تاجىك-قىرعىز شەكاراسىنداعى كەزەكتى قاقتىعىس سالدارىنان 27 جاستاعى قىرعىز شەكاراشىسى حۋسنيدين حوجيەۆ قازا تاپتى. باتكەن وبلىسىنىڭ باسشىسى شەكارالاس سوعدى ءوڭىرىنىڭ باسشىلىعىمەن تەلەفون ارقىلى سويلەسىپ, تۇتقىنعا ءتۇسىپ قالعان قىرعىز پراپورششيگى ز.ۋماروۆتى قايتارۋ ماسەلەسىن تالقىلاعان. ناتيجەسىندە, تاجىك تاراپى شەكاراشىنىڭ دەنەسىن, تۇتقىن بولعان سارباز بەن ءۇش قىزمەتتىك جىلقىنى ابزەلدەرىمەن قايتارىپ بەرگەن.
قىرعىز تاراپىنىڭ مالىمەتىنە سۇيەنسەك, لەيلەك اۋدانىنىڭ ناۋمين اسۋىنىڭ ماڭىندا قىزمەتتىك مىندەتتەرىن اتقارىپ جۇرگەن اتتى شەكاراشىلار تاجىك ساربازدارىنىڭ كۇتپەگەن شابۋىلىنا تاپ بولعان. تاجىكتەر جاعى مۇنى جوققا شىعارىپ وتىر. ولار سوعدى وبلىسىنىڭ دەۆاشتيچ اۋدانىنىڭ روسروۆۋت اۋىلىنا اسكەري جانە ازاماتتىق كيىم كيگەن قىرعىز شەكاراشىلارى ەلدى مەكەن تۇرعىندارىنىڭ 9 جىلقىسىن زاڭسىز ايداپ اكەتپەكشى بولعان دەگەن ءۋاجدى العا تارتادى.
كەيبىر بۇقارالىق اقپارات قۇرالدارى تاجىك تاراپىنان دا قايتىس بولعان شەكاراشىلار بولۋى مۇمكىن ەكەنىن ايتىپ وتىر. الايدا رەسمي دۋشانبە بۇعان قاتىستى اقپارات تاراتقان جوق.
جالپى, كەيىنگى كەزدە ءجيى تالقىلانىپ جاتقان قىرعىز-تاجىك شەكاراسىنىڭ ۇزىندىعى 970-980 شاقىرىم. قازىرگى كەزگە دەيىن 519 شاقىرىم بولىگى عانا دەماركاتسيالانعان. بيىلعى داۋ-جانجالدان سوڭ قىرعىز پرەزيدەنتى سادىر جاپاروۆتىڭ دۋشانبەگە ساپارى بارىسىندا تاعى دا 32 شاقىرىم شەكارانىڭ ءتۇيىنى شەشىلىپ, ناقتىلانعان. ءالى دە ەكى ەل اراسىنداعى شەكارا داۋى تولىق شەشىلۋى ءۇشىن قالعان 419-429 شاقىرىمنىڭ ماسەلەسى تولىق قارالۋى ءتيىس. بۇل ماسەلەگە قىرعىز-وزبەك شەكاراسىنداعى تۇيتكىلدى پروبلەمالار مەن انكلاۆتاردى قوسقاندا قىرعىز-وزبەك-تاجىك شەكاراسىنا قاتىستى شەشىلۋى ءتيىس ءبىرشاما جۇمىس تۇرعانى انىق.
ءدال وسى ۋاقىتتا تۇرىكمەنستان اۋعان ەلىمەن شەكارالاس سەرحەتاباد قالاسىنا اسكەرلەرى مەن اۋىر تەحنيكالارىن شوعىرلاندىرا باستادى. مارى ۋالاياتىنداعى تۇرىكمەن وفيتسەرلەرى سوعىس جاعدايى بولىپ كەتەر دەگەن قاۋىپپەن وتباسىلارىن ەلدىڭ ىشكى ايماعىنداعى تۋىستارىنا جاپپاي جىبەرۋگە كىرىستى. سەبەبى تۇرىكمەن ەلىنە سوڭعى كۇندەرى جاپپاي اتىس پەن جارىلىس داۋىستارى ءجيى ەستىلە باستاعان. ودان بولەك, «اۋعاندىق» دەپ اتالاتىن قۇرعاق جەل تۇرىپ, اسكەريلەر اۋەگە اۆياتسيا ۇشىرۋدان قالعان. «تاليبان» قوزعالىسى وكىلدەرىنىڭ ەكى كۇنگە سوزىلعان ماسكەۋ ساپارىنىڭ بارىسىندا ولار ءوز ەلدەرىندەگى سوعىس سالدارىن ورتالىق ازيا ەلدەرىنە جەتكىزبەۋگە ۋادە ەتكەن.
سەرحەتاباد (بۇرىنعى كۋشكا) قالاسىنان وڭتۇستىكتە ورنالاسقان پولتاۆكا اۋىلىنىڭ تۇرعىندارى ۇرىس قيمىلدارىنىڭ جاڭعىرىقتارىن ەستىگەن. كەي دەرەككوزدەرگە سۇيەنسەك, ازىرگە قورقاتىن جاعداي جوق.
تۇرىكمەن تاراپى وسىلايشا شەكارا ماڭىنا اسكەر جيناپ جاتقان تۇستا تاليباندار تاجىكتەرمەن شەكتەسەتىن پياندج وزەنىندەگى كوپىردە ورنالاسقان بەكەتكە ءوز جالاۋلارىن تىككەن. ۇجىمدىق قاۋىپسىزدىك شارتى ۇيىمىنىڭ بىرىككەن شتاب باستىعى گەنەرال-پولكوۆنيك اناتولي سيدوروۆتىڭ مالىمەتىنشە, تاليبان قوزعالىسى بۇگىندە تاجىكستانمەن شەكارانى ءجۇز پايىزعا جۋىق ءوز باقىلاۋىنا العان.
وڭىردەگى احۋالدىڭ وسىلاي وزگەرۋىنە بايلانىستى اۋعانستانمەن شەكارالاس ەلدەر قامدانا باستادى. ماسەلەن, تاجىكستان پرەزيدەنتى 5 ماۋسىم كۇنى ەلدىڭ قاۋىپسىزدىك كەڭەسىنىڭ وتىرىسىندا قورعانىس مينيسترلىگىنە تاپسىرما بەردى. حوۆار اگەنتتىگىنىڭ حابارلاۋىنشا, شەكاراداعى جاعدايدىڭ شيەلەنىسۋىنە بايلانىستى قاۋىپسىزدىك كەڭەسىنىڭ وتىرىسىندا شەكارالاس اۋدانداردا قاۋىپسىزدىكتى قامتاماسىز ەتۋ مەن مەملەكەتتىك شەكارانى نىعايتۋ ماسەلەسى تالقىلانعان.
«اۋعانستان مەن تاجىكستان اراسىنداعى شەكاراداعى ساياسي جاعدايدىڭ شيەلەنىسۋىنە بايلانىستى ەل پرەزيدەنتى ەمومالي راحمون تاجىكستاننىڭ قاۋىپسىزدىك كەڭەسىنىڭ مۇشەلەرى مەن كۇش قۇرىلىمدارىنىڭ باسشىلارىنا مەملەكەتتىڭ قاۋىپسىزدىگى مەن اۋعانستان جانە تاجىكستان شەكاراسىندا قاۋىپسىزدىكتى نىعايتۋ بويىنشا ناقتى شارالاردى قابىلداۋدى تاپسىردى», دەيدى اگەنتتىك.
حوۆار تاراتقان مالىمەتكە سۇيەنسەك, ەل پرەزيدەنتى مەملەكەتتىك شەكارانى قورعاۋ ءۇشىن ەلدىڭ شەكارانى قورعاۋ الەۋەتىن ارتتىرىپ, قاجەتتى ايماقتارعا قوسىمشا اسكەري كۇشتەر جىبەرۋدى تاپسىرعان. سوعان بايلانىستى تاجىكستان مەن اۋعانستان اراسىنداعى شەكارانى نىعايتۋ ءۇشىن 20 مىڭ ادام اسكەرگە شاقىرىلماق.
ايتپاقشى, تاشكەنتتە ورتالىق جانە وڭتۇستىك ازيا ەلدەرىنىڭ كونفەرەنتسياسى وتپەك. وزبەكستان پرەزيدەنتى شاۆكات ميرزيوەۆتىڭ باستاماسىمەن 15-16 شىلدەدە تاشكەنتتە «ورتالىق جانە وڭتۇستىك ازيا: ايماقتىق ءوزارا بايلانىس. تاۋەكەلدەر مەن مۇمكىندىكتەر» تاقىرىبىندا حالىقارالىق كونفەرەنتسيا ۇيىمداستىرىلماق.
اۋعانستاننان اقش اسكەرى شىعىسىمەن بەلسەندىلىك تانىتىپ, ۇكىمەتتىك كۇشتەردەن باسىم ءتۇسىپ جاتقان تاليبان قوزعالىسىنىڭ بەلسەندىلىگى ارتقان تۇستا ءامۋداريا ارقىلى رەسمي كابۋلمەن شەكتەسەتىن كورشىلەس وزبەك بيلىگىنىڭ وسىنداي اۋقىمدا ءىس-شارا وتكىزۋى زاڭدى سەكىلدى. سەبەبى وزبەكستان پرەزيدەنتىنىڭ ءباسپاسوز قىزمەتى تاراتقان حابارلاماعا سۇيەنسەك, حالىقارالىق كونفەرەنتسياعا اۋعانستاننىڭ مەملەكەت باسشىسى مەن پاكىستان يسلام رەسپۋبليكاسىنىڭ پرەمەر-ءمينيسترى قاتىسۋى مۇمكىن. ودان بولەك, بۇل ءىس-شاراعا ورتالىق جانە وڭتۇستىك ازيا ەلدەرىنىڭ سىرتقى ىستەر مينيسترلەرى دە شاقىرىلعان.
ەكى ايماقتىڭ ءوزارا ىقپالداستىعى مەن بايلانىسىنا نەگىزدەلگەن ەكى كۇندىك كونفەرەنتسيادا تالقىلانار نەگىزگى تاقىرىپتاردىڭ ءبىرى – قاۋىپسىزدىك پەن تۇراقتىلىقتى قامتاماسىز ەتۋ. بۇگىنگى تاڭدا وڭتۇستىك ازيا ەلدەرىنە 8 مەملەكەت كىرەدى جانە جالپى حالىق سانى
1 ميلليارد 700 ميلليونعا جۋىق. شەكارالىق شيەلەنىستەرى شەشىلمەگەن ۇندىستەن مەن پاكىستاننىڭ اراسىنداعى كاشمير بۇل ايماقتاعى ىستىق نۇكتەنىڭ ءبىرى بولسا, جۇزدەگەن جىلداردان بەرى ازاماتتىق سوعىستى باستان كەشىپ وتىرعان اۋعانستان تەك قانا وڭتۇستىك قانا ەمەس, ورتالىق ازيانىڭ دا باس اۋرۋىنا اينالۋى مۇمكىن. 5 مەملەكەت پەن 70 ميلليونعا جۋىق حالقى بار ورتالىق ازيانىڭ 3 مەملەكەتى اۋعانستانمەن شەكتەسىپ جاتىر. سوندىقتان دا كورشىلەس وزبەك ەلىندە وتەتىن كونفەرەنتسيا بارىسىندا اۋعان تاقىرىبى پلەنارلىق جانە سەكتسيالىق تالقىلاۋدىڭ اينالاسىندا شەكتەلمەي, كەڭىنەن تالقىلانادى دەپ سەنەمىز.
قازىرگى كەزدە اۋعانستاننىڭ 40 پايىزىن باسىپ العان تاليبان قوزعالىسى ەل اۋماعىن تۇگەل السا, وڭتۇستىك ازيادان بولەك, ورتالىق ازيادا ميگرانتتار داعدارىسى, سونداي-اق تەرىس باعىتتاعى ءتۇرلى ءدىني اعىمداردىڭ بەلەڭ الۋى مۇمكىن دەيدى ساراپشىلار. جۋىردا عانا اقش بيلىگى ورتالىق ازيانىڭ ءۇش ەلى – قازاقستان, وزبەكستان مەن تاجىكستاننان 9 مىڭعا جۋىق اۋعاندىق بوسقىندى ۋاقىتشا پانالاتا تۇرۋدى ءوتىندى. اقش اسكەرىنىڭ بيىلعى جىلدىڭ قىركۇيەك ايىنا دەيىن اۋعان جەرىنەن تولىق شىعاتىنىن ەسكەرسەك, بۇل كورسەتكىش ءالى دە وسە ءتۇسۋى ىقتيمال. وعان شىلدە ايىنىڭ باسىنان بەرى شەكارا بويىنداعى تاليبان اسكەرىمەن بولعان تايتالاستا شىداي الماي تاجىك جەرىنە ءوتىپ كەتكەن 1500-گە جۋىق اۋعان شەكاراشىلارىن قوسساڭىز, الداعى ۋاقىتتا وڭتۇستىك ازيا مەن ورتالىق ازيا كوشى-قون داعدارىسىنا قاتار ءتۇسۋى مۇمكىن.
سوندىقتان دا الداعى اپتادا تاشكەنتتە وتەتىن وڭتۇستىك جانە ورتالىق ازيا ەلدەرىنىڭ بايلانىسىنا ارنالعان سامميت ايماق ءۇشىن ماڭىزدى. قورىتا ايتقاندا, ورتالىق ازياداعى بيىلعى جاز ەكى ماعىناسىندا دا ىستىق بولماق.
ولجاس بەركىنباەۆ,
جۋرناليست
