باستى مىندەت – زاڭدى ومىرمەن بايلانىستىرۋ

رەسپۋبليكا پرەزيدەنتى نۇرسۇلتان نازارباەۆ سۋديالاردىڭ V سەزىندە سويلەگەن سوزىندە قوعامدىق كاتىناستاردىڭ ماڭىزدى رەتتەۋشىسى رەتىندە ازاماتتىق زاڭنامانى جەتىلدىرۋدىڭ ماڭىزدىلىعىن اتاپ ءوتتى. قازاقستانىڭ ازاماتتىق زاڭنا­ما­سى 2009 جىلى بىرقاتار ماڭىز­دى داتالاردى – ازاماتتىق كو­دەكس­تىڭ جالپى ءبولىمىنىڭ ەنگىزىل­گەنىنە 15 جىل جانە رەسپۋبلي­كا­نىڭ ازاماتتىق كودەكسى ەرەكشە ءبولىمىنىڭ قابىلدانعانىنا ون جىلدىعىن اتاپ ءوتتى. قازىرگى كەزدە دەموكراتيالىق قۇقىقتىق ينستيتۋتتاردىڭ جۇيەلى دامۋىنىڭ قاجەتتىگى ايقىن سەزى­لە­دى, ونىڭ جۇمىس ىستەۋىنىڭ نەگىزگى شارتى – ءتيىمدى سوت تورەلىگىنىڭ بو­لۋى. 15 جىلدىق تاريحىندا ازا­مات­تىق كودەكس ءوزىنىڭ قۇندىلىعى مەن ماڭگىلىگىن دالەلدەدى, ول اي­نا­لاسىنا كوپ ەلەمەنتتى جانە ەلى­مىز­دىڭ كولەمدى ازاماتتىق زاڭناماسى جيناقتالعان جۇيە قۇراۋشى زاڭ­نامالىق اكتىگە اينالدى. كودەكستى قولدانۋ كەزىندە وعان وزگەرىستەر مەن تولىقتىرۋلار ەنگىزىلدى, جال­پى العاندا ادۆوكاتتىق, پروكۋ­رور­لىق جانە سوت قۇقىق قولدانۋ تاجىريبەسى قالىپتاستى. ءبىزدىڭ مەملەكەتىمىزدىڭ وتپەلى كەزەڭىندە قابىلدانعان ازاماتتىق كو­دەكس ۋاقىت سىناعىنا توتەپ بەر­گەنىن اتاپ وتكەن ءجون. ونىڭ نەگىزىن قالاۋشى ەرەجەلەر قازىرگى جاعدايدا دا بەكىتىلگەن قوعامدىق قاتىناس­تاردى قورعاۋ ءۇشىن جەتكىلىكتى قۇقىقتىق بازا رەتىندە قىزمەت ەتەدى. تاريحي تاجىريبە ەگجەي-تەگ­جەيلى رەتتەلگەن پروتسەسسۋالدىق فور­ما رەتىندەگى سوت تالقىلاۋى داۋ-دامايدى قاراۋدىڭ, شىن­دىق­تى انىقتاۋ, اقيقاتتى ىزدەستىرۋدىڭ ەڭ كۇشتى ءتاسىلى ەكەنىن دالەلدەپ وتىر. ازاماتتىق ىستەر – قۇقىقتىق قاتىناستاردىڭ (ازاماتتىق, كوپ­شىلىك, ەڭبەك, وتباسىلىق, تۇرعىن ءۇي, جەر جانە تاعى باسقا) كەڭ اۋقى­مىنان تۋىندايتىن ءارتۇرلى قاق­تىعىستاردى سوتتا تالقىلاۋعا باي­لانىستى سالا. بۇنداي ىستەردى قارايتىن سۋديا سوت تورەلىگىن ءجۇ­زەگە اسىرۋ ءتارتىبىن رەتتەيتىن پرو­تسەسسۋالدىق نورمالاردىڭ جيىن­تى­عىن عانا ەمەس, سونىمەن قاتار زاڭنامانىڭ ءارتۇرلى سالاسىنا جاتاتىن ماتەريالدىق قۇقىق نور­ما­لارىن دا جاقسى ءبىلۋى جانە دۇ­رىس قولدانا ءبىلۋى ءتيىس. ازاماتتىق ىستەردى قاراۋ كەزىن­دە پروتسەسسۋالدىق جانە ماتە­ريال­دىق قۇقىق نورمالارىن قول­دانۋ­دىڭ سوت تاجىريبەسىن دە ەسكەرۋ قا­جەت. ەڭ باستىسى, ءبىزدىڭ ويىمىز­شا, – زاڭدى ومىرمەن بايلانىس­تى­رۋ, ولاردىڭ اراسىنداعى تەپە-تەڭدىكتى تابۋ, سول كەزدە قۇقىقتىق نورما ادىلدىككە ۇلاسادى. تەك وسى جاعدايلاردا عانا ازاماتتاردىڭ جانە ۇيىمداردىڭ بۇزىلعان نەمە­سە داۋ تۋعىزاتىن قۇقىقتارى, بوس­تاندىقتارى مەن زاڭدى مۇددەلەرى سوتتا ءتيىمدى قورعالۋ ارقىلى قام­تاماسىز ەتىلۋى مۇمكىن. سەزدە سويلەگەن سوزىندە ەل­با­سى ازاماتتىق زاڭنامانى ەكو­نو­مي­كالىق قىلمىستار مەن قۇقىق بۇ­زۋشىلىقتارعا قارسى تۇرۋ ماق­سا­تىندا جەتىلدىرۋدىڭ ماڭىزدىلى­عىن ەرەكشە اتاپ ءوتتى. پرەزيدەنت اتاپ وتكەندەي, جالعان كاسىپكەرلىك كۇردەلى پروبلەما بولىپ وتىر. وسىنداي كىلمىستار سانىنىڭ ءوسۋى بيزنەسكە دە, مەملەكەتتىڭ مۇددە­سىنە دە نۇقسان كەلتىرەدى. قاتىناستاردىڭ وسى سالاسىندا كورپوراتيۆتىك جاۋلاپ الۋ دەپ اتا­لاتىن م ۇلىكتى زاڭسىز تارتىپ الۋ, ولارعا مىندەتتەمەلەر بويىنشا جاۋاپكەرشىلىكتى ارتۋ, سالىق ءتو­لەۋدەن جالتارۋ, سالىقتاردى بيۋد­جەت­تەن زاڭسىز وتەۋ جونىندەگى ءتىز­بەككە قاتىسۋ ءۇشىن ء“بىر كۇندىك فير­مالاردى” قۇرۋ سياقتى ءبىر­شاما اسىرا سىلتەۋشىلىك ورىن الۋدا. بۇل جاعىمسىز قۇبىلىستار ەكونوميكاعا كەرى اسەر ەتەدى, قالىپتى ينۆەستيتسيالىق ۇدەرىسكە كەدەرگى كەلتىرەدى, ادال كاسىپكەرلەر ءۇشىن قوسىمشا شىعىندار مەن تاۋەكەلدەر, سونداي-اق قۇزىرەتىنە ءتيىستى قىزمەتتەر مەن قاداعالاۋ ەنە­تىن مەملەكەتتىك ورگاندار بيۋد­جەتىنىڭ شىعىندالۋىن اكەپ سوعادى. وسى پروبلەمانى شەشۋ ماقساتىندا جوعارعى سوت توراعا­سى م.الىمبەكوۆ سۋديالاردىڭ V سەزىندە گەرمانيانىڭ جاقسى تاجىريبەسىنەن مىسال كەلتىردى, جاۋاپكەرشىلىگى شەكتەۋلى قوعام قۇرۋ كەزىندە كەمىندە 25 مىڭ ەۋرو سوماسىنداعى باستاپقى جارعىلىق كاپيتالى بولۋى شارت. ۇلكەن سو­ما­عا كەلىسىم-شارتتار جاساسۋ كەزىن­دە تاراپ تولەم قابىلەتسىزدىگى تۋرالى جاريالاي وتىرىپ, باسقا م ۇلىكپەن جاۋاپ بەرۋ مىندەتتەمەسىن الادى. وسىعان ۇقساس تاجىريبە باسقا ەۋروپالىق ەلدەردە دە بار. الدىڭعى قاتارلى حالىقارالىق تاجىريبەلى ودان ءارى زەردەلەۋ جانە ونى ەنگىزۋ قۇقىق قولدانۋ ىسىنە جاقسى اسەر ەتەدى جانە ۇلتتىق زاڭ­ناما ەرەجەلەرىن الەمدىك قوعام­داستىقتاعى ءتيىستى قاتىناستاردى رەتتەۋ ەرەجەلەرىمەن جاقىنداس­تىرا­دى دەپ ويلايمىز. ەرقانات جۇماتاەۆ, پاۆلودار قالالىق ازاماتتىق سوتىنىڭ سۋدياسى.