پىكىر • 22 ماۋسىم، 2021

اكە كورگەن...

291 رەت كورسەتىلدى

قازاق قوعامىندا اكەنىڭ ورنىن «اسقار تاۋعا» بالاپ جاتامىز. راسىندا سولاي. ءتىپتى كونەدەن كەلە جاتقان «اكە كورگەن – وق جونار» دەيتىن ءتامسىلىمىز دە بار. وسى ءتامسىل-ۇعىمدى تارقاتار بولساق، ونىڭ تاربيەلىك مازمۇنى تىم تەرەڭدە. ايتالىق، ەجەلگى داۋىردە «وق جونۋ» ەكىنىڭ ءبىرىنىڭ قولىنان كەلەتىن شارۋا ەمەس. ويتكەنى قيسىق وق جاۋعا دارىمايدى. ياعني «توبىرشىقتى بيىك جاي سالىپ، دۇشپان اتتىم وكىنبەن» دەپ، اتاقتى دوسپانبەت جىراۋ ايتقانداي، جونعان وعىڭ ءتۇزۋ بولماسا دۇشپانىڭدى جايراتا الماي­سىڭ. سول سەبەپتى، باعزى زاماندا اكە ەڭ اۋەلى بالاسىنا وق جونۋدى ۇيرەتەتىن بولعان.

ەرتەدەگى «وق جونۋ» دەگەنىمىز كۇللى تاربيە­نىڭ باسى. ونىڭ سىرتىندا جونعان وقتىڭ تۇزۋلىگى مەن وقتىڭ وزەگى دىمدانباعانىن اڭعارا ءبىلۋدىڭ ءوزى ۇلكەن ونەر. ونىڭ سىرتىندا وقتىڭ تۇزۋلىگىن ەكىنىڭ ءبىرى جاي كوزبەن قاراپ اجىراتا المايدى. ول ءۇشىن وتكىر جانار، ۇشقىر سەزىم، سۇڭعىلا اڭعارىمپازدىق كەرەك. وسى ءۇش قاسيەتتى سىڭىرگەن ۇل عانا وق جونا الادى ءھام وق جونۋدىڭ ۇلگىسىن وزگەگە، ياعني بولاشاق ۇرپاعىنا ۇيرەتە الادى. ونداي ۇلدى اتام قازاق «اكە كورگەن...» دەپ اسپەتتەگەن. ءسويتىپ اكە كورىپ، وق جونۋدى ۇيرەنگەن ۇل – جاۋىن جاسقاي الاتىن، ەلىن دۇشپاننان قورعاي الاتىن قابىلەتكە يە بولادى.

سول سياقتى بابالارىمىز «جاقسى اكەنىڭ ابىرويى جامان ۇلدى قىرىق جىل اسىرايدى» دەگەندى كوپ ايتادى. ياعني ەلىنە، جۇرتىنا، اعايىن-تۋعانعا، وتباسىنا قايىر جاساپ، ادىلەتتىڭ اق تۋىن جىقپاعان، كەلەلى كەڭەستەردە كەمەل شەشىم ايتىپ، بۇقاراعا جاققان، يمان احۋالى تولىق، ادامگەرشىلىك قاسيەتى مىعىم، ەڭ باستىسى اق پەن قارانى، جاۋ مەن دوستى ايىرا بىلەتىن، سول ارقىلى بولاشاق زامان باعامىن باجايلاپ، ەلدىڭ تاعدىرىن جەكە باس مۇددەسىنەن بيىك قويعان اكەنى، ياعني كەمەل ادامدى جالپاق جۇرت سىيلايتىنى امبەگە ايان. ەندەشە، وسىنداي تۇلعانىڭ ۇرپاعى بولۋ ءبىر باقىت ەمەس پە؟

مىسالى، ءوز باسىم ت ۇلىمشاعى جەلبىرەگەن جاس ۇلعا «بۇل بالانىڭ اكەسىنىڭ جاقسىلىعىن كوپ كورىپ ەدىم، سونى ۇرپاعىنا قايتارايىن» دەپ، سەتەرلەپ تاي مىنگىزگەن نەمەسە اتان تۇيەسىن شوگەرىپ، ەكى وركەشتىڭ اراسىنا جاقسى اكەنىڭ ۇلىن وتىرعىزىپ، كوزىنىڭ جاسىن ءسۇرتىپ تۇرعان قاريالاردى كوپ كوردىم. ءتىپتى ىرگەسى بەرىك، بەرەكەسى مىعىم اۋلەتتىڭ قىزىنا قۇدا ءتۇسىپ كەلگەن جەتىم بالانىڭ ءتۇپ-تۇقيانىن سۇراپ بىلگەن ەل اقساقالدارى ءبىر كۇرسىنىپ الىپ، «بۇل قاراق، جاقسى ەلدىڭ بالاسى ەكەن، جەتىم قىلعان ءتاڭىردىڭ بۇيرىعى، اتالارىمىز ءشوپتىڭ ءوزى جەر تاڭداپ شىعادى دەگەن. اكەسى تەكتى ادام ەدى، سونىڭ قانىنان جارالعان بولسا، ءتۇبى ءبىر تەسىپ شىعارى انىق» دەپ جەتىمگە جەلكىلدەپ وتىرعان قىزىن جەتەكتەتىپ جىبەرگەندى دە كوردىك. بۇعان ويلانباي جاسالعان، ويسىز قىلىق دەپ قاراماڭىز. انا قاريالار بوزبالانىڭ بويىنان تەكتى اكەنىڭ سيپاتىن اڭعارعاندىقتان، ونىڭ جولىنا جىعىلىپ وتىر. ايتپەگەندە، كولدەنەڭ كوك اتتىنىڭ قانجىعاسىنا الپەشتەگەن ارۋ قىزىن بايلاپ بەرەتىندەي قازاق اقىماق حالىق ەمەس.

دەسەك تە قازىرگى تاڭدا قالقالاۋعا بولمايتىن تاعى ءبىر شىندىق وتباسىنداعى اكەنىڭ ءرولى وتاناسىنا بايلانىستى. اقىلدى ايەل كۇيەۋىنىڭ مارتەبەسىن بالا-شاعانىڭ الدىندا بيىك ۇستاۋ ارقىلى، شاڭىراق تاربيەسى مەن اۋلەت بىرلىگىن ساقتاي الادى. حالقىمىزدىڭ «جاقسى ايەل جامان ەركەكتىڭ باسىن تورگە سۇيرەيدى، جامان ايەل كورگە سۇيرەيدى» دەگەن ءسوزى بەكەر ەمەس.

وسى ورايدا، مىنا ءبىر وقيعا ويىمىزعا ورالا بەرەدى. ءتىپتى بەرتىندە بولعان كورىنەدى. كەڭەس وكىمەتى ابدەن كەمەلدەنگەن شاق بولسا كەرەك، اۋىلعا ايبار، قوعامعا سىيلى ءبىر ازامات تولىسپاي جاتىپ دۇنيە سالىپتى. ونىڭ ارتىندا اقىلدى دا، ارلى ايەلى جانە ەدەل-جەدەل ءوسىپ كەلە جاتقان ءۇش ۇلى قالىپتى. وتباسىندا وتاعاسىنىڭ ءرولى مەن ورنىن جاقسى بىلەتىن وتاناسى ۇلدارىنا جاقسى اكەنىڭ ورنىن ويسىراتپاس ءۇشىن تاماشا ساۋابى مول ايلا ويلاپ تاۋىپتى. بۇل ايەل ەڭ اۋەلى، كۇيەۋى ۇنەمى ۇستىنەن تاستاماي كيىپ جۇرەتىن بۇيرا جاعالى پالتوسىن تورگە ءىلىپ قويىپتى. ونىمەن قويماي ءىلۋلى كيىمنىڭ قالتاسىنا ادال ەڭبەكپەن تاپقان ماڭداي تەرى ماردىمسىز جالاقىسىن سالىپ قويادى ەكەن. ۇلدارى كەيدە بولىمسىز قاجەتتىلىك ءۇشىن اناسىنان تيىن-تەبەن سۇراماي ما. سول كەزدە اقىلدى ايەل «بالام شاڭىراعىمىزدىڭ ريزىعى انا اكەلەرىڭنىڭ قالتاسىندا تۇر. سودان بارىپ الىڭدار. بىراق وتباسىلىق ناپاقامىز ءۇزىلىپ قالماسىن، قاجەتتىلىكتەن تىس اقشا جۇمساماڭدار» دەپ، ەكىنىڭ ءبىرىنىڭ ويىنا كەلە بەرمەيتىن قاتاڭ ءتارتىپ ورناتىپتى.

وسى ءبىر پاراساتتى ايەلدىڭ جاساعان جاقسى امالىنىڭ ارقاسىندا ۇلدارى دۇنيە دە جوق اكەسىن وگەيسىمەي، اكەسى بارلاردىڭ قاسىندا ەڭسەسى تۇسپەي، جاقسى اكەنىڭ جومارت قالتاسىنداعى ادال ريزىقتان ءىشىپ-جەپ ەردىڭ سويى بولىپ وسكەن ەكەن. مىنە، وسى وقيعادان-اق قازاق قوعامىنداعى اكەنىڭ ورنى ايقىندالىپ تۇرعان جوق پا؟!

سوڭعى جاڭالىقتار

ەرتەڭىن ويلاعان ەكپە الادى

كوروناۆيرۋس • بۇگىن، 16:53

ۇقساس جاڭالىقتار