تانىم • 22 ماۋسىم، 2021

«كۇركىرەپ كۇندەي ءوتتى عوي سوعىس...»

41 رەت كورسەتىلدى

وسىدان تۋرا 80  جىل بۇرىن، ياعني 22 ماۋسىم كۇنى، جوبامەن تاڭعى 4-ءتىڭ شاماسىندا فاشيستىك گەرمان اسكەرىنىڭ مىلتىعى ۇڭعىسىنىڭ ۇشىنان ءبىر سۋىق وق ۇشىپ شىققان ەدى... ارينە، قىپ-قىزىل جالىنعا ورانا زىرعىعان وقتىڭ سۋىق بولۋى استە مۇمكىن ەمەس. بىراق ونىڭ سۋىقتىعى، سول ساتتەگى الگى وقتى اتۋعا پارمەن بەرگەن دۇشپان پيعىلىندا، مامىراجاي جاتقان بەيبىت حالىقتىڭ تىنىشتىعىن بۇزىپ ۇشقان اششى دا اجداھا داۋىسىندا ەدى...

الدەبىر سولداتتىڭ الدەبىر مىلتىعىنىڭ شاتاسىپ باسىل­عان شۇرىپپەسى ەمەس، تۇگەل ادام­زاتتى شىرت ۇيقىسىنان تۇنگى تورتتە جۇلقىپ وياتقان، ماق­ساتتى تۇردە اتىلعان سول وق تى­نىشتىقتى ءتىلىپ ۇشتى. ول وق ءدال سول ساتتە ەشكىمدى وپات قىل­ماعان شىعار، بىراق كەيىن ميل­ليونداعان تاعدىردى قاراۋىلعا ىلگەن قاراقشى بارلىق وقتىڭ باستاۋشىسى سول قورعاسىن بولاتىن...

ءبىز كوبىنە سۇم سوعىستىڭ باستالعاندىعىن يۋري لەۆي­تان­نىڭ راديولاردان كۇركىرەي شىققان، سونداي ءزىلدى، سونداي قارا­لى، سونداي سۋىق داۋىسىمەن ەسكە الىپ جاتامىز. الايدا دۇنيە ءجۇزىن الاساپىران كۇيگە سالعان، قان­شاما جازىقسىز جاندى جەر جاستاندىرعان، قانشاما وتباسىنىڭ شاڭىراعىن ويرانداپ ور­تاسىنا تۇسىرگەن، تالاي بوزداق­تى مايدان دالاسىندا مەرت قىل­عان، سان مىڭداعان جەتىم مەن جەسىردى وكسىتكەن العاشقى داۋىس الگى وقتىڭ وقىس اتىلعان اششى داۋىسى بولاتىن.

سول كەزدەگى كەڭەس وداعى­نىڭ باتىس شەكاراسىنا قاراي با­عىت­تالىپ ۇشقان سول وق الەمدى ءبىر-اق ساتتە استى-ۇستىنە توڭكەردى. ادامدى ادامعا دۇشپان ەتتى، مە­يىرىم مەن قاتىگەزدىكتى ادامزات جۇرەگىندە ارپالىستىردى. سول ساتتەن باستاۋ العان با­قان­داي ءتورت جىل ميلليونداعان كەرزى ەتىك­تەردى قان جالداتتى، قارعىس ات­قان قارالى 1845 كۇن ميل­ليون­دا­عان ورامالدىڭ ۇشىن كوز جاسىنا شىلادى...

دەرەككوزدەرگە سۇيەنسەك، سول ەكىنشى دۇنيەجۇزىلىك سوعىستىڭ اياقتالعان كۇنىن قوسا ەسەپتەگەن­دە جەر بەتىندەگى 26-اق كۇن سوعىسسىز ءوتىپتى. ياعني ادامزات تاريحىنىڭ قالعان پاراقتارىنىڭ ءبارى تەك ءبىر-بىرىنە مىلتىق كەزەنۋىنەن عانا تۇراتىن قايعىلى وقيعالاردان قۇرالادى.

ارينە، جاماندىقتى اتىمەن اتاپ، ونى كوپ ەسكە سالعان دۇ­رىس ەمەس. الايدا سول قاندى قىر­عىندا شەيىت بولعان، ۇرپاعىنىڭ ازاتتىعى ءۇشىن قار جامىلىپ، مۇز جاستانعان اتا-بابالارىمىزدىڭ ارۋاعى الدىندا بۇل كۇندى بولا­شاق ۇرپاق ەشقاشان جادىنان وشىرمەۋى كەرەك.

كەز كەلگەن اۋىلدىڭ قاق ورتاسىندا اق مارمارعا قاشالىپ جازىلعان داڭق تاقتاسى بار. ماڭ­دايشاسىنا «ەشكىم دە، ەش­قا­شان دا ۇمىتىلمايدى» دەپ جا­زىل­عان سول تاريح تاقتاسىندا ار­­قاي­سىمىزدىڭ جاقىنىمىز جازۋ­لى. ءبىز سول مايدانگەردىڭ ءورشىل رۋحتارىنان جارالعان ۇرپاقپىز.

ءبىزدىڭ مويىنىمىزداعى جۇك ءتىپتى اۋىر بولۋعا ءتيىس. سەبەبى كە­­لەشەك ۇرپاق سول اكەلەرىمىز بەن انالارىمىز ورناتىپ كەتكەن تىنىشتىقتى، الىپ بەرگەن ازاتتىقتى كۇزەتۋدە ەشقاشان قال­عۋىمىزعا جول جوق. جيىرما ەكىنشى ماۋسىمدى ءبىز وسى تۇر­عى­دان دا تىلگە كوپ تيەك ەتە بەرەتىن شىعارمىز.

 

جالپى، بۇگىندە الەمدى اۋزى­نا قاراتىپ وتىرعان جاپونيا مەك­تەپ باعدارلاماسىنان ەكىن­­­شى دۇنيەجۇزىلىك سوعىستىڭ تاري­حى بار، وزدەرى باسىنان وتكەر­گەن باسقا سوعىستار بار، جالپى قان-مايدان تۋرالى تۇگەلگە جۋىق دە­رەكتى  الىپ تاستاعان. ولار­­دىڭ ويىنشا جاپون حال­قى جا­سا­عان وزبىرلىق، ادامزاتقا كەل­تىرىلگەن زارداپ تۋرالى جاڭا ۇر­پاق بىلمەۋگە ءتيىس. ارينە، پى­كىر ءار­الۋان. بىراق بالانى مەيى­رىمدىلىككە، باۋىرمالدىققا، بەي­بىتشىلىككە تاربيەلەۋ ءۇشىن وعان تەك جىلى-جۇمساق، قىزىلدى-جا­سىلدى قىزىق اڭگىمە ايتا بەرۋ قان­شالىقتى ورىندى؟ اششى ءدارى عانا اجالعا قورعان، اقيقات ايتىلۋىمەن عانا باعالى.

ءبىز قارعىس اتقان قىرىق ءبىر­دىڭ قوس ەكىسىن وسى تۇرعىدان جىل سا­يىن ايتۋىمىز كەرەك.

ال ەندى وتان سوعىسى تاريحىن زەردەلەگەندە حالىق الدىمەن اقىن-جازۋشىلارىنا جۇگىنەتىنى بەلگىلى. سۇم سوعىستى كىم قالاي جىر­لادى دەگەندە كوز الدىمىزعا ءبىز ەكى اقىندى ەرىكسىز كەلتىرەر ەدىك.

ونىڭ ءبىرى – «باتىستىڭ بۇلتى قانتالاپ، باقاسقان جاۋ انتالاپ» دەپ باستاپ قان-مايداندى قىزىل ءورتتىڭ ىشىندە ءجۇرىپ جىر­لاعان قازاقتىڭ داۋىلپاز اقى­نىن قاسىم امانجولوۆ ەدى. سو­عىستىڭ تۇتاس كارتيناسىن قا­نىن سورعالاتىپ اق قاعازعا ايعىز­داي جازعان شايىر جىرلارى ارقىلى ءبىز وسىناۋ ويراندى كوزىمىزبەن كورمەسەك تە جان-دۇنيەمىزبەن جاقىن سەزىندىك.

قوش بول دوسىم، جاقىنىم،

ۋاقىت تىعىز، ءسوز قىسقا.

كەتىپ بارا جاتىرمىن،

سۇراپىل ءبىر سوعىسقا،

– دەپ باستالاتىن اقىن ولەڭ­دەرى وسىناۋ دۇنيەجۇزىلىك قىر­عىنداعى قان مەن جاسقا ارالاس كىتاپ بولىپ قاتتالدى...

«كەلەمىن قايتىپ، ولەڭىمدى ايتىپ» دەيدى جاۋىنگەر جازۋشى... «كۇركىرەپ كۇندەي ءوتتى عوي سوعىس» دەيدى كوك نايزاسى كۇمىس ايعا شاعىلعان شايىر!.. «ۇس­تىندە سۇر شينەلى، اقساڭداي باسىپ» ەلىنە جەڭىس تۋىن كوتەرىپ كىردى كلاسسيك.

ال ەندى سول سوعىستىڭ سۋ­رەتىن ءدال بەينەلەگەن ەكىنشى شايىر رەتىندە ءبىز ەركە بۇلان قاسىمنىڭ جان جولداسى، كلاسسيك سىرباي ماۋلەنوۆتى اتايمىز.

ارينە، قازاقتا عاجاپ اقىن­دار جەتەرلىك.

دەگەنمەن:

جاۋتاڭداپ قاراپ دالا تۇر،

كوز جاسىن ءسۇرتىپ

جاڭا ءبىر.

حابارسىز ۇلىن سۇراۋعا

جولىڭدى توسىپ انا ءجۇر.

قانشا ءۇيدىڭ ۇرلاپ ادامىن،

قانشا ۇيدە ءسونىپ قالدى

وتتار

كوردىڭ بە ۇلىن انانىڭ،

سوعىستان قايتقان

سولداتتار،

– دەپ جان دۇنيەڭدى جاۋراتا جىر­لاعان، ساي-سۇيەگىڭدى سىرقىراتا جازعان سىراعاڭ ەكەن!..

اۋىر دا قاسىرەتتى كەزەڭدى قا­­عازعا دالمە-ءدال ءتۇسىرۋ ءۇشىن اقىن جۇرەگىنە قانشالىقتى قۋات قاجەت؟ جالپى، بۇل اقىندار ەش­قا­شان سوعىستى جىرلادىق دەپ وي­لاماعان بولۋى كەرەك. ولار ءومىردى جىرلادى. ال ەندى ءومىر­­دىڭ ەشقاشان قىزىلدى-جا­زىل­دى قىزعالداقتارعا تولى بولا بەر­مەي­تىنى بەلگىلى.

ءبىز كۇندەي كۇركىرەپ وتكەن سو­عىس­تى ۇمىتپايمىز!

ءبىز بەيبىتشىلىك سالتانات قۇر­عان تىنىش اسپانىمىزدى ەش­قان­­داي بۇلتتىڭ تورلاماۋىن تى­لەيمىز!

بۇل كۇندى ءبىز وسىلاي ەسكە الا­­مىز...

سوڭعى جاڭالىقتار

شىعىس «قىزىل» ايماقتا

ايماقتار • كەشە

تسيفرلى تەڭگە جوباسى تالقىلاندى

ەكونوميكا • 23 شىلدە، 2021

اقپاراتتىق حابارلاما

ەگەمەن قازاقستان • 23 شىلدە، 2021

ۇقساس جاڭالىقتار