتەپ اپارعان اتا-انالار وزدەرى انا ءتىلىن جەتىك بىلمەگەن سوڭ ەرتەڭ بالالارىمىزعا ساباق وقىعان كەزدە كومەكتەسە المايمىز دەگەن جەلەۋدى ءجيى ايتادى. بالكىم, ەڭ باستىسى دا سول شىعار. قاي اتا-انامەن تىلدەسسەڭ دە, ءبىر-بىرىمەن ۋادەلەسىپ قويعانداي ايتار ءۋاجى وسى.
–مەن قىزىمدى №5 «تاڭداۋ» مەكتەپ-گيمنازياسىنىڭ 1-سىنىبىنا بەردىم. قازاق تىلىندە ءتالىم-تاربيە بەرگەن «ايشا» بالاباقشاسىندا قىزىممەن بىرگە تاربيەلەنگەن بالالاردىڭ بارلىعى دەرلىك ورىس سىنىپتارىنا جازىلىپ جاتىر, – دەيدى قالا تۇرعىنى ىرىسالدى شامشيەۆا. – مىنا ءبىر مىسالعا كوڭىل اۋدارىڭىزشى, مەكتەپ-گيمنازياداعى قازاق تىلىندە ساباق بەرەتىن سىنىپقا 25 بالا جازىلدى. ال ورىس تىلىندە ءتالىم-تاربيە بەرەتىن 4 توپقا جۇزدەن استام بالا بارماق. سول ءجۇز بالانىڭ جارتىسىنان استامى – ءوز قانداستارىمىز. وسىدان كەيىن ءتىلىمىزدىڭ مارتەبەسى اسقاقتاپ, ءورىسى كەڭيدى دەپ ايتا الاسىز با؟!
بالالارىن ۇكىلەپ ءۇمىت ارتىپ, مەكتەپ تابالدىرىعىنان العاش اتتاتقالى وتىرعان اتا-انالاردىڭ ءبىر توبىمەن تىلدەستىك. جاتتاندى جاۋاپ, جاداعاي تۇسىنىك. باستىسى – وزدەرىنىڭ ءتىل بىلمەۋى. ەندى وعان ەگەر لاتىن الىپبيىنە كوشسەك, قايتپەكپىز دەيتىن قاۋىپ قوسىلىپتى.
–ەلباسى نۇرسۇلتان نازارباەۆ: «لاتىن الىپبيىنە كوشۋ ۇلتىمىزدىڭ ساناسىن بۇعاۋدان بوساتادى, تۇركى جانە جاھاندىق الەممەن ىقپالداسۋعا, ەرتەدەن قولدانعان الىپبيىمىزگە قايتا ورالىپ, ۇلتتىق سانامىزدىڭ قايتا جاڭعىرۋىنا جول اشادى», دەگەن بولاتىن. راسىندا دا, سانانى جاڭعىرتۋدىڭ ەڭ ءتيىمدى جولى وسى, – دەيدى زەينەتكەر ۇستاز راۋزا بايكەنوۆا. – ءبىر كەزدە ورىس ءتىلىن جەتىك بىلمەگەن جاستاردىڭ جوعارى وقۋ ورنىنا ءتۇسىپ, ءبىلىم الۋى, قىزمەت بابىندا ساتىلاپ جوعارىلاۋى مۇمكىن بولمادى. سول سەبەپتى كەڭەس زامانىنداعى اتا-انالار پەرزەنتتەرىنىڭ ورىس تىلىندە ءبىلىم الۋىن دۇرىس دەپ ەسەپتەدى. بىراق «ەلۋ جىلدا – ەل جاڭا» دەمەكشى, زامان وزگەردى, ەلىمىز اڭساعان تاۋەلسىزدىگىن الدى. ەندى قولبايلاۋ بولار ەشتەڭە جوقتاي كورىنگەنىمەن, باياعى تۇسىنىك انا ءتىلىنىڭ الدىندا كەسە-كولدەنەڭ بوگەت بولىپ جاتىر. اتادان بالاعا مۇرا بولىپ قالعان قاساڭ كوزقاراس. سول اتا مەن اجە تاربيەلەگەن ۇرپاقتىڭ بۇگىنگى بالالارى مەكتەپ تابالدىرىعىن اتتار ساتتە ء«بىز ءوز ءتىلىمىزدى جەتىك بىلمەگەندىكتەن, كومەكتەسە المايمىز» دەيتىن ءجونسىز سىلتاۋ ايتىلا باستادى. مەنىڭشە, لاتىن ءالىپبيى بويىنشا وقىتۋدان دا قورقاتىن ەشتەڭە جوق. ورىس ءتىلىن دە ۇيرەندىك ەمەس پە؟ سانانىڭ جاڭعىرۋى دەگەندە ءوز ويىمدا جۇرگەن ءبىر اۋىز پىكىردى ايتا كەتكىم كەلەدى. ماسەلەن, قازىر مەكتەپتەردە ورىس ادەبيەتىنە كوبىرەك ساعات بولىنەدى. ەندىگى ارادا ورىس ادەبيەتىنەن گورى الەمدىك ادەبيەتتىڭ جاۋھارلارىن وقىتقان ءلازىم. بۇل ارادا ورىس ادەبيەتى جۇتاڭ دەگەن تۇسىنىك تۋماۋى كەرەك. تولستوي مەن پۋشكيندى وقىعان دۇرىس, بىراق ودان دا گورى الدەقايدا قۋاتتى, شۇرايلى الەم ادەبيەتىن وقىعان ۇتىمدى شىعار. ارينە, ۇلت ادەبيەتىنىڭ ۋىزىنا جارىعان بالا ۇلتىنىڭ قامىن جەيتىن ۇرپاق بولىپ وسەتىنى بەلگىلى. ەڭ باستىسى, بالالار ءوز انا تىلىندە ءبىلىم العاندارى ءجون.
سول ۋىزعا جارىماي جاتقانىمىز – ءوز ءتىلىمدى وقىپ-بىلسەم دەگەن ىنتانىڭ كەمدىگىنەن, ارينە.
– بيىلعى جىلى ءۇش مىڭنان استام بالا ءبىرىنشى سىنىپقا بارادى. ارينە, جەرگىلىكتى ۇلت وكىلدەرى بالالارىنىڭ اراسىندا ورىس سىنىپتارىنا جازىلۋشىلار كوپ. ناقتى ەسەبى ءالى شىققان جوق, – دەيدى قالالىق ءبىلىم ءبولىمىنىڭ باسشىسى دينا باشاروۆا. – ورىس سىنىبىن تاڭداۋدىڭ سان ءتۇرلى سەبەپتەرى بولۋى مۇمكىن. مىسالى, مەن ءوزىم №5 مەكتەپتىڭ ديرەكتورى بولىپ قىزمەت ەتىپ جۇرگەن كەزىمدە قازاق تىلىندە ءبىلىم بەرەتىن №3 ورتا مەكتەپ الىستاۋ بولعان سوڭ بالامدى امالسىزدان ورىس تىلىندە وقىتۋعا ءماجبۇر بولدىم.
وسى ورايدا, وبلىس ورتالىعىنداعى قازاق تىلىندە ءبىلىم بەرەتىن مەكتەپتەردىڭ سانىن كوبەيتۋ – كوكەيكەستى ماسەلە. الداعى وقۋ جىلىندا تسەنترالنىي شاعىن اۋدانىنداعى №19 ورتا مەكتەپ تازا قازاق مەكتەبىنە اينالا ما دەگەن ءۇمىت بار. ال وبلىس ورتالىعىنداعى جالعىز جەكەمەنشىك ءبىلىم وشاعى قازاق تىلىندە وقىتاتىن بالا تاپپاي وتىر. ازىرگە 4 اتا-انا عانا ىقىلاس ءبىلدىرىپتى.
– وتكەن جىلى №13 «ەكوس» مەكتەپ-گيمنازياسىنا قىزىمدى قازاق سىنىبىنا بەردىم, – دەيدى قالا تۇرعىنى ۆەنەرا ىسقاقوۆا. – مەكتەپ-گيمنازيادا 9 ءبىرىنشى سىنىپ بار. سونىڭ تەك بىرەۋى عانا جەرگىلىكتى ۇلت تىلىندە ءبىلىم بەرەدى. وسىنى كورىپ تۇرىپ, ءتىلىمىزدىڭ باعى جانادى-اۋ دەپ قالاي ۇمىتتەنەسىڭ؟!
ەندى نە ىستەمەك كەرەك؟ ۇلت قامىن جەگەن ەل اعالارى ەڭ الدىمەن ءوز اۋلەتىنىڭ, ەت جاقىن اعايىنىنىڭ ۇرپاعىن قازاق تىلىندە ءبىلىم بەرەتىن مەكتەپكە جەتەكتەپ اپارىپ, ۇلگى كورسەتۋى كەرەك سياقتى. جاستار جاعى الدىڭعى تولقىن اعالاردىڭ جانايقايىن, جاقسى ءسوزىن جەرگە تاستاماي, ۇرپاق قامىن ويلاسا, ۇلت كوشى بەتىن وڭعا بۇرار ما ەدى؟!
كوكشەتاۋ
