ەكونوميكا • 22 ماۋسىم، 2021

جىلقى ەتى تۇسىڭە كىرەدى...

961 رەت كورسەتىلدى

ىلكىدەن قالعان، ءتورت ت ۇلىكتىڭ باعاسىن بىلەتىن ارىداعى جۇرتتىڭ «ەتتى جەسەڭ تىسىڭە، جەمەسەڭ تۇسىڭە كىرەدى» دەيتىن ءتامسىلى بار ەدى. ايتقاندارى شىندىققا اينالدى. قازىر كوكشەتاۋداعى ورتالىق بازاردا جىلقى ەتىنىڭ كيلوسى ءۇش مىڭ تەڭگەدەن ساتىلۋدا. ەكى ەلى قازى بايلاعان تۋ بيەگە 800 مىڭ تەڭگە سۇراپ تۇر.

وڭىردە مال باسى بارشىلىق. ايتالىق، بيىل جايلاۋعا 212 مىڭ باس توڭىرەگىندە ت ۇلىك تورەسى شىقتى. وبلىستاعى اۋىل شارۋا­شىلىعى ماماندارىنىڭ ەسەپ-قيسابىنا قاراعاندا، بىلتىرعى جىلدىڭ سايكەس مەرزىمىمەن سالىستىرعاندا ازداعان ءوسىم بار. قىسى-جازى ءوز اياعىمەن كۇن كورەتىندىكتەن وزىندىك قۇنى ارزان بولىپ ەسەپتەلەتىن جىلقى ەتىنىڭ قىمباتتاۋ سىرى نەدە؟

الدىمەن وبلىس ورتالىعىنداعى مال بازارىن جاعالادىق. قوڭىر كۇزدە، قىستىڭ باسىندا سەمىرتىلىپ، وسىندا جەتكىزىلەتىن جىلقىنىڭ قاراسى مول ەدى. قازىر جىلان جالاعانداي. قابىن قولتىعىنا قىستىرعان الارمان انتالاپ ءجۇر. ءبۇتىن ءبىر بازاردا تۋ بيەنىڭ جارتى ەتى عانا بار ەكەن. ساتارمان جارتى ەتكە 400 مىڭ تەڭگە سۇراپ تۇر. تاباق كوتەرەتىن ەكى ەلى قازىسى بار، قىرتىسى دا ءتاپ-ءتاۋىر بولعانىمەن ءتۇسى سارعىش. ادەتتە كارى مالدىڭ ەتى ساپ-سارى بولادى. الۋشىلار وسىدان سەسكەنەتىن بولۋى كەرەك، بەتتەي الماي-اق تۇر. ال ساتارمان بولسا جاس مالدىڭ ەتى ەكەندىگىن دالەلدەپ الەك.

– ارنايى سەمىرتىلمەگەن جىلقى، جاس مال. كوك ءشوپ جەگەننەن كەيىن ەتى وسىلاي سارعايىپ كەتەدى، – دەيدى ول، – سارىلىعى بولماسا ءدامدى.

جىلىكتەپ بۇزىلماي جاتقان ەتتىڭ ءدامىن قايدان بىلە قويدى ەكەن دەگەن دە كۇدىك ءىلىندى كوڭىلگە. الىپساتارلاردىڭ مالدى بۇتارلاپ سويعاننان كەيىن بار مۇشەسىندەگى جالبىراعان جەرىن بوي-بويىمەن سىلىپ الىپ تاستايتىنى راس بولعانى-اۋ، ءسىرا. الۋشىنىڭ دا وكپەسى قارا قازانداي بولاتىن جەرى وسى. ەتتى كەلىلەپ تارازىعا سالىپ ساتپاعاننان كەيىن قاساپشىنىڭ پىشاعى باتىڭقىراپ تا كەتەتىن تۇسى از ەمەس.

ال ورتالىق بازارداعى باعا كۇيىپ تۇر. ءبىز­دىڭ باعامداۋىمىزدا شاما جەتسە، سيراقتاپ العان دۇرىس. تاباق ەتتىڭ باعاسى ءبىر­شاما قىمباتتاۋ شىعاتىن سىڭاي­لى. ءبىر تاباعىڭىز، بار مۇشەسىن تولايىم، تۇگەل سالعاندا 40 مىڭ تەڭگەگە تاياۋ. ءىرى مالدان 24 تاباق ەت شىعادى دەسەك، جىلقىنىڭ قۇنى سوندا ميلليونعا تاياپ قالا­دى ەكەن.

– ءبىز مىنا اينالۋعا كەلمەيتىن ورىندى جالعا العانىمىز ءۇشىن ايىنا ءجۇز مىڭ تەڭگە كولەمىندە اقى تولەيمىز، دەيدى ساتۋشى جىبەك شىمىرباەۆا. – ەتتىڭ قىمبات بولۋ سەبەبى بىرىنشىدەن، اۋىلدىق جەردەن سەمىر­تىل­گەن مال تابىلمايدى. وتكەن قىستان جىلقى مالى جۇدەپ شىقتى. ونىڭ ارعى جىلى دا جۇت بول­ماعانىمەن، اق قار، كوك مۇزدا كوپ بيە قۇ­لىن تاستادى. تاي-جاباعى ازايعان سوڭ، سەمىر­تىپ وتىرعان جىلقى دا از. مالساق قاۋىم انا­لىق مالىن تاقا ءبىر مۇقتاجدىق قىسپاسا، ساتا قوي­مايدى عوي.

ءبىر كۇندە قىرىق قۇبى­لىپ تۇرعان باعا تۋرا­لى باعام­دا­عا­نى­مىزدا، ۇققانىمىز – مال يە­سى­نىڭ بازارعا باس سۇعا الماي­تىن­دىعى. سەبەپ، بۇرىن ەت بازارىندا حالىقپەن ەتەنە جاقىن جۇ­مىس ىستەگەن ۆەتەرينارلىق قىز­مەت باسقا جەرگە كو­شى­­رىلىپتى. انىق­تا­ما الۋ قيا­مەت-قايىم. مال يە­سىنىڭ اۋىلدىق كەڭەستەن اكەلگەن انىق­تا­ما­سى­نان شيكىلىك شىعىپ جاتادى. قايتا­دان شا­بىلۋى كەرەك. ال كۇن ىستىق. اكەلگەن ەت ءسۇت ءپىسى­رىم ۋاقىتتا قىزىپ كەتۋى اب­دەن مۇمكىن.

– تاياۋدا ورتاق اۋىلىنان ءبىر تانىسىم توقتى اكەلىپتى. بازار باعاسىمەن 40 مىڭ تەڭ­گە­نىڭ ەتى. اۋدان ورتالىعى – زەرەندىگە انىق­تاما قاعاز اكەلۋ ءۇشىن ەكى بارىپ كەلدى، – دەيدى ەت ساتۋشى سامال بارجاقسينا. – اقىرى شارشاعان سوڭ انىقتاماسىز ساتامىن دەپ ايىپتى بولىپ قال­دى. ايىپپ ۇلى – 60 مىڭ تەڭگە. وسىدان كەيىن اۋىلداعى اعايىن «كورمەگەنىم بازار بولسىن!» دەمەي مە؟!

دەمەك، ەتتىڭ باعاسىن ءسال دە بولسا ءتۇسىرۋ ءۇشىن الدىمەن مال سۇمەسىمەن كۇن كورىپ وتىرعان اۋىل­داعى اعايىننىڭ بازارعا كەدەرگىسىز كەل­ۋىنە جول اشۋ كەرەك. ول ءۇشىن ۆەتەرينارلىق قىزمەت بۇ­رىن­عىشا بازاردىڭ وزىندە بولعانى ءلازىم. ەكىنشىدەن، قا­عاز­باستىلىق توسقاۋىلدى ازايت­­سا. ارينە، تازالىق پەن ءتار­تىپ­تىڭ بولعانى ءجون. ەڭ باس­تىسى، ۇرلانعان مال وتپەي، تازا، ساپالى ەت ساتىلسا بولدى ەمەس پە؟ سوندا عانا ناقتى مال يەسىنىڭ ىرىزدىعى ارتا تۇسەدى. بازارعا كىرىپ باققان اق ادال مالىن بۇل­داپ ساتا الماعاننان كەيىن مال يەلەرى الىپساتارلارعا ءالى كۇنگە دەيىن جەم بولىپ ءجۇر.

ەندىگى ءبىر سويىلداي ماسەلە – مال ازىعىنىڭ قىم­بات­تىعى. قازىر ارپا-س ۇلىنى بىلاي قوي­عاندا، استىق قالدىعىنىڭ ءبىر تونناسى 60 مىڭ تەڭگە توڭىرەگىندە. استىق قالدىعىمەن جازدا جىلقى سەمىرتۋ مۇمكىن ەمەس. ال تازا ارپا قاس­قالداقتىڭ قانىنداي تاپشى. وسى ورايدا، جەت­كىلىكتى مال ازىعىن وزدەرى كۇنى بۇرىن دا­يىن­­داپ الاتىن كووپەراتيۆتەر ۇيىمداستىرسا وڭ بولار ەدى. بۇل ماسەلە بىزگە دەيىن دە تالاي كوتە­رىلگەن بولاتىن. بىراق جەرگىلىكتى بيلىك كوڭىل بولەتىن ەمەس. مال يەسى ساتاتىن مالىن كوتەر­مە باعامەن كووپەراتيۆتەرگە تاپسىرسا، بار ماشاقاتتان ءبىرجولا قۇتىلادى. قازىرگىدەي قالتاسى كوتەرە بەرمەيتىن قىم­بات جەمشوپتى ىزدەپ، ءوزىنىڭ تولى­نەن باققان ت ۇلىگىنە انىقتاما دا­يىنداپ اۋرەگە تۇسپەس ەدى. ەسە­سى­نە، جۇرت ۇستىنەن كۇن كورگەن الىپ­ساتارلاردىڭ جولى كەسىلىپ، تيىسىنشە سالىق تولەنەدى.

– جىلقى باعۋ دا وڭاي ەمەس، – دەيدى زەرەندى اۋدانىنداعى شارۋا قوجالىعىنىڭ باسشىسى قۇلان بولاتوۆ. – ەڭ الدىمەن جايىلىمدىق جەر جوقتىڭ قاسى. ءبىزدىڭ اۋىل ءدال كۇرە جولدىڭ بويىن­­­­دا ورنالاسقان. ءتورت اياق­تى مال ەمەس پە، كەيدە جولعا دا شىعىپ كەتەدى. شابىندىق جەر دە الىستا. وتكەن قىستا جىل­قىدا شىعىن كوپ بولدى. ونىڭ ورنىن تولتىرۋ ءبىر ۋا­يىم. جىلقى جىلىگىنە ماي جيناي­تىن جاز ايلارىندا قاماپ باعامىز. ەگىنگە ءتۇسىپ كەتپەۋى ءۇشىن. قاماپ باققان مال قوڭ جيناي ما؟ قىس­قا كۇيسىز تۇسكەن تاي-جا­با­عى كوكتەمگە ازەر جەتەدى. نەگىزى مەن اۋىل­­­دا تۇرعاندىقتان، مال باعاسىنىڭ وسكەنىن قۇپ­تايمىن. اۋىل تۇرعىندارىنىڭ اق ادال ەڭبەگىنىڭ ناتيجەسى عوي.

مالساق قاۋىمنىڭ ايتۋىنا قاراعاندا، ەڭبەككە دەگەن ەن­جار­لىق ۇدەپ تۇرعان كەزدە قارىنا قۇتتى قۇرىق ىلەتىن جىلقىشى تابۋ ءبىر قيامەت ەكەن. قازىر اۋىل­دا­عى اعايىن جىل­قىشىعا ءار باس ءۇشىن شامامەن ەكى مىڭ تەڭگە تولەيدى. تابىندا ءجۇز جىلقى بولدى دەگەن كۇننىڭ وزىندە ەڭبەكاقى ايىنا 200 مىڭ تەڭ­گە­دەن اينالماي ما؟ بىراق سونىڭ وزىندە دە ۇمتىلىپ تۇرعان ادام از. كىسى تابىلمايتىنىنا كوزدەرى جەتكەن سوڭ جىلقىشىنىڭ داۋسى ۇستەم. مال يەسىمەن كەلىسىمشارت جاسالمايدى. شارت جاسالماعان سوڭ، جوعالسا، ولسە قۇنىن تولەمەيدى.

– قازىر تەپسە، تەمىر ۇزەتىن جىگىت­تەر جۇمىس جوق دەگەن جالعان سىل­تاۋدى جەلەۋ ەتىپ، بوسقا ءجۇر، دەيدى ەل اعاسى ەسەنباي كەرەەۆ. – اۋىلدان كوشكەن كەزىمدە ءتورت بيەمدى جىلقىشىعا تاپسىرىپ كەتىپ ەدىم. ەڭبەكاقىسىن ۋاقى­تىن­دا تولەيمىن. كوكتەمدە ەكى تايىم ارام ءولىپ قال­دى. جىل­قى­شىدا جاۋاپكەرشىلىك جوق. ەگەر كۇنى بۇرىن «جىلقىڭ اۋىرىپ تۇر» دەپ حابار بەرسە، قولعا ۇستار ەدىك. ەندى امال بار ما؟!

مال تۇقىمىنىڭ ازىپ كەتۋى دە ەل ىشىندە قانى شىعىپ تۇرعان تاقىرىپقا اينالعان. وزدەرى مال سۇمەسىمەن كۇن كورىپ وتىرسا دا، اۋىلداعى اعايىن ورتالارىنان قارجى جيناپ ايعىر جاڭارتا المايدى. سول سەبەپتى قۇنان تاي­داي، تاي جاباعىداي بولىپ تۇر­قى كىشىرەيىپ، ازىپ كەتتى. ءتورت ت ۇلىكتىڭ تورەسى ويپاڭعا سال­ساڭ، تاۋداي بولىپ تەڭكيىپ تۇر­ۋى ءۇشىن اۋىز­بىرلىك كەرەك ەكەن. قازىر ۇيىرگە تۇسەتىن جاقسى اي­­عىر­­لاردىڭ قۇنى ميلليون تەڭگە­نىڭ توڭىرە­گىن­دە. وكىنىشكە قاراي، بەرەكەنى مولايتار بىرلىك جەتىس­پەي جاتىر. دەگەنمەن، كوزگە قوراش كورى­نە­تىن جىلقى باعاسى اسپان­داپ تۇر.

بازارداعى سۇرانىسقا يە ازىق-ت ۇلىكتىڭ قىم­بات­تاۋىمەن بىرگە اتا مالى – جىلقى ەتىنىڭ باعا­سىنىڭ اسپانداپ كەتۋى جاماعاتتىڭ جانىنا باتىپ تۇر.

 

اقمولا وبلىسى

 

سوڭعى جاڭالىقتار

شىعىس «قىزىل» ايماقتا

ايماقتار • كەشە

تسيفرلى تەڭگە جوباسى تالقىلاندى

ەكونوميكا • 23 شىلدە، 2021

اقپاراتتىق حابارلاما

ەگەمەن قازاقستان • 23 شىلدە، 2021

ۇقساس جاڭالىقتار