ۆانادي مەن ۆاندالدار
«داربازاعا ىلىكتىك, ءبىز دىتتەگەن ساۋىسقاندىققا دا ءسال قالدى», دەدى جولباسشىمىز, اۋداندىق «وسكەن ءوڭىر» گازەتىنىڭ باس رەداكتورى نۇربولات پىرىمبەت. ۇنەمى ىزدەنىپ جۇرەتىن نۇربولاتتىڭ ءوڭىر تاريحى تۋرالى اڭگىمەسىن تىڭداي وتىرىپ, سىرتقا كوز سالدىم. قاراتاۋدىڭ باۋرايى ءبىرتۇرلى قۇلازىپ تۇر, كوكتەمدە قىلتيىپ شىققان كوك از كۇندە قاپ-قارا بولىپ كۇيىپ كەتىپتى. بيىل تاۋ وزەندەرى دە جىلداعى ارىنىنان جاڭىلعان. كەيبىرى قۇرعاپ قالسا, كەيبىر ارنادان جىلتىراعان جىلعا عانا كورىنەدى.
مىڭداعان جىلدار مىزعىماي تۇرعان قاراتاۋدىڭ قويناۋى – قازىنا, ءار تاسى تاريح. وسىدان 17 جىل بۇرىن تاريح عىلىمدارىنىڭ دوكتورى, بەلگىلى ارحەولوگ ماديار ەلەۋوۆ باستاعان ارحەولوگيالىق زەرتتەۋلەر بارىسىندا تاۋدىڭ شيەلى اۋدانى اۋماعى تۇسىنداعى ساۋىسقاندىق شاتقالىنان باعزى بابالارىمىز تاسقا قاشاپ جازعان جازبالار تابىلدى. عىلىمي اينالىمعا «ساۋىسقاندىق پەتروگليف» دەگەن اتاۋمەن ەنگەن اۋماق ارحەولوگ زەينوللا ساماشەۆتىڭ جەتەكشىلىگىمەن زەرتتەلدى. كونە زامان كورىنىستەرىن بۇگىنگى جەتكىزگەن تاريحي-مادەني ەسكەرتكىشتەر كەشەنىنىڭ اۋماعى 500 گەكتار توڭىرەگىندە. عالىمدار پىكىرىنشە, تاس جانە قولا داۋىرىنەن, ودان كەيىنگى كەزەڭدەردەن دە سىر شەرتەتىن, 8-10 مىڭ سيۋجەتتى قۇرايتىن پەتروگليف تاريحي ماڭىزى جاعىنان ايگىلى تاڭبالى تاستان ءبىر مىسقال دا كەم تۇسپەي-
ءدى.
ساۋىسقاندىق جارتاستارىنداعى بەينەلەر اراسىندا بايىرعى تايپالاردىڭ دۇنيەتانىمى مەن ءدىني سەنىمدەرىنىڭ ءىزى ساقتالىپ تۇر. تاسقا قاشالعان دالا گالەرەياسىنداعى بەينەلەر ادام مەن تابيعات اراسىنداعى بايلانىستىڭ تىم ەجەلگى سۋرەتتەرىن كوز الدىڭىزعا اكەلەدى.
كوپ جاعدايلاردا باستارىنا اڭ نەمەسە قۇس ىسپەتتەس ماسكا كيىپ, مال تەرىسىن جامىلعان بەينەلەر قولا داۋىرىندەگى ءدىني نانىمنىڭ ەرەكشەلىكتەرىن جانە ونىڭ كەيبىر عۇرىپتىق تۇستارىن كورسەتەدى. زەينوللا ساماشەۆ, ماديار ەلەۋوۆ, ساعىمباي مۇرعاباەۆ جازعان «ساۋىسقاندىق پەتروگليفتەرى» اتتى مونوگرافيالىق ەڭبەك قاراتاۋ قويناۋىنداعى قازىنانىڭ تاريحي ماڭىزىن تەرەڭدەتە اشا تۇسەدى.
ءبىزدى تاريحي ورىنعا باستاپ كەلگەن جەرگىلىكتى ازاماتتار قاتارىنداعى اۋداندىق تاريحي-ولكەتانۋ مۋزەيىنىڭ عىلىمي قىزمەتكەرى بەكبولات ءابۋوۆ عالىمدار پايىمىنشا تاستاعى بەينەلەردىڭ «جاسى» ءبىزدىڭ زامانىمىزعا دەيىنگى ەكىنشى مىڭجىلدىقتان باستالاتىنىن ايتادى.
ءسوز باسى ۆانادي مەن ۆاندالداردان باستالىپ ەدى عوي. ەندى سوعان توقتالا كەتەيىك. ساۋىسقاندىقتىڭ ءدال ىرگەسىندە ۆانادي وڭدەيتىن زاۋىت بار. كەنشىلەر جاساعان ءار جارىلىس قاتپارلى تاقتاتاستاعى جىكتى تەرەڭدەتىپ كەتەتىن ەدى. وسىدان 7 جىل بۇرىن ارحەولوگ عالىمدار زاۋىت باسشىلىعىمەن كەزدەسىپ, جارۋ ايماعىن الىستاۋ بەلگىلەۋدى ءوتىنىپتى. تاستاعى بەينەنىڭ تاريح ءۇشىن ماڭىزىن تۇسىنگەن كەنشىلەر ماماندار ءوتىنىشىن اياقسىز قالدىرماعانى قۋانتتى ءبىزدى. ال تاس بەتىن شيمايلاپ, ءوزىنىڭ ەسىمىن شەكىپ جازعان ۆاندالدار تۋرالى اڭىگىمە بولەك. بۇل 2013 جىلدان باستاپ مەملەكەتتىك قورعاۋ تىزبەسىنە الىنعان اۋماقتاعى باستى ماسەلە بولىپ تۇر.
شاتقالعا كىرە بەرىستە مەملەكەتتىك قورعاۋعا الىنعانى جايلى تاقتا ورناتىلعان. بىراق ونىڭ باقشا شەتىندەگى قاراقشىداي دا قاۋقارى جوق.
– بۇل سان مارتە ايتىلسا دا, ءبىر شەشىمى تابىلماعان ماسەلە بولىپ تۇر, – دەيدى بەكبولات ءابۋوۆ. – مىڭداعان جىلدان بەرى بەدەرى كەتپەي تۇرعان تاس بەتىن اينالاسى 10-15 جىلدىڭ ىشىندە تۋ-تالاقاي قىلدىق. ەندىگى ءبىر امال, اۋماقتىڭ قورعالۋىن وسى جەردەن تابىس تاۋىپ وتىرعان كەنشىلەرگە مىندەتتەۋ. قالاي بولعاندا دا قادىم زاماننىڭ قولتاڭباسىن قۇرتىپ الماۋىمىز كەرەك. بۇل بايلىقتان ايىرىلۋ كەلەشەك ۇرپاقتىڭ الدىندا كەشىرىلمەس قىلمىس جاساعانمەن تەڭ.
جابايى ءتۋريزمدى جونگە سالۋ كەرەك
وبلىستىق مادەنيەت, ارحيۆتەر جانە قۇجاتتاما باسقارماسىنىڭ باسشىسى ميرا راقىمجانوۆا مەملەكەت قورعاۋىنا الىنعان ساۋىسقاندىقتى ساقتاپ قالۋ قارجىعا كەلىپ تىرەلەتىنىن ايتادى.
– شاتقالداعى تاستارعا رەستاۆراتسيا جاساۋ ءۇشىن عالىمداردىڭ ساراپتاماسى قاجەت. شەتەلدە مۇنداي ورىندار كوزدىڭ قاراشىعىنداي ساقتالاتىنىن بىلەسىزدەر. ءبىز ءالى ونداي ۇردىسكە جەتە قويعان جوقپىز, تاريحي نىساننىڭ ماڭىزىن تۇسىنبەگەندەر پەتروگليفتەر بەتتەرىنە اتتارىن جازىپ, ءبۇلدىرىپ كەتىپ جاتىر. وسىنداي وقيعانىڭ الدىن الۋ ءۇشىن ارنايى شتات ءبولۋدى جوسپارلاپ وتىرمىز. ودان بولەك, وسىنداي بىرنەشە تاريحي ورىنداردى بىرىكتىرىپ, قورىق مۋزەيلەر اشساق, قۇندى قازىنانىڭ تالان-تاراجعا ءتۇسۋى توقتايتىن ەدى. ءبىز وسىعان دەيىن وبلىستىڭ باتىس اۋداندارىنداعى بىرنەشە ەسكەرتكىشتى وسىلاي ساقتاپ قالۋ جونىندە سالالىق مينيسترلىككە ۇسىنىس بەرگەنبىز, – دەيدى باسقارما باسشىسى.
قورقىت اتا اتىنداعى قىزىلوردا ۋنيۆەرسيتەتى «ارحەولوگيا جانە ەتنوگرافيا» عزي جەتەكشىسى, تاريح عىلىمدارىنىڭ كانديداتى ءازىلحان تاجەكەەۆپەن سويلەسىپ وتىرمىز. ارحەولوگ ەڭ الدىمەن ساۋىسقاندىققا تۋريستەر قاشان جانە قايدان كەلەتىنىنە مونيتورينگ جاسالۋى كەرەكتىگىن ايتادى. شاتقالعا كەلگەندەر كىدىرىپ بارىپ وتەتىن بەكەت پەن اقپاراتتىق تاقتا ورناتقان ءجون.
– سوڭعى 15 جىل بەدەرىندە ەجەلگى جانكەنتتى زەرتتەپ كەلە جاتىرمىز. جاقىن اۋىلداعىلار بۇرىن سىرتتان كەلگەن قوناقتاردى وسى ەجەلگى قالا ورنىندا داستارقان جايىپ كۇتىپ, اراق-شاراپ ءىشىپ دۋمانداتىپ قايتادى ەكەن. شاھار قورشالىپ, باسىنا اقپاراتتىق تاقتا ورناتىلعاننان كەيىن كيە, ارۋاقتى سىيلايتىن اعايىندار جاڭاعى ەرسى ادەتتەرىن ساپ تىيدى. ساۋىسقاندىقتىڭ باسىنا دا وسىنداي قامقورلىق كەرەك. سوسىن بۇل جەرگە تۋريستەر نەگىزىنەن تەك جازدا عانا كەلەدى. وسى ءۇش ايدا «تاپقان قارجىڭ وزىڭدىكى, تەك يە بولىپ وتىر» دەپ تۋريستىك فيرمالاردىڭ ءبىرىن مىندەتتەۋگە بولادى عوي. قورىق مۇراجاي جايلى دا باستاما ءتيىمدى بولار ەدى. مىنا تۇرعان تۇركىستان وبلىسىندا وسىنداي مۇراجايدىڭ ۇشەۋى بار. ءبىز ءالى بىرەۋىنە قول جەتكىزە الماي كەلەمىز, – دەيدى عالىم.
قالاي بولعاندا قورعاۋدى تەزدەتىپ قولعا الماساق, مىڭداعان جىلدىق مۇرادان ايىرىلىپ قالعالى تۇرمىز. مامانداردىڭ ايتۋىنشا پەتروگليفتەر بەتىنە تۇسكەن جازۋدى وشىرۋگە بولادى. سوعان تەز كىرىسپەسەك, باستاۋىن قولا زامانىنان الاتىن باعا جەتپەس قۇندىلىقتى كولا ىشكەن ءداۋىر جاستارى جەرمەن-جەكسەن ەتەتىن ءتۇرى بار.
ءازىلحان اۋەزحان ۇلى ءۆانداليزمنىڭ الدىن الۋ باعىتىنداعى ناسيحات جۇمىستارىنا يمامداردى دا جۇمىلدىرۋ كەرەكتىگىن ايتادى. ءدىن وكىلدەرى ادام نىسپىسى تەك ول ولگەننەن كەيىن باسىنا قويىلاتىن كوكتاسىنا قاشالىپ جازىلاتىنىن ەسكەرسە, ەرىككەننەن تاس ەگەپ, ەسىمىن ەلدىڭ ەسىنە سالعىسى كەلىپ تۇراتىن ەسەرلەر ازايار ما ەدى؟
قىزىلوردا
