ماسەلەن, جۋىردا عانا وبلىستاعى ەڭ شالعاي اۋدانداردىڭ ءبىرى مويىنقۇمدا قۋاڭشىلىقتىڭ سالدارىنان مال قىرىلىپ جاتىر دەگەن اقپارات تاراعان بولاتىن. قايناعان قۇمنىڭ ورتاسىنداعى اۋداندا ءشوپ جوق دەگەن اڭگىمە شىققان. بىراق مويىنقۇم اۋدانى اكىمىنىڭ ورىنباسارى ەرجان ءامىرحانوۆتىڭ ايتۋىنشا, ءشوپ شابۋ ناۋقانىنىڭ باستالعانىنا ەكى اپتا بولىپتى. «اۋدان بويىنشا 24 مىڭ گەكتار شابىندىق جەر بار. وسى القاپتاردان 132 مىڭ پىشەندەمە دايىنداۋ قاجەت بولسا, بۇگىندە ونىڭ 57 مىڭ تونناسى دايىندالدى. ودان بولەك, 2700 گەكتار جوڭىشقا القابىنىڭ ءبىرىنشى ورىمىنان 10 800 توننا ءتۇسىم ءتۇستى. ەكىنشى جانە ءۇشىنشى ورىمنىڭ اربىرىنەن 12-15 مىڭ توننا جوڭىشقا ورامىز دەپ ويلايمىز», دەيدى ول.
جالپى, مويىنقۇم اۋدانىندا مال قىرىلماسا دا, بيىل ءشوپ تاپشى دەۋگە نەگىز بار. سەبەبى جىل سايىن وزگە وبلىستارمەن قاتار, ءوڭىردىڭ بىرقاتار اۋدانى دا مويىنقۇمنان ءشوپ ورىپ اكەتەدى. اۋدان ورتالىعى مويىنقۇم اۋىلىنان 40 شاقىرىم قاشىقتىقتا ورنالاسقان شابىندىقتى ارالاۋ بارىسىندا الماتى وبلىسىنان جانە ءوزىمىزدىڭ بايزاق اۋدانىنان كەلگەن شوپشىلەردى دە كەزدەستىردىك. ماسەلەن, بايزاق اۋدانىنىڭ ايمانبەت اۋىلىنان كەلگەن شوپشىلەر مۇنداعى قارابوگەت اۋىلدىق وكرۋگىندەگى «سەيفۋللا» شارۋا قوجالىعىنىڭ 500 گەكتار جەرىنەن ءشوپ ورىپ الۋدى ماقسات ەتىپتى. ەگەر بوس جاتقان شابىندىق جەر بولسا, ەكى اۋدان ارالىعىنداعى كەلىسىم بويىنشا ونىڭ ءشوبى تەگىن بەرىلەدى ەكەن. ال بۇل جەر قوجالىق يەسىنىكى بولسا, ونى وزگە اۋداننىڭ ءشوپ شابۋشىلارى ورىپ, تايلاعان ءشوبىنىڭ بەلگىلى ءبىر پايىزىن جەردىڭ يەسىنە تاستاپ كەتەدى. سونداي-اق مويىنقۇم, قىلىشباي, قارابوگەت سياقتى بىرقاتار اۋىلدىق وكرۋگتەگى شارۋا قوجالىعى يەلىگىندەگى شابىندىقتارىندا دا جاعداي وسىنداي. ال اقكول جايلاۋىنان ءشوپ دايىنداپ جۇرگەن «ۇركەر» شارۋا قوجالىعىنىڭ جالپى 5 578 گەكتار شابىندىعى بار ەكەن. «بىزدەگى شارۋا قوجالىقتا 2 مىڭ ۋاق مال, 300 باس ءمۇيىزدى ءىرى قارا, 100-دەن استام جىلقى بار. تابيعي جانە جوڭىشقانى قوسقاندا بارلىعى 7 مىڭ توننا ءشوپ دايىنداۋىمىز كەرەك. بۇل ءوز مالىمنىڭ قىسقى ازىعى بولسا, ودان بولەك جامبىل اۋىلدىق وكرۋگى تۇرعىندارىنىڭ تاراپىنان 1500 وراما شوپكە تاپسىرىس ءتۇستى. قورداي اۋدانىنان تۇسكەن تاپسىرىس كولەمى 5 مىڭ دانا وراما ءشوپتى قۇرادى. ونىڭ ىشىندە 3 مىڭ وراما ءشوپ قوردايداعى «مەدەت» شارۋا قوجالىعىنا تيەسىلى. قازىرگى تاڭدا اقكول جايلاۋىنداعى شابىندىقتان 4 مىڭ دانا وراما ءشوپ دايىندادىق. بۇدان بولەك, ەكىنشى بريگادا باسقاراباس جايلاۋىنداعى شابىندىقتان 2 مىڭ دانا وراما ءشوپ جينادى. سوندا بارلىعىن قوسقاندا 6 مىڭ دانا وراما ءشوپ دايىندادىق», دەيدى «ۇركەر» شارۋا قوجالىعىنىڭ توراعاسى شايمەردەن يسابەكوۆ.
جالپى, مۇنداعى ءشوپ ورۋ ناۋقانىندا ەكى بريگادانى قوسقاندا 25 ادام ەڭبەك ەتۋدە. ەڭبەك ەتۋشىلەردىڭ دەنى مەحانيزاتورلار. سونداي-اق بۇل جەردە ءشوپ ناۋقانىنا 6-7 «بەلارۋس-80» تراكتورى جۇمىلدىرىلعان. ونىڭ ەكەۋى ءشوپ ورۋمەن, ەكەۋى تىرمالاۋمەن, بىرەۋى ءشوپ تايلاپ, تاعى ءبىرى ارتۋمەن اينالىسۋدا. قالعانى ءشوپتى ماياعا تاسىپ جينايدى.
قازىرگى كەزدە ءبىر وراما ءشوپتىڭ باعاسى القاپ باسىندا 3 مىڭ تەڭگەدەن ساۋدالانۋدا. ال ءشوپتى جەتكىزىپ, جيناپ بەرۋ قىزمەتىن قوسقاندا ءبىر وراما ءشوپتىڭ قۇنى 3500 تەڭگەدەن اينالادى. بۇل باعا جىلداعىمەن سالىستىرعاندا ەداۋىر قىمبات بولعانىمەن, تاڭنىڭ اتىسى, كەشتىڭ باتىسى تىنىمسىز ەڭبەك ەتىپ جۇرگەن ادامداردىڭ ەڭبەگى ەرەن دەۋگە بولادى. ماسەلەن, ورىلعان ءشوپتى تايلاۋمەن اينالىساتىن مەحانيزاتورلار اي سايىن شامامەن 200 مىڭ تەڭگەگە دەيىن تابىس تابادى ەكەن. الايدا قارعانىڭ ميى قاينايتىن دەرلىكتەي 40 گرادۋس اپتاپ ىستىقتا ءشوپ ورىپ, ونى جيناپ جۇرگەن جۇمىسشىلاردىڭ دا ەڭبەگى ەڭبەك-اق. بۇگىندە ءشوپ باعاسى جىلداعىدان قىمبات بولعانىمەن, شارۋالار كۇنى-ءتۇنى تىنىم كورمەي, ەسەبىن تاۋىپ ءشوپ جيناۋدا. مويىنقۇم اۋداندىق ۆەتەريناريا ستانساسىنىڭ ديرەكتورى ەرنۇر اماندىق ۇلى اۋداندا ءشوپتىڭ شىعىمى جامان ەمەس ەكەنىن ايتتى. ء«بىر ايتا كەتەر جايت, وسىدان بىرنەشە كۇن بۇرىن الەۋمەتتىك جەلىدە «مويىنقۇم اۋدانىندا قۋاڭشىلىقتىڭ سالدارىنان مال قىرىلىپ جاتىر» دەگەن قاۋەسەت تارادى. بۇل اقپارات ەشقانداي شىندىققا جاناسپايدى. اۋداندا 58 مىڭ ءمۇيىزدى ءىرى-قارا مەن 180 مىڭعا جۋىق ۋاق مال, 10 مىڭعا جۋىق جىلقى مەن 1 100 تۇيە بار. اتالعان ءتورت ت ۇلىكتەن شاشاۋ شىققان جوق. تەك جىل باسىنان بەرى برۋتسەللەز اۋرۋىنان جانە مالدىڭ وكپەگە ۇشىراۋى, جاسى كەلۋى جانە باسقا دا جاعدايعا بايلانىستى 31 سيىر مەن 98 ۋاق مال ءولدى. ونىڭ بارلىعى دا سانيتارلىق تالاپقا ساي سويىلدى. جالپى ايتقاندا اۋداندا ەكزوتيكالىق جاعداي تۇراقتى ءارى تابيعي ءشوپتىڭ قورى دا جەتكىلىكتى. ءتىپتى وزگە اۋداندى دا پىشەندەمەمەن قامتۋعا الەۋەتىمىز جەتەدى. قازىر شۋ وزەنىنىڭ ساعاسى قۇراققا تۇنىپ تۇر. ونى شارۋالار ورىپ, جيناۋ ۇستىندە», دەيدى ول.
نەگىزىنەن بيىل ءشوپ قىمبات بولسا دا, «قىستىڭ قامىن جاز ويلا» دەگەندەي, شارۋالار الا جازداي جارعاق قۇلاعى جاستىققا تيمەي مال ازىعىن دايىنداپ ءجۇر. ءتىپتى, كەيبىر اۋىلداردا كوپشىلىك ءۇشىن شابىندىق جەر دە ورتاق ەكەن. تالاس اۋدانىندا دا بۇل كۇندە ءتيىستى مال ازىعى دايىندالۋدا. ماسەلەن, كەزىندە اسىلتۇقىمدى قاراكول قويىن وسىرۋمەن اتاعى شىققان كەڭەس كەڭشارىنىڭ تۇرعىندارى سول كەزەڭدە ءتورت ت ۇلىگىنە قىسقى مال ازىعىن تالاس وزەنىنىڭ ساعاسىنداعى شابىندىقتان دايىنداعان ەكەن. كەڭشار تاراعاننان كەيىن كەيبىر اۋىل تۇرعىندارى ۇجىمعا بىرىكسە, كەيبىرى ءوز الدىنا جەكە شارۋا قوجالىعىن قۇرىپ, دالا ءتوسىن ءتورت ت ۇلىككە تولتىرعان. وسىنداعى «دۇكەنباي» شارۋا قوجالىعىنا تيەسىلى اۋماعى 370 گەكتار شابىندىققا شالعى تۇسكەنىنە كوپ بولماپتى. قوجالىق توراعاسى راسىلبەك بيعوجاەۆتىڭ ايتۋىنشا, ۇجىم قۇرامىنداعى ءار وتباسى ءوز مالىن جەكە-جەكە باققانىمەن, شابىندىق ورتاق. ء«شوپ ورۋ ناۋقانىنا ەكى وراق, ەكى ءشوپ تايلاعىش, ەكى جۇك ارتقىش, ەكى «كاماز» جۇك كولىگى جۇمىلدىرىلۋدا. كۇنىنە 15-20 گەكتار جەر ورىلادى. جالپى, بۇل جەردەن شامامەن 30-40 مىڭ تۇك ءشوپ شىعادى دەگەن ۇمىتتەمىز. ۇجىم مۇشەلەرىنە ءار تۇكتى 230 تەڭگەدەن تاراتساق, وزگەلەرگە مال ازىعىن نارىقتاعى باعا بويىنشا ساتۋ جوسپاردا بار. قازىردىڭ وزىندە سارىسۋ جانە ت.رىسقۇلوۆ اۋداندارىنىڭ شارۋا قوجالىقتارىنان تاپسىرىستار تۇسۋدە. بىراق ءبىز ءوزىمىزدى قاجەتتى قىسقى مال ازىعىمەن تولىق قامتىماي تۇرىپ وزگەلەرگە ءشوپ ساتپايمىز. سەبەبى بىلتىر ءشوپ تاپشىلىعى ءبىزدىڭ دە جانىمىزعا باتقان», دەيدى ول. سول سياقتى, ويىق اۋىلىنداعى «ورىس ساتەك» شارۋا قوجالىعىنىڭ ەڭبەككەرلەرى دە وزدەرىنە تيەسىلى 239 گەكتار القاپتان قىسقى مال ازىعىن دايىنداۋ ۇستىندە ەكەن. مۇندا ءبىر وراما ءشوپتىڭ قۇنى 2 مىڭ تەڭگەدەن اينالۋدا. ال تالاس اۋداندىق اۋىل شارۋاشىلىعى ءبولىمىنىڭ باسشىسى اۋدانبەك ەرۋبايدىڭ ايتۋىنشا, اۋدان بويىنشا بيىل 18 295 گەكتار شابىندىق پەن 5 565 گەكتار جوڭىشقا ورىلۋى ءتيىس. بۇگىندە بارلىعى 23 860 گەكتار القاپتىڭ 12 مىڭ 600 گەكتارىنا شالعى تۇسكەن. ازىرگە جينالعان ءشوپ قورى – 54 مىڭ توننا. نەگىزى اۋداندا 145 700 توننا ءشوپ دايىنداۋ جوسپارلانعان ەكەن. كەيبىر شارۋاشىلىقتار جۋالى, جامبىل, بايزاق جانە مويىنقۇم اۋداندارىنىڭ شابىندىق جەرىنەن مال ازىعىن دايىنداۋدا.
مال ازىعى قازىرگى كەزدە وڭىردەگى كۇردەلى ماسەلەنىڭ ءبىرى بولىپ وتىر. ءشوپ تاپشى, تابىلسا دا بىلتىرعىدان قىمبات. دەگەنمەن شارۋالار شاما-شارقىنشا ءشوپ جيناۋدا. جالپى العاندا, جامبىل ءوڭىرى قىسقى ماۋسىمعا دايىن با؟ قاجەتتى ءشوپتىڭ قانشا تونناسى جينالدى؟ بۇل رەتتە وبلىستىق اۋىل شارۋاشىلىعى باسقارماسىنىڭ باسشىسى قايرات امانوۆ وڭىردە قىسقى مال ازىعى ءۇشىن 1 ملن 700 مىڭ توننادان استام ءشوپ قاجەت ەكەنىن جەتكىزدى. شارۋالاردىڭ ۋاقىتپەن ساناسپاي ەڭبەك ەتۋىنىڭ ناتيجەسىندە بۇگىندە 850 مىڭ توننا تابيعي ءشوپ دايىندالىپتى. ورىلۋى ءتيىس 122 مىڭ القاپتىڭ 65 مىڭ گەكتارىنىڭ ءشوبى جينالىپتى. ەندى قالعانىن الداعى ۋاقىت كورسەتەدى.
جامبىل وبلىسى
